ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ «ΕΥΡΩΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΣ», ΓΙΑΝΝΗ ΜΠΑΛΑΜΠΑΝΙΔΗ
Το πολυτιμότερο πολιτικό αγαθό: η νόμιμη αξίωση του κόμματος να συμμετέχει στη διακυβέρνηση μιας δυτικής δημοκρατίας
Tη συνέντευξη πήραν οι Κώστας Μαυροειδής, Νίκος Νενεδάκης, Λάζαρος Κοζάρης
Πώς γεννήθηκε το ερευνητικό σου ενδιαφέρον για τον ευρωκομμουνισμό;
Οι ερευνητικές ενασχολήσεις έχουν πάντοτε μια αφετηρία βιωματική και ένα πρακτικό, ενίοτε πολιτικό, ενδιαφέρον. Η δική μου αφετηρία ήταν η παράδοξη κομματική περίπτωση του ΚΚΕ εσωτερικού. Η επαφή με σπαράγματα της ιστορίας της «ανανεωτικής Αριστεράς», με ανθρώπους και έντυπα του «χώρου» (η Αυγή, η Εποχή, αλλά και περιοδικά στις παρυφές, όπως το Αντί και ο Πολίτης), με παρέπεμπε σε κάτι διαφορετικό από τις στερεοτυπικές εικόνες της κομμουνιστικής Αριστεράς. Ένα κόμμα κομμουνιστικό, με ακτινοβολία μεγαλύτερη από τα ισχνά εκλογικά του ποσοστά, πόλος συσπείρωσης σημαντικών και ετερόκλητων ανθρώπων, με προχωρημένες αφίσες και συνθήματα («Κάθε σέξυ νέος / είναι Πανιώνιος / και ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος»)· κόμμα ανοιχτό στις πολιτισμικές και θεωρητικές τάσεις του καιρού του, ριζοσπαστικό και μετριοπαθές μαζί, φιλελεύθερο, μεταρρυθμιστικό, ευρωπαϊστικό, έμοιαζε «ανορθογραφία» στις πολώσεις της Μεταπολίτευσης.
Όσο προχωρούσε η έρευνα, όμως, τόσο φαινόταν ότι αυτή η ανορθογραφία εντασσόταν σε έναν ευρύτερο κανόνα, στο ρεύμα του ευρωκομμουνισμού, που αναπτύχθηκε στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Ισπανία, σφραγίζοντας μια ολόκληρη εποχή για την ευρωπαϊκή Αριστερά. Η συγκριτική ματιά έμοιαζε όλο και πιο πειστική για να τοποθετηθεί και η αφετηριακή ελληνική περίπτωση στο πλαίσιό της. Και σταδιακά το παράδοξο ερευνητικό ενδιαφέρον διασταυρωνόταν με την παραδοξότητα της δικής μας εποχής. Μια ιστορία ξεχασμένη όταν το 2009 ξεκινούσα τη διατριβή μου, έμοιαζε τα επόμενα χρόνια, με την αναζωογόνηση της ριζοσπαστικής Αριστεράς στην Ευρώπη της κρίσης, να επανακάμπτει και κυρίως να ξαναθέτει καίρια ερωτήματα. Η πανουργία της ιστορίας δικαίωνε την «έκκεντρη» αρχική ερευνητική μου διαίσθηση.
Όμως ο ευρωκομμουνισμός παρά τη διείσδυσή του στη δεκαετία του ’70 και τη νοσταλγία κάποιων πρωταγωνιστών του, φαντάζει σήμερα ευρύτερα σαν ξεχασμένη ιστορία. Γιατί αυτή η συλλογική «απάρνηση»;
Θα προτιμούσα τον όρο «απώθηση». Είχα πρόσφατα την ευκαιρία να συναντήσω μια grande dame της κομμουνιστικής ανανέωσης, τη Λουτσιάνα Καστελίνα. Συζητώντας για την ιστορική κληρονομιά του πρωτοπόρου ευρωκομμουνιστικού PCI στην Ιταλία, διαπίστωσα ότι πρόκειται για κάτι που βαραίνει στους ώμους παλιότερων και νεότερων γενεών. Στάση εύλογη: όσο και αν ο ευρωκομμουνισμός υπήρξε, όπως υποστηρίζω, το τελευταίο μείζον εγχείρημα στρατηγικού αναπροσανατολισμού και ανανέωσης της κομμουνιστικής Αριστεράς, επιτυχημένο παρά την ήττα του, σαρώθηκε εξίσου από την υπαρξιακή κρίση που ακολούθησε το 1989.
Η μετα-κομμουνιστι��ή Αριστερά είναι συρρικνωμένη, χωρίς σημεία αναφοράς. Γι’ αυτό και μοιάζει περισσότερο με ένα «μωσαϊκό» από ανομοιογενείς προσανατολισμούς: άλλα κόμματα απεκδύονται την κομμουνιστική ταυτότητα (το ΚΚΕ εσωτερικού και το ισπανικό PCE του Καρίγιο πριν το 1989), άλλα αναδιπλώνονται σε αυτήν με τρόπο «παραδοσιακό» (το PCF στη Γαλλία), άλλα περνούν το κατώφλι της σοσιαλιστικής οικογένειας (με κορυφαίο το PCI), τα περισσότερα πάντως περιορίζονται σε ένα ρόλο διαμαρτυρίας και «αριστερής συνείδησης» της σοσιαλδημοκρατίας. Μια εκλεκτικιστική περιδίνηση στις πολλαπλές ιστορικές κληρονομιές της Αριστεράς, μια ατζέντα «πολιτισμική» που δίνει έμφαση στα δικαιώματα και στα μετα-υλιστικά αιτήματα, ένα προφίλ κινηματικό και ρομαντικό (ιδίως μετά το κίνημα της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης στα τέλη του ’90), «αντι-συστημικό» την ίδια στιγμή που τα ίδια κόμματα είναι πιο φιλελεύθερα, πιο μεταρρυθμιστικά, πιο ευρωπαϊκά προσανατολισμένα παρά ποτέ. Μέχρι που έρχεται η κρίση του 2008 και η νέα συγκυρία θέτει πάλι το απωθημένο πρόβλημα: πώς να δώσουμε πολιτική διέξοδο στον κοινωνικό ριζοσπαστισμό;
Ένα κεντρικό πρόβλημα με το οποίο αναμετρήθηκε ο ευρωκομμουνισμός ήταν όχι απλώς να συνδεθεί με το ριζοσπαστισμό των «long sixties», παρά την αρχική αμηχανία των ΚΚ, αλλά να διαμεσολαβήσει τις «αυθόρμητες» τάσεις και να τις εκτρέψει σε σχέδιο διακυβέρνησης με ορίζοντα ένα σταδιακό κοινωνικό μετασχηματισμό.
Εκτιμάς ότι ο ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και η σημερινή μετακομμουνιστική ριζοσπαστική αριστερά στην Ευρώπη, φέρουν έντονα το ίχνος της ευρωκομμουνιστικής στιγμής. Μίλησέ μας γι’ αυτή τη γεφύρωση.
Αν δεν το φέρει, σίγουρα το βρίσκει μπροστά της. Δεν είναι τυχαίο ότι τελευταία μελετητές της ευρωπαϊκής ριζοσπαστικής Αριστεράς, γράφοντας για τον ΣΥΡΙΖΑ ή το Podemos (που δεν έλκει την καταγωγή του από την ίδια μήτρα), επανέρχονται στην ευρωκομμουνιστική «στιγμή». Ισχυρίζομαι ότι ένα κεντρικό πρόβλημα με το οποίο αναμετρήθηκε ο ευρωκομμουνισμός ήταν όχι απλώς να συνδεθεί με το ριζοσπαστισμό των «long sixties», παρά την αρχική αμηχανία των ΚΚ, αλλά να τον ενσωματώσει οργανικά, να διαμεσολαβήσει τις «αυθόρμητες» τάσεις και να τις εκτρέψει σε σχέδιο διακυβέρνησης με ορίζοντα ένα σταδιακό κοινωνικό μετασχηματισμό. Η μεγάλη ευρωκομμουνιστική σύνθεση, «κόμμα αγώνα και κόμμα διακυβέρνησης», ήταν το εργαλείο που επέτρεψε στα κόμματα αυτά, σε διαφορετικό βαθμό το καθένα, όχι μόνο να απομακρυνθούν από τη σοβιετική επιρροή και να προσαρμοστούν καλύτερα στις συνθήκες της Δύσης, αλλά να μετατοπιστούν από «παρίες» σε «παίκτες» των ψυχροπολεμικών πολιτικών συστημάτων. Να κατακτήσουν, όπως γράφει ο Ντόναλντ Σασούν, το πολυτιμότερο πολιτικό αγαθό: τη νόμιμη αξίωση να συμμετέχουν στη διακυβέρνηση μιας δυτικής δημοκρατίας.
Το ίδιο πρόβλημα επανακάμπτει σήμερα. Αρκεί να σκεφτεί κανείς τον «κινηματικό» ΣΥΡΙΖΑ της δεκαετίας του 2000 και του πρώτου «ξεπετάγματος» το 2008, και τη μετέπειτα πορεία του μέχρι την κατάκτηση της εξουσίας. Ο ορίζοντας της διακυβέρνησης ενδέχεται να ξαναδίνει συνοχή στα κόμματα της ριζοσπαστικής Αριστεράς –την ίδια στιγμή που γύρω του οργανώνονται οι ουκ ολίγες αντιφάσεις τους. Κι αυτό, κατά τη γνώμη μου, καθιστά την ευρωκομμουνιστική κληρονομιά την πιο καθοριστική ανάμεσα στις πολλές.
Η εκ των υστέρων αποτίμηση της ελληνικής εκδοχής του ευρωκομμουνισμού, του ΚΚΕ εσωτερικού, έχει και στη δική σου αφήγηση κυρίως θετικό πρόσημο (κόμμα «καινοτόμο για τα ελληνικά δεδομένα», «ιδεολογικά λαμπερό», «μοντέρνο»…). Γιατί το ΚΚΕ εσ. παρέμεινε το κόμμα με τη μικρότερη απήχηση σε σχέση με τα αντίστοιχα Ιταλικό, Γαλλικό ακόμα και Ισπανικό;
Είναι πράγματι μεγάλο ερώτημα γιατί αυτή η ακτινοβολία είχε τόσο περιορισμένη (εκλογική) απήχηση. Θεωρώ ότι βασική παράμετρος υπήρξε η ιδιαίτερη μεταπολεμική ιστορία της Ελλάδας. Κανένα άλλο κόμμα δεν είχε την εμπειρία του εμφυλίου (πλην του ισπανικού, αλλά προπολεμικά). Για τους Ιταλούς μάλιστα, η «via greca» ήταν πάντοτε ένα παράδειγμα προς αποφυγή. Το ιταλικό και το γαλλικό ΚΚ είχαν ήδη κατακτήσει σημαντική νομιμοποίηση χάρη στην αίγλη των Λαϊκών Μετώπων και της Αντίστασης. Σε μας, η ΕΔΑ παρακολούθησε αργοπορημένα αλλά σχετικά αποτελεσματικά τις εξελίξεις, με κορύφωση το 1958, παρέμεινε ωστόσο δέσμια της διπλής ψυχής της. Η δε διάσπαση του 1968, άλλη ελληνική ιδιαιτερότητα, ήταν καθοριστική. Το ορθόδοξο ΚΚΕ «μάζεψε το χαρτί» της βαθιά ριζωμένης κομμουνιστικής μνήμης, κερδίζοντας και το υλικά και συμβολικά απαράκαμπτο χρίσμα της Μόσχας.
Οι αιτίες της καθήλωσης του ΚΚΕ εσωτερικού καταγράφονται όμως γλαφυρά και στην εκ των έσω κριτική. Εξ αριστερών, θεωρήθηκε ότι το κόμμα υπέστειλε πολύ γρήγορα τις κομουνιστικές και ταξικές σημαίες. Κυρίως όμως ότι υποτίμησε το κοινωνικό ρίζωμα και τις κινηματικές αιχμές χάριν μιας υπερβολικά συναινετικής γραμμής «άνωθεν» συμμαχιών, της ΕΑΔΕ. Εκ δεξιών, υποστηρίχθηκε, αντιθέτως, ότι άργησε να απογαλακτιστεί από το εξαρχής χαμένο παιχνίδι διεκδίκησης της κομμουνιστικής κληρονομιάς και να ακολουθήσει αποφασιστικά μια στρατηγική διεύρυνσης και συμμαχιών σαν της ΕΔΑ, προσαρμοσμένη στις συνθήκες της εποχής (τέτοια ήταν λ.χ. η σχετικά άγνωστη κριτική αρθρογραφία του Νίκου Πουλαντζά). Παρά τις αντιφάσεις της, πάντως, η ανανεωτική Αριστερά δημιούργησε μια παράδοση ιδεολογικο-πολιτικής ανησυχίας που παραδόξως απέδωσε καρπούς χρόνια αργότερα, αν και με τρόπο πολύ διαφορετικό απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς.
Ο ευρωκομμουνισμός ανθίζει στον ευρωπαϊκό νότο, όμως ο βορράς τον αρνείται επιμένοντας στη σοσιαλδημοκρατική διαδρομή. Γιατί αυτή η διαφοροποίηση;
Στη Γερμανία του μεγάλου SPD, που δρομολόγησε στη Βάδη-Γκότεσμπεργκ το 1959 την ανανέωση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, το κομμουνιστικό κόμμα ήταν εκτός νόμου. Αλλά και στις σκανδιναβικές χώρες της σοσιαλδημοκρατικής ευημερίας, η ευρωκομμουνιστική ανανέωση είχε περιορισμένη διείσδυση (π.χ. στο ΚΚ Φιλανδίας). Αντιθέτως, βρήκε πρόσφορο έδαφος στο Νότο, όπου ιστορικά δεν υπήρχε ισχυρή σοσιαλδημοκρατική παράδοση, τα ΚΚ έβγαιναν μαζικά και ενισχυμένα από τον πόλεμο, οι κοινωνίες ήταν πολιτικά μάλλον πιο συγκρουσιακές, χωρίς την αναγκαία για το σοσιαλδημοκρατικό σχέδιο κορπορατιστική διευθέτηση των οργανωμένων συμφερόντων.
Ο ευρωκομμουνισμός επιχείρησε τρόπον τινά να καλύψει ένα κενό: να διεκδικήσει το εκτόπισμα της σοσιαλδημοκρατίας στον κομματικό ανταγωνισμό και να εγκαθιδρύσει μια παρόμοια διευθέτηση –ας πούμε, στη θέση του χριστιανοδημοκρατικού πελατειακού και κατακερματισμένου μοντέλου στην Ιταλία. Κάτι δηλαδή σαν αυτό που περιγράφουν οι Alain Bergounioux και Bernard Manin ως το προσίδιο στη σοσιαλδημοκρατία «καθεστώς διακυβέρνησης»: ισχυρό εργατικό-κοινωνικό κίνημα, σε στενή σύνδεση με το (κυβερνών) κόμμα, και αποδοχή των καταναγκασμών της αγοράς με αντάλλαγμα μια σειρά μεταρρυθμίσεις με στόχο την κοινωνική προστασία, τη μείωση ανισοτήτων, την αναδιανομή, τον δίκαιο επιμερισμό των βαρών. Αν ο ευρωκομμουνισμός προσπάθησε να εκπροσωπήσει το ριζοσπαστισμό της εποχής, εξίσου επιχείρησε να του δώσει μια θεσμική μορφή στο πλαίσιο ενός quid pro quo που θα ενσωμάτωνε τα προωθημένα αιτήματα της εποχής σε μια κυβερνητικά προσανατολισμένη μετριοπάθεια.
Υπάρχουν περιθώρια πολιτικής πρωτοβουλίας της ριζοσπαστικής ευρωπαϊκής Αριστεράς απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία, μετά τη νίκη και του ΣΥΡΙΖΑ, ή θεωρείς πιο πιθανό το σενάριο της σοσιαλδημοκρατικοποίησης του κυβερνητικού ΣΥΡΙΖΑ;
Τα περιθώρια πρωτοβουλίας τα δημιουργούν οι ίδιοι οι πολιτικοί παίκτες, μέσα στους δεδομένους περιορισμούς της εποχής τους. Είναι μια άσκηση ισορροπίας ανάμεσα σε μια στρατηγική σταδιακού μετασχηματισμού μέσα από «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις» (στην ευρωκομμουνιστική διάλεκτο) και σε μια στρατηγική που σε κάποιο σημείο της τουλάχιστον εμπεριέχει τη ρήξη με το καπιταλιστικό καθεστώς. Στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ, η κινηματική, βολονταριστική και λαϊκιστική στρατηγική της ευθείας πολιτικής σύγκρουσης, που ανέδειξε το κόμμα σε κυβερνητική δύναμη, σφράγισε την πρώτη περίοδο διακυβέρνησης. Ο πειρασμός της σύγκρουσης, με τους δανειστές και τις κυρίαρχες δυνάμεις της ΕΕ, ήταν διαρκώς παρών, με αποκορύφωμα το δημοψήφισμα του Ιουλίου. Η ρήξη δεν ήρθε ποτέ, ήρθε ο (ενδεχομένως αναπόφευκτος) συμβιβασμός με τους υφιστάμενους ευρωπαϊκούς συσχετισμούς. Και έκτοτε, η άτεχνη, καθότι απροετοίμαστη, στροφή προς προοδευτικές μεταρρυθμίσεις, ή τα συμμαχικά ανοίγματα προς την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, έχουν φέρει σύγχυση στο κομματικό ακροατήριο.
Πιστεύω ότι η επιλογή παραμονής στο ευρωπαϊκό πεδίο, αρένα μιας πολυεπίπεδης διαρκούς διαπραγμάτευσης η οποία ευνοεί το μεταρρυθμισμό και όχι τη ρήξη, εξαναγκάζει τον ΣΥΡΙΖΑ να προσχωρήσει σε μια πιο σοσιαλδημοκρατική λογική. Γενικότερα, η ριζοσπαστική Αριστερά στην Ευρώπη αναπτύσσει δυναμική ακριβώς στο βαθμό που καλύπτει τον κενό χώρο πολιτικής εκπροσώπησης που αφήνουν οι σοσιαλδημοκράτες στα αριστερά τους –αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνίες μετατοπίζονται αυτομάτως σε ριζοσπαστικές αριστερές θέσεις! Η εικόνα όμως έχει δύο όψεις: η άνοδος της ριζοσπαστικής Αριστεράς μοιάζει αντιστρόφως να «ριζοσπαστικοποιεί» τους σοσιαλδημοκράτες (όπως στα 1970 με το «μεσογειακό σοσιαλισμό» του Μιτεράν και του Γκονζάλες). Δείτε την περίπτωση της Πορτογαλίας, όπου οι Σοσιαλιστές επιστρέφουν στην εξουσία με τη συνδρομή του Μπλόκο και του ΚΚ, και δη με σύνθημα την αντι-λιτότητα! Τα όρια Αριστεράς και Σοσιαλδημοκρατίας γίνονται πιο ρευστά, η ιστορική σχέση συμβίωσης και ανταγωνισμού τους αποκτά ξανά ενδιαφέρον.
Στην ευρωκομμουνιστική «στιγμή» είναι που κλείδωσε η επιλογή της Ευρώπης ως το «(διευρυμένο) πεδίο της πάλης» για την ευρωπαϊκή Αριστερά. Ο ευρωπαϊσμός εκείνος όμως δεν ήταν ρομαντικός ή παθητικός, αλλά παρεμβατικός. Ήταν ένας ισχυρός ευρωπαϊκός μεταρρυθμισμός.
Σε αυτό το interregnum της αβεβαιότητας και της ασταθούς ισορροπίας, η ευρωκομμουνιστική κληρονομιά έχει ακόμα περιθώρια διείσδυσης;
Σκέφτομαι ένα τουλάχιστον πεδίο. Η μεσοβασιλεία της αβεβαιότητας αφορά το σύνολο της Ευρώπης, το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης γνωρίζει μια κρίση όχι απλώς οικονομική αλλά πολιτικού προσανατολισμού. Πολλοί προβλέπουν βιαστικά τη διάλυσή της, πιθανότατα όμως για άλλη μια φορά η ολοκλήρωση θα βαθύνει μέσα από την κρίση της. Ωστόσο, οι νέοι προσανατολισμοί δεν θα χαραχτούν νομοτελειακά, υπακούοντας κάποιους «φυσικούς» νόμους της ιστορίας ή της αγοράς. Ο ρόλος των πολιτικών δυνάμεων θα είναι καθοριστικός.
Εδώ, λοιπόν, η ευρωκομμουνιστική κληρονομιά θα μπορούσε να φανεί διδακτική για τις δυνάμεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Άλλωστε, ακριβώς στην ευρωκομμουνιστική «στιγμή» είναι που κλείδωσε η επιλογή της Ευρώπης ως το «(διευρυμένο) πεδίο της πάλης» για την ευρωπαϊκή Αριστερά. Αυτή την επιλογή έκανε στην κρίσιμη στιγμή και ο ΣΥΡΙΖΑ, με μεγάλο κόστος αλλά αποφεύγοντας μια εθνική αναδίπλωση (εξαιρετικά κοινωνικά μειοψηφική, όπως αποδείχθηκε με το εγχείρημα της ΛΑΕ). Ο ευρωπαϊσμός εκείνος όμως δεν ήταν ρομαντικός ή παθητικός, αλλά παρεμβατικός. Ήταν ένας ισχυρός ευρωπαϊκός μεταρρυθμισμός. Ας θυμηθούμε ότι ο Αλτιέρο Σπινέλι, ως ανεξάρτητος συνεργαζόμενος με το PCI, είχε παρουσιάσει στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ένα σχέδιο φεντεραλιστικής εμβάθυνσης του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Κορυφαία στιγμή συνειδητοποίησης, που ήρθε κάπως αργά, ότι είναι αδύνατος ο «αριστερός μεταρρυθμισμός σε μία χώρα». Αυτή η συνείδηση και η τόλμη λείπει προς το παρόν από τη σημερινή ριζοσπαστική Αριστερά.
Μπορούμε να (ξανά) σκεφτούμε την Ελλάδα κυρίως στο συγκριτικό πλαίσιο της Νότιας Ευρώπης; Νομίζεις ότι η ιστορία του ευρωκομουνισμού μας δίνει αυτή την ευκαιρία;
Ο Γκράμσι θα έλεγε ότι η ιστορία του ευρωκομμουνισμού είναι η ιστορία της Ευρώπης από μια ορισμένη σκοπιά –και εντός αυτής, η ιστορία της Ελλάδας. Αυτή είναι η μεγάλη αρετή της συγκριτικής μεθόδου, ότι επιτρέπει στο βλέμμα να ξεφύγει από την εθνική σκοπιά και να συλλάβει, διά της σύγκρισης, της απομάκρυνσης, ενίοτε της έκπληξης που αυτή προκαλεί, άλλες οπτικές γωνίες. Εξαιρετικά χρήσιμη άσκηση αυτογνωσίας, που πηγαίνει πολύ πέρα από αυτά που συζητάμε εδώ.
Η κρίση που ζούμε, η οποία εκδηλώθηκε με τρόπο σαρωτικό στη χώρα μας, πυροδότησε μια διαδικασία αναστοχασμού, ατομικού και συλλογικού. Γιατί φτάσαμε ώς εδώ; Τι έφταιξε και πώς διορθώνεται; Οι απαντήσεις που δόθηκαν παρέμειναν συχνά εγκλωβισμένες στην εθνοκεντρική μας οπτική. Ωστόσο, τα πεισματικά γεγονότα διέψευσαν και εκείνες τις ερμηνείες που απέδιδαν την κρίση αποκλειστικά στις ελληνικές παθογένειες αλλά και εκείνες που πρότειναν εθνικές λύσεις (και ρήξεις) σε προβλήματα που μπορούν να επιλυθούν κατεξοχήν στο ευρωπαϊκό επίπεδο. Βρίσκω λοιπόν χρήσιμη αυτή τη μεθοδολογία, αυτή την επιστημονική και πολιτική άσκηση, ως αντίδοτο σε μια ορισμένη πνευματική αυτοαναφορικότητα που μας ταλαιπωρεί όλους.
Αιτήματα «εκσυγχρονισμού» / εξευρωπαϊσμού διατρέχουν τα ελληνικά πολιτικά κόμματα από τη Μεταπολίτευση και συναντώνται αργότερα με την έννοια «μεταρρυθμίσεις», κυρίως στα κόμματα του πολιτικού Κέντρου. Μπορούμε να ξανασκεφτούμε την ελληνική περίπτωση σαν μια ευκαιρία συνάντησης ριζοσπαστικών αιτημάτων με ένα νέο αριστερό μεταρρυθμισμό;
Τα αιτήματα «εκσυγχρονισμού» και «εξευρωπαϊσμού» ακολουθούν το ελληνικό κράτος από τη γέννησή του. Η διπλή εθνική μας ψυχή, που είναι πιο αντιφατική και σύνθετη απ’ ό,τι υποθέτουν δυϊστικές προσεγγίσεις που ξεχωρίζουν μια προοδευτική «δυτική» και μια οπισθοδρομική «ανατολική», συνιστά ένα μονίμως ανεπίλυτο πρόβλημα. Ωστόσο, όπως έχουν δείξει πολλοί σημαντικοί μελετητές της ελληνικής μακρο-ιστορίας, η Ελλάδα κατορθώνει να παρακολουθεί, έστω την τελευταία στιγμή, τις μεγάλες στρατηγικές στροφές της Δύσης. Πάντα με μια μικρότερη ή μεγαλύτερη διαφορά φάσης, εξού και το διαχρονικό αίτημα για catch-up.
Το αίτημα αυτό, υπό τη μορφή του «εκσυγχρονισμού» στα 1980-1990 ή των «μεταρρυθμίσεων» πιο πρόσφατα, είναι ένα κενό σημαίνον. Το διακύβευμα είναι ποιες πολιτικές δυνάμεις θα καταφέρουν να του δώσουν περιεχόμενο και υπόσταση. Ιστορικά, η Αριστερά στη χώρα μας δεν τα έχει καταφέρει καλά, παρότι κατέβαλε φιλόδοξες προσπάθειες, είτε στην περίοδο της ΕΔΑ ή ακόμη με το πρωτοπόρο αλλά αδύναμο ΚΚΕ εσωτερικού και τον Συνασπισμό αργότερα. Τα ευρωκομμουνιστικά κόμματα, για τα οποία συζητάμε, ενσωμάτωναν στην προγραμματική τους ατζέντα αιτήματα εκσυγχρονισμού που έρχονταν από τα κινήματα του 1968 και τις νέες κοινωνικές τάσεις (τόσο που ορισμένοι μελετητές τα χαρακτήριζαν «parties of modernization»). Ένα παράδειγμα: η υπεράσπιση του θεσμού του διαζυγίου από το PCI στο δημοψήφισμα του 1974 υπήρξε μια κορυφαία ηγεμονική στιγμή του. Υπάρχουν στη σημερινή Ελλάδα ριζοσπαστικά κοινωνικά αιτήματα; Η ιθαγένεια για τα παιδιά μεταναστών, το σύμφωνο συμβίωσης, είναι σημαντικά αιτήματα πολιτισμικού και θεσμικού εκσυγχρονισμού. Πεδίο δόξης λαμπρό, λοιπόν, για να αναπτυχθεί ένας προοδευτικός μεταρρυθμισμός πέρα από τους δημοσιονομικούς καταναγκασμούς των Μνημονίων. Πώς θα συναντηθούν όμως με ένα νέο αριστερό ριζοσπαστισμό, όπως λέτε, όταν η κυβερνώσα Αριστερά έχει από καιρό συναντηθεί και οσμωθεί με έναν κυβερνητικό εταίρο βαθιά συντηρητικό; Αυτό είναι το ερώτημα.
