Πατρίσια Χάισμιθ «Ιστορίες φυσικών και αφύσικων καταστροφών» (μτφ. Ανδρέας Αποστολίδης, εκδ. Άγρα, 2015)
Τα βιβλία της Πατρίσια Χάισμιθ πολλές φορές τάραξαν τα νερά. Υψηλής λογοτεχνικής αξίας, ώστε δεν μπορούσαν να αγνοηθούν, απέπνεαν έναν ανηλεή κριτικό κυνισμό για την κοινωνία (ο αξέχαστος χαρακτήρας του Ρίπλεϊ δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα) που συχνά ενοχλούσε. Έτσι, δεν προκαλεί έκπληξη ο χαρακτηρισμός «αντιαμερικανικό» που έχει διατυπωθεί για το βιβλίο που εξέδωσε το 1987 με τίτλο «Ιστορίες φυσικών και αφύσικων καταστροφών», που περιλάμβανε δέκα διηγήματα πολιτικά παρεμβατικά και «μάχιμα» που εξακολουθούν, σχεδόν είκοσι χρόνια μετά, να έχουν μια τραγική επικαιρότητα.
Μυστικά ιατρικά πειράματα σε ασθενείς τα οποία καταλήγουν στην καταστροφή μιας ολόκληρης περιοχής, δίνοντας την αφορμή για μια σειρά από φιλοσοφικές και υπαρξιακές προεκτάσεις, καθώς αργοσβήνει η ψευδαίσθηση ότι οι ολέθριες επιπτώσεις αυτών των πειραμάτων μπορούν να ελεγχθούν ή να περιχαρακωθούν.
Μια φάλαινα που από θύμα γίνεται θύτης, δημιουργώντας ταυτόχρονα γύρω της ένα μύθο που φουντώνει, αναπαράγεται και εξαπλώνεται, δημιουργώντας στα μάτια κάποιων έναν φαντασιακό εχθρό που τελικά μετατρέπεται σε πραγματικό: η φύση στα μάτια κάποιων γίνεται κίνδυνος και απειλή και η μόνη απάντηση, πιστεύουν, είναι ο μέχρις εσχάτων πόλεμος μαζί της.
Η διαχείριση των πυρηνικών αποβλήτων στον απόηχο του φοβερού πυρηνικού ατυχήματος στο Θρι Μάιλ Άιλαντ, τον Μάρτιο του 1979, του χειρότερου πυρηνικού ατυχήματος στην ιστορία των ΗΠΑ και η προσπάθεια να λυθεί το άλυτο πρόβλημα των πυρηνικών αποβλήτων, που αποδεικνύεται μάταιη, τελικά, παρότι χωρίς καμία ενοχή (και με απόλυτη συγκάλυψη) θυσιάζονται ανθρώπινες ζωές.
Η διαφθορά και αποσύνθεση μιας αφρικανικής χώρας που η αποικιακή της κληρονομιά είναι η κατάρρευση.
Πρώην τρόφιμοι ψυχιατρείων («τους αποκαλούν τρελάρες, όταν επικρατεί στους πολίτες ανεκτικό κλίμα, και παράσιτα, όταν οι πολίτες εξοργίζονται») και ψυχιατρεία-αποθήκες που λόγω περικοπών πετούν μαζικά στο δρόμο ανθρώπους ψυχικά αρρώστους που δεν είναι έτοιμοι να αντιμετωπίσουν την κοινωνία («η ελευθερία τους έμοιαζε με ομίχλη που τους τύλιξε και δεν ήξεραν πού να πάνε»).
Κατσαρίδες που καταφέρνουν να νικήσουν κατά κράτος τον πολιτισμό της πολυτέλειας.
Η «Κραταιά Δεξιά» που βρίσκει το νέο εχθρό (και την αφορμή για το νέο ηθικό πανικό) στο πρόσωπο των παρένθετων μητέρων.
Μια γυναίκα 190 ετών (μπορεί όμως να είναι και διακοσίων δέκα), «ένας θρίαμβος της σύγχρονης φαρμακευτικής με τις βιταμίνες, τ’ αντιβιοτικά και τα παρόμοια», που ζει χάρη στην ανθούσα βιομηχανία του γήρατος («θα μας θάψεις όλους, όσο υπάρχει ένα Παλιό Γηροκομείο να μαζεύει τους παράδες και ένα-δυο ηλίθιοι να πληρώνουν»).
Ο Πάπας αρχίζει αιφνιδιαστικά να εκφωνεί απελευθερωτικά κηρύγματα και να κατακεραυνώνει με πύρινους λόγους τη φτώχια και την καταπίεση, για να θεωρηθεί, τελικά, ότι είχε «διαταραχές της σκέψης του, λόγω της ζέστης», έχοντας όμως πυροδοτήσει προηγουμένως μια κοινωνική αναταραχή που θα επεκταθεί σε όλο τον πλανήτη πριν εκφυλιστεί σε ακίνδυνη μόδα.
Η σύζυγος του προέδρου των ΗΠΑ (αυτή αποκαλεί τους ανθρώπους «στοιχεία», εκείνος βλέπει όνειρα με κομμουνιστές που εξολοθρεύονται από ηρωικούς Αμερικανούς) ξεκινάει έναν πυρηνικό πόλεμο που οδηγεί στην καταστροφή του πλανήτη και της ανθρωπότητας: «ο κόσμος, όταν δεν έφευγε, μαζευόταν σε μικρές ή μεγαλύτερες ομάδες σε μια προσπάθεια ισότιμης κατανομής του φαγητού. Η περιστρεφόμενη Γη είχε πνιγεί εντελώς στη ραδιενέργεια. Οι άνεμοι είχαν μειωθεί κάτω του φυσιολογικού, αλλά αυτή η κατάρα ήταν η μικρότερη».
Τίποτα δεν είναι σίγουρο πέρα από αυτό το σύνορο
Σε αυτή τη συλλογή διηγημάτων η Πατρίσια Χάισμιθ γρονθοκοπεί και μαστιγώνει, μάλλον κρυφοχαμογελώντας σαρκαστικά και σκανταλιάρικα. Ιστορίες πιστευτές και απίστευτες, με μια διάσταση τραγική και με μια άλλη παιγνιώδη, γραμμένες με υπόγειο χιούμορ, με συντριπτική ειρωνεία, με διάθεση σαρκασμού και αυτοσαρκασμού, ιστορίες με τις οποίες η Χάισμιθ επιτίθεται κατά μέτωπο στα ψέματα, την υποκρισία και τη συνεχή διακινδύνευση στην οποία υποβάλλει την κοινωνία ένα σύστημα που θυσιάζει τα πάντα για το κέρδος, αδιαφορώντας για τις φυσικές και αφύσικες καταστροφές που σπέρνει γύρω του. Οι οικονομικές περικοπές παρουσιάζονται ως κινήσεις ανθρωπιάς («το σλόγκαν ήταν “οικονομία συν ανθρωπιά”»), οι ολέθριες επιπτώσεις γίνονται αποδεκτές σχεδόν σαν φυσικά φαινόμενα.
Έχουν χαρακτηρίσει τον κυνισμό της Χάισμιθ «μισανθρωπισμό». Διαβάζοντας κανείς αυτό το βιβλίο, στο οποίο η συγγραφέας τραβάει στα άκρα προβλήματα υπαρκτά στην κοινωνία που ζούμε, παίζοντας με τα όρια ανάμεσα στο ρεαλισμό και τη φαντασία, αναρωτιέται κανείς, όχι τόσο για τον όποιο μισανθρωπισμό της συγγραφέως, αλλά για εκείνον μιας κοινωνίας και ενός συστήματος που μπορούν να προκαλούν ανενδοίαστα καταστροφές, βαφτίζοντάς τες ταυτόχρονα ευεργεσίες.
Έγραφε ο Γκράχαμ Γκριν για τη Χάισμιθ το 1970: «Είναι μια συγγραφέας που έχει δημιουργήσει ένα δικό της κόσμο –έναν κόσμο κλειστοφοβικό και παράλογο», όπου «τίποτα δεν είναι σίγουρο όταν έχουμε διασχίσει αυτό το σύνορο». Αυτή η συλλογή διηγημάτων, ακόμα κι όταν δεν φτάνει στο επίπεδο άλλων, κορυφαίων, βιβλίων της δημιουργού των Ξένων στο τρένο και της Κάρολ, είναι εντελώς χαρακτηριστική αυτού του εφιαλτικού κόσμου που, λέει η Χάισμιθ, μας περιβάλλει.
Κώστας Αθανασίου
