Η ομιλία του Stuart Hall στο Συμπόσιο για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Μαρξ που οργάνωσε η Australian Left Review Marx Centenary Symposium στην Αυστραλία τον Απρίλιο του 1983.
Θέλω να μιλήσω για τον Μαρξ και τον μαρξισμό, και να προτείνω κάποια πράγματα σχετικά με τη σημασία του για την σύγχρονη κατάσταση.
Έχασα τις εκδηλώσεις της 14ης Μαρτίου, αλλά λίγες μέρες μετά πήγα στο κοιμητήριο Highgate απλώς για να βεβαιωθώ ότι ο Μαρξ ήταν εκεί, και σας φέρνω τα καλά νέα, πράγματι εκεί είναι. Αλλά υπάρχει μια συγκεκριμένη ανησυχία στον αέρα του Highgate, μια αίσθηση ότι, αν και το σώμα είναι εκεί, οι ιδέες του κυκλοφορούν παγκοσμίως, και αυτή η ανησυχία, πιστεύω, είναι δικαιολογημένη, επειδή οι σοσιαλιστές, είτε είναι μαρξιστές είτε όχι, τιμούν τον Μαρξ επειδή προσέφερε κάτι από τη θεωρητική και επιστημονική στήριξη που όλοι χρειαζόμαστε τουλάχιστον μία φορά κάθε δέκα χρόνια. Τιμάται επίσης επειδή έκανε φανερό τι σημαίνει να διατηρείς μια απελευθερωτική σοσιαλιστική πολιτική – αλλά πάνω απ’ όλα, και γι’ αυτό αγαπώ τον Μαρξ – επειδή επέμεινε να σκέφτεται κριτικά και υπονομευτικά.
Συνήθιζε να λέει ότι ελπίζει η δική του σκέψη να είναι σκάνδαλο – σκάνδαλο και βδέλυγμα, πάνω απ’ όλα για τους αστούς καθηγητές. Και έχω πάρει αυτόν τον τόνο επιπλήξεως στα σοβαρά.
Προσπαθώ να μάθω από τον Μαρξ, να διαφωνώ μαζί του και να τον κρατώ σε απόσταση για περισσότερα χρόνια από όσα πρόκειται να σας πω. Ίσως θα έπρεπε να καταθέσω τα διαπιστευτήριά μου λέγοντας λίγα λόγια για την πρώτη μου συνάντηση με τον Μαρξ. Ήμουν ένα από αυτά τα έξυπνα παιδιά σε ένα έξυπνο αποικιοκρατικό σχολείο, είχα διδαχθεί από έναν Σκωτσέζο ποδοσφαιριστή που έμεινε στη Τζαμάικα επειδή του άρεσε το κλίμα, και αποφάσισε να μας μάθει ιστορία. Στην έκτη τάξη ήταν σαφές το αντι-ιμπεριαλιστικό πνεύμα που κυκλοφορούσε στους διαδρόμους και σκέφτηκε ότι ήταν η ιστορική του αποστολή να μας ανοσοποιήσει απέναντι στους κινδύνους των υπονομευτικών ιδεών και ως προς αυτό είχε δύο μέσα στη διάθεσή του. Το πρώτο ήταν μια σειρά ηχογραφήσεων των ομιλιών του Baldwin, για την ανύψωση του ηθικού μας, και το δεύτερο ήταν μια σειρά φυλλαδίων που δημιούργησε το British Council για το πόσο φρικτός ήταν ο Μαρξ, ο μαρξισμός, ο σταλινισμός, ο σοσιαλισμός και όλα αυτά. Και διάβαζε εναλλάξ από τον Baldwin και αυτά τα φυλλάδια και, επειδή ήταν εξαιρετικός δάσκαλος, τα έκανε να ακούγονται πολύ ενδιαφέροντα. Όσο περισσότερο συνεχιζόταν αυτή η μακρά διαδικασία ανοσοποίησης, τόσο περισσότερο πίστευα ότι πρέπει να υπάρχει κάτι καλό σε αυτά, και προσπαθώ να σκεφτώ ως προς αυτά από τότε.
Αυτή η πάλη με τον Μαρξ, να τον κρατάς σε απόσταση ώστε να μην καταλάβει το μυαλό σου, που είναι η τάση του, υποθέτω πως γίνεται εύκολη στην εποχή αυτού που οι άνθρωποι τώρα ονομάζουν «Κρίση του Μαρξισμού», επειδή τώρα μπορείς να ξεκινήσεις από πιο κάτω. Δεν χρειάζεται να επιμείνεις ότι υπάρχει ένας ενιαίος, ομογενοποιημένος μαρξισμός· αρκεί να πας σε οποιαδήποτε δημόσια συγκέντρωση και μπορείς να δεις τις πενήντα επτά παραλλαγές. Δεν χρειάζεται να επιμείνεις δογματικά ότι το έργο του ήταν ολοκληρωμένο, σαφώς δεν ασχολείται με το να το να τακτοποιήσει τα πάντα. Πράγματι, η ιδέα ότι κάπου εκεί υπάρχει το Βιβλίο της Αποκάλυψης ή το Old Moore’s Almanac – ένα είδος λιτανίας που κοιτάζεις όταν δεν αισθάνεσαι καλά ή για να μάθεις αν πρέπει να ταξιδέψεις την Παρασκευή και 13, ένα γενικό βιβλίο σύμφωνα με το οποίο καθοδηγείς και διαμορφώνεις τη ζωή σου –είναι αντίθετη με σχεδόν κάθε γραμμή που έγραψε ο Μαρξ. Ήταν άθρησκος, βαθιά κοσμικός, έντονα ορθολογιστής, κριτικός, θεωρητικός και ιστορικός. Κατά τη γνώμη μου, η κρίση του μαρξισμού μας απελευθερώνει για τις μελλοντικές μαρξιστικές εργασίες μας, αν και μας εμποδίζει σε άλλα.
☭
Όταν μιλά κανείς για τους κινδύνους του μαρξιστικού αναθεωρητισμού (μου αρέσει ιδιαίτερα αυτή η φράση), φαίνεται να υπονοεί ότι, για να συντονιστεί πραγματικά με το πνεύμα του Γέρου (σσ. εννοεί τον Μαρξ), η εργατική τάξη θα έπρεπε να μείνει ακίνητη. Θα έπρεπε να μοιάζει ακριβώς όπως στις εικόνες στο έργο του Ένγκελς: Η Κατάσταση της Εργατικής Τάξης στην Αγγλία. Μόλις σταματήσει να μοιάζει έτσι ακριβώς, δεν είμαστε σίγουροι αν υπάρχει καν. . Πρέπει να γυρίσουμε και να μάθουμε πού βρίσκεται και γιατί πήγε εκεί, και πώς και δεν έμεινε στη θέση της. Και όμως, αν ο μαρξισμός έχει κάτι είναι η επιμονή να ασχολείται με ένα ιστορικό και δυναμικό σύστημα που ο Μαρξ δεν είχε (προλάβει να) δει ποτέ. Πολύ πριν ο Μαρξ μισήσει τον καπιταλισμό, τον θαύμαζε και τον σεβόταν. Είχε κομματιάσει κάθε άλλο σύστημα στην ανθρώπινη ιστορία, είχε υπερβεί την προηγούμενη δυναμική τους. Και ήταν επειδή ήθελε να εκμεταλλευτεί αυτήν τη δυναμική ενός μεγάλου, παγκόσμιου παραγωγικού συστήματος για κάποιον που το άξιζε περισσότερο από την αστική τάξη, άρχισε να βλέπει την αρνητική πλευρά των καπιταλιστικών σχέσεων. Αλλά είχε πολύ βαθύ σεβασμό για την ικανότητά του να σπάει και να καταστρέφει τις περιοριστικές, αρχαϊκές σχέσεις μέσα στις οποίες γεννιούνται οι άνθρωποι. Συνεπώς, κατά κάποιον τρόπο, το να κάνουμε το τεστ αλήθειας του μαρξισμού να εξαρτάται από το να μένει ο κόσμος στάσιμος σημαίνει ότι προφανώς δίνουμε στον εαυτό μας όλα αυτά τα είδη αναγκαίων εγγυήσεων που ίσως νομίζουμε ότι χρειαζόμαστε, προκειμένου να πείσουμε (τον εαυτό μας) ότι όντως βρισκόμαστε στην κορυφή αυτής της ιστορικής διαδικασίας. Αλλά το να κουβαλάμε αυτήν την εγγύηση στην τσέπη μας, θα μας εμποδίσει να μπορέσουμε αληθινά να έρθουμε σε επαφή με τον πραγματικό κόσμο.
Αποχαιρετώ αυτή τη φάση του κλασικού μαρξισμού με ελαφρία την καρδιά. Δεν τη θέλω, δεν τη χρειάζομαι, αυτό όμως δεν σημαίνει καθόλου ότι δεν μαθαίνει κανείς από αυτήν, ότι δεν χρειάζεται και δεν απαιτείται η βαθύτερη κατανόηση που μπορούμε να αποκτήσουμε για κάποιον που κατανόησε βαθιά τις ρίζες του κόσμου που τώρα κατοικούμε.
Αλλά η αίσθηση ότι ο κόσμος αυτός μπορεί να κατανοηθεί μόνο αν στραφούμε στον Μαρξ λες και τα γραπτά του να ήταν ιερό κείμενο ή ένα μότο στον τοίχο που αρκεί να το διανθίσεις λίγο και θα συνεχίσει να εκπληρώνεται, τότε ο μαρξισμός θα έπρεπε να είναι νεκρός. Εύχομαι να είναι θαμμένος και στο Highgate μαζί με τον Γέρο.
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι με τους οποίους θέλω να μιλήσω για τα πράγματα που θεωρώ σημαντικά στον Μαρξ και σχετίζονται με την κατανόηση του σημερινού κόσμου. Αλλά πρώτα, νομίζω ότι πρέπει να καταστήσω σαφείς κάποιες προτεραιότητες στις μαρξιστικές θεματικές και στον ίδιο τον Μαρξ που εκτιμώ ιδιαίτερα. Θέλω να το κάνω πολύ γρήγορα, γιατί δεν θέλω να γίνει μια σχολαστική άσκηση, αλλά να δώσω μια αίσθηση του τι είναι αυτό που εκτιμώ τόσο πολύ στον μαρξισμό.
☭
Πάνω απ’ όλα, το πλέγμα του ιστορικού υλισμού. Όχι κάθε σημείωση και λεπτομέρεια, αλλά η ευρεία κατανόηση της ιστορικής ανάπτυξης και ειδικά των υλικών περιορισμών στην ιστορική ανάπτυξη, που θεμελιώνουν τη θεωρία σε ένα επίπεδο επικαθορισμένων σχέσεων, οι οποίες δεν της στερούν τον άερα και την παρακολουθούν να ξετυλίγεται σύμφωνα με τις ελπίδες, τις φιλοδοξίες και τα όνειρά μας. Αυτό, νομίζω, είναι η ουσία του επιστημονικού χαρακτήρα του Μαρξ. Δεν είναι επιστημονικός με την έννοια ότι οι προβλέψεις του πάντα επαληθεύονται. Είναι επιστημονικός με την έννοια ότι μας παρέχει μια συστηματική πρόσβαση στην κατανόηση της ιστορικής ανάπτυξης. Αυτό είναι το πρώτο τεράστιο επίτευγμα.
Δεύτερον, θα έλεγα, οι θεμελιώδεις τροπικότητες των καπιταλιστικών κοινωνιών. Δεν πρόκειται για μια διεισδυτική γνώση του καπιταλισμού του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Αν περιμένεις από τον Μαρξ να έχει διεισδυτικές γνώσεις για τον καπιταλισμό του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, πιστεύεις ότι είναι προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης· πιστεύεις ότι μπορεί να δει το μέλλον – εκατό χρόνια μπροστά· και αυτό δεν είναι ο Μαρξ και επομένως δεν πρέπει να ανατρέχουμε στον Μαρξ γι’ αυτό. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουμε να ζούμε σε κοινωνίες που μερικές φορές αυτοαποκαλούνται καπιταλιστικές και μερικές φορές όχι, αλλά μου φαίνονται αρκετά καπιταλιστικές. Μπορώ να πω με σχετική βεβαιότητα και να πείσω ότι είναι καπιταλιστικές, επειδή από τον Μαρξ αποκτά κανείς μια αίσθηση του πώς είναι να ζει κανείς στην ξεχωριστή εποχή των καπιταλιστικών κοινωνιών και γιατί αυτό διαφέρει από το να ζει κανείς σε κάποια άλλη ιστορική εποχή.
Και όποιες και αν είναι οι μεγάλες ιστορικές αλλαγές των τελευταίων εκατό ετών, η βασική γραμματική του καπιταλισμού συνεχίζει να επιβιώνει στην εποχή του πολυεθνικού καπιταλισμού, όπως συνέβαινε στην εποχή των υφαντουργών επιχειρηματιών. Στο βαθμό που μπορώ να το καταλάβω, οφείλω χρέος στον Μαρξ. Πράγματι, στο βαθμό που κάποιος μπορεί πραγματικά να κατανοήσει αυτό, οφείλει χρέος στον Μαρξ. Και απολαμβάνω την εμπειρία ανθρώπων που μισούν τον Μαρξ, μισούν τον μαρξισμό και πιστεύουν ότι όλα αυτά έχουν τελειώσει, αλλά ανοίγουν το στόμα τους για την ιστορία και λένε άλλη μια μαρξιστική αλήθεια. Αυτή είναι η ασυνείδητη λειτουργία του Μαρξ, σε ένα επίπεδο πολύ βαθύτερο από αυτό που μπορούν να καταλάβουν. Είναι επίσης η μοίρα των αστών μαρξιστών που νομίζουν ότι έχουν ξεπεράσει τον Μαρξ αλλά που, μέσω αυτής της διαδικασίας, είναι ακόμα υπό την επιρροή του. Αυτό το απολαμβάνω περισσότερο και νομίζω ότι είναι το είδος ιστορικής ειρωνείας που θα είχε απολαύσει ο Μαρξ.
Αλλά δεν θέλω να συνεχίσω να μιλάω για το τι είναι καλό στον μαρξισμό, γιατί αν ήταν όλα καλά, δεν θα ήμασταν εδώ μαζί με τα ελαφρώς συνοφρυωμένα φρύδια μας, αναρωτώμενοι αν θα υπάρξει για άλλα εκατό χρόνια. Οπότε θέλω να πάω κατευθείαν στην καρδιά του ζητήματος: τι δεν πάει καλά με τον μαρξισμό; Τι είναι αυτή η κρίση;
Πρέπει να θυμόμαστε το ρητό του Μπρεχτ ότι πάντα πρέπει να ξεκινάς από την κακή πλευρά και όχι από την καλή. Αν θέλεις να φτιάξεις τη διάθεσή σου, ξεκινάς από την καλή πλευρά, αλλά αν θέλεις να είσαι διαλεκτικός, ξεκινάς από την κακή πλευρά, γιατί ένα από τα άλλα πράγματα που μας έδωσε ο Μαρξ, βαθιά και ουσιαστικά, δεν είναι μια ουσιοκρατική θεωρία, αλλά μια μέθοδος σκέψης, την οποία ονόμασε διαλεκτική. Είναι η επίγνωση της συνεχούς αντιφατικότητας του κόσμου, ότι κάθε φορά που βλέπεις κάτι να προχωράει με καλό τρόπο, πάντα υπάρχει κάποιο σαθρό αποτέλεσμα από κάτω που θα κάνει τον γύρο της γειτονιάς και θα σε χτυπήσει από πίσω. Αυτή είναι η φύση της ιστορίας – προχωράει και μετά σε σπρώχνει από πίσω.
Μπορείς πάντα να ξεχωρίσεις τους καλούς μαρξιστές από τους καλούς ρεφορμιστές, γιατί οι ρεφορμιστές πάντα ξεκινούν από την καλή πλευρά: “τότε δεν ήταν τόσο καλό και τώρα είναι λίγο καλύτερο και θα είναι λίγο καλύτερο μετά από αυτό και ούτω καθεξής, συνεχώς και συνεχώς”. Αυτό ακριβώς έλεγε ο Baldwin στις ηχογραφήσεις πίσω στην Τζαμάικα. Συνεχώς και συνεχώς, και ψηλά και πιο ψηλά, ήταν η υπέροχη φράση του Baldwin και εγώ έβλεπα τον ρεφορμισμό να μας βγάζει από τη σκλαβιά και τον ιμπεριαλισμό σε μια σταθερά ανερχόμενη πορεία, αλλά έρχεται ο μαρξισμός και λέει: “Νομίζεις ότι μόλις κέρδισες κάτι, αλλά περίμενε τις απρόβλεπτες συνέπειες των καλών πραγμάτων στον κόσμο”, “δεν σκέφτεσαι διαλεκτικά, παρά αν κατάλαβες ότι η πρόοδος και η υποχώρηση είναι βαθιά συνδεδεμένες, και ότι πρέπει να έχεις μάτια στα πλάγια του κεφαλιού σου για ό,τι δεν υπολόγισες”, όπως θα έλεγε κι ο Χέγκελ.
☭
Οπότε ας ξεκινήσουμε από μερικά από τα κακά. Τι δεν μπόρεσε ή δεν ήταν σε θέση να κατανοήσει ο Μαρξ; Δεν ήταν σε θέση να κατανοήσει τον σύγχρονο βιομηχανικό, εταιρικό καπιταλισμό, γιατί δεν ζούσε μέσα σε αυτόν. Είδε τις ρίζες κι όχι την περαιτέρω ανάπτυξη του σύγχρονου βιομηχανικού καπιταλισμού. Η ιδέα ότι οι μορφές καπιταλιστικής οργάνωσης και εκμετάλλευσης θα άλλαζαν τόσο βαθιά σε εκατό χρόνια αλλά δεν θα είχαν καμία διαφορά για τον Μαρξ, είναι αδύνατο να έχει ισχύρη υποστήριξη. Φυσικά υπάρχει ένα τεράστιο πλήθος στοιχείων για τον σύγχρονο βιομηχανικό εταιρικό καπιταλισμό σε παγκόσμια κλίμακα, με μορφές οργάνωσης και πολύπλοκες λειτουργίες, που δεν έχουν καταγραφεί στον νόμο της αξίας με τη μορφή που δίνει ο Μαρξ στο Κεφάλαιο και αλλού.
Δεύτερον, ο Μαρξ δεν είδε και επομένως δεν κατάλαβε τις μορφές σύγχρονων ιμπεριαλιστικών καπιταλιστικών σχέσεων. Είδε την τάση του καπιταλισμού προς τη δημιουργία μιας παγκόσμιας αγοράς, αλλά η ιδέα ενός παγκόσμιου παραγωγικού συστήματος με μια τεράστια νέα σύνθετη διεθνή διαίρεση της εργασίας, που μετατρέπει τους φτωχούς του Τρίτου Κόσμου σε προλετάριους του Πρώτου Κόσμου και συνδέει έθνος με έθνος σε ένα σύνολο από τις πιο πολύπλοκες και βαθιά εδραιωμένες κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις, είναι ένας κόσμος που ο Μαρξ δεν αντιμετώπισε. Συνεπώς, υπάρχει ολόκληρο φάσμα θεμάτων σχετικά με τη σχέση του προλεταριάτου, ή της εργατικής τάξης ή της παραγωγικής εργασίας στον ανεπτυγμένο κόσμο και τις μορφές με τις οποίες συνδέεται με τους φτωχούς και τους καταπιεσμένους – ακόμη και με άλλες φαινομενικά μη μαρξιστικές τάξεις όπως η παλιά αγροτιά – στον υποανάπτυκτο κόσμο, που δεν θα τα βρούμε επαρκώς εξηγημένα στον Μαρξ.
Και για το κράτος, ο Μαρξ είναι ζωντανός, σύντομος, σχηματικός και λάθος πολλές φορές. Έκανε τα μεγαλύτερα λάθη σχετικά με την τάση του κράτους στο να μαραζώσει. Δεν μπορώ να βρω ούτε ένα κράτος που να μοιάζει στο ελάχιστο ότι εκλείπει. Τα βλέπω όλα να μεγαλώνουν και να μεγαλώνουν: το φιλελεύθερο καπιταλιστικό κράτος, το νομισματικό κράτος, το μινιμαλιστικό κράτος, το κράτος δικαίου και τάξης και το σοσιαλιστικό κράτος. Ειδικά το σοσιαλιστικό κράτος. Όλα απλώς συνεχίζουν να μεγαλώνουν. Οπότε η ιδέα ότι υπάρχει κάποιος αμετάβλητος και αναπόφευκτος νόμος που θα μας επιτρέψει να καταλάβουμε τις σχέσεις που θέλουμε να μετασχηματίσουμε μέσω του κράτους είναι λανθασμένη. Το κράτος δεν θα πει: «Γεια σας, φεύγω, η αποστολή ολοκληρώθηκε, όλα δικά σας. Εδώ αρχίζει η ιστορία. Ανήκω στην αναγκαιότητα και φεύγω τώρα ενώ εσείς συνεχίζετε προς την ελευθερία».
Ο Μαρξ άρχισε να βλέπει σε ορισμένα σημεία της ζωής του την εμφάνιση του κράτους, τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική των σύγχρονων κοινωνιών θα συμπυκνωνόταν εκεί, και τη φύση με την οποία το κράτος θα συγκέντρωνε τις ακτίνες εξουσίας στις σύγχρονες κοινωνίες. Το διέκρινε, αλλά το σύγχρονο κράτος των ανεπτυγμένων κοινωνιών, οποιοδήποτε και αν είναι το πολιτικό τους χρώμα, ήταν ένα πρόβλημα που συνέχιζε χωρίς να το κατανοεί ο Μαρξ.
☭
Αν βάλουμε αυτά τα τρία σημεία μαζί, θα δούμε ότι η ιδέα ότι μπορούμε να είμαστε μαρξιστές απλώς κουβαλώντας τα ιερά κείμενα στην τσέπη, είναι μια υπόθεση που δεν μπορεί να σταθεί για πολύ. Δεν έχω ολοκληρώσει ακόμα τον κατάλογο, οπότε μην αισθάνεστε πολύ ασφαλείς.
Ο Μαρξ έκανε λάθος σχετικά με τη φύση, την ταχύτητα και την κατεύθυνση της ταξικής πόλωσης και τον ρυθμό και τις μορφές της ταξικής πάλης. Τώρα, αυτά είναι αρκετά σημαντικά. Ένα από τα κείμενα που οι περισσότεροι μαρξιστές ή όσοι αυτοαποκαλούνται μαρξιστές θεωρούν ως ιδρυτικό κείμενο του μαρξισμού είναι το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Αυτό είναι το βιβλίο της ταξικής πόλωσης και του αυξανόμενου ρυθμού της ανοιχτής ταξικής πάλης, και το αγαπώ όπως και εσείς, αλλά είναι βασικά και θεμελιωδώς λανθασμένο. Η ταξική πάλη δεν ακολούθησε αυτή την αυξανόμενη εμβάθυνση του ρυθμού και την απλοποιημένη πόλωση που είναι η υπέροχη οπτική του Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο που είναι σωστά, αλλά η κατεύθυνσή του σε πολλές περιπτώσεις μας παραπλανά σχετικά με τους πολλαπλούς τρόπους που η κοινωνική και άλλες μορφές ταξικής πάλης εμφανίζονται στη σύγχρονη κοινωνία. Και μας δίνει μια λανθασμένη εγγύηση για την αυξανόμενη ταχύτητα της κίνησής μας προς την επαναστατική εξέγερση, που – ειδικά στην ιστορία του σύγχρονου ανεπτυγμένου βιομηχανικού καπιταλιστικού κόσμου- δεν έχει ευοδωθεί .
Οπότε προτείνω ότι όταν θέλετε έμπνευση, παίρνετε ένα Κομμουνιστικό Μανιφέστο, το οποίο για εκατοστή χρονιά έχει ανατυπωθεί σε πολύ όμορφη έκδοση, και το διαβάζετε. Αλλά συμβουλεύω να μην πάρετε από το Μανιφέστο αυτό που εγώ ονομάζω «Οπτικό Σινά» του σοσιαλισμού, όπου τα νερά χωρίζονται και περνάς μέσα, ή «Οπτική Ιεριχώ» όπου περπατάς γύρω από το τείχος επτά φορές, φυσάς στην σάλπιγγα και ΜΠΑΜ κατεβαίνουν τα τείχη και αποκαλύπτεται η έδρα της εξουσίας.
Αυτά σας προτρέπω γιατί στη σύγχρονη κοινωνία δεν ξέρουμε πού είναι αυτή η έδρα εξουσίας. Που την βρισκείς; Σε έναν ραδιοφωνικό σταθμό, στην τηλεόραση, στο κοινοβούλιο; Την ανακαλύπτεις στις διευθύνσεις των υπουργών; Δεν ξέρουμε πού κατοικεί πλέον η μαζική δύναμη του σύγχρονου κράτους. Η ιδέα ότι αυτό το πολύπλοκο πράγμα, που λέει ο Γκράμσι ότι έχει οχυρώσεις και χαρακώματα βαθιά μέσα στην πολιτική κοινωνία και την καθημερινή ζωή, θα εμφανιστεί και θα το χτυπήσουμε στο κεφάλι και αυτό θα είναι όλο, είναι μια πολύ βαθιά παρανόηση. Δεν είναι μόνο παρανόηση, αλλά μας αφήνει απροετοίμαστους για τον χαρακτήρα, τον πραγματικό χαρακτήρα, του αγώνα που πρέπει να διεξαγάγουμε.
☭
Υπάρχει επίσης, αναπόφευκτα, στον Μαρξ — αν και όχι ειδικά στον Μαρξ, αλλά περισσότερο στον μαρξισμό — μια ιδέα περί αναπόφευκτης κρίσης και ανατροπής του καπιταλισμού καθ’ εαυτού. Ας πω για αυτό: οι μαρξιστές θα έπρεπε να περπατούν στα χέρια και στα γόνατα σε μετάνοια τουλάχιστον μια φορά τον μήνα. Εκ της πρώιμης ματιά του Μαρξ, από το 1848 και μετά, όλοι νομίζαμε ότι θα συμβεί πιο γρήγορα απ’ ό,τι τελικά έγινε. Υπάρχει ένα σημείο όπου ο Μαρξ και ο Ένγκελς λένε: «Λυπούμαστε, δεν είναι οι ύστατοι σπασμοί θανάτου του καπιταλισμού, αλλά οι πόνοι της γέννας του». Αλλά ανάμεσα στους τελευταίους σπασμούς και στους πόνους γέννησης του καπιταλισμού υπάρχει ολόκληρη η ιστορία, πολύ μεγαλύτερη από τη ζωή μου ή τη δική σας. Δύσκολα μπορούμε να πούμε γι’ αυτό: «Λυπάμαι, έκανα λάθος, νόμιζα ότι είχε τελειώσει αλλά μόλις ξεκινούσε». Αυτό είναι κάτι για το οποίο όλοι χρειαζόμαστε από αυτό που παλιότερα ονομαζόταν «αναγνώριση λαθών και υπερβολών». Χρειαζόμαστε ένα μικρό κείμενο στο περιθώριο για να πούμε: «Λυπάμαι, ομολογώ στο διεθνές προλεταριάτο, δεν είχα δίκιο γι’ αυτό». Δεν είναι καθόλου αστείο, φυσικά. Άλλωστε, την περίοδο 1917–1921, το μαρξιστικό κίνημα επίσης πίστευε ότι έβλεπε το τελευταίο — όχι μόνο το υψηλότερο αλλά και το τελευταίο — στάδιο του καπιταλισμού, και παρεξήγησε την ικανότητα αυτού του συστήματος να ανασυνταχθεί και να αναδιαρθρωθεί σε μια βαθιά, νέα και επεκτεινόμενη βάση. Βάσει αυτού κάναμε λάθη στην ικανότητα να οικοδομήσουμε τον σοσιαλισμό σε μία χώρα, τα οποία έχουν αποδειχτεί ένα από τα σοβαρότερα εμπόδια στο σοσιαλιστικό κίνημα για την συγκρότηση του σοσιαλισμού στις μέρες μας.
Έτσι, η ιστορία μας δεν καταγράφεται μόνο από τα λανθασμένα συμπεράσματα που μερικές φορές θα εξαχθούν απ’ αυτήν, αλλά επίσης σημαδεύεται και σκιάζεται από τις λάθος πρακτικές που έχουμε υιοθετήσει ως υπερβολικά καλή κατανόηση ολόκληρου του πράγματος, που, ωστόσο, είναι τελικώς αποτέλεσμα παραγνώρισή του.
☭
Προσπάθησα να μιλήσω για μερικά από τα ζητήματα που μας απασχολούν στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, για τα οποία ο Μαρξ είπε πράγματα, για τα οποία ο μαρξισμός έχει συζητήσει και διαφωνήσει, και τα οποία είναι κρίσιμα για την κατανόησή μας του πώς λειτουργεί ο σύγχρονος κόσμος. Η ιδέα ότι θα μπορούσες να εκκινήσεις κάποια πολιτική δραστηριότητα στον σύγχρονο κόσμο χωρίς να κατανοείς πώς είναι πραγματικά μερικά από αυτά τα ζητήματα, είναι αδιανόητη. Αλλά θέλω να πω μια κουβέντα για κάτι που είναι μάλλον διαφορετικό από τις ουσιαστικές περιοχές στις οποίες δεν μπορούμε να περιμένουμε να βρούμε τα κλειδιά στο έργο του Μαρξ. Και κάτι για ολόκληρη την μαρξιστική προσέγγιση ή τη μαρξιστική μέθοδο, τον μαρξιστικό τρόπο δουλειάς. Αν και αυτά τα προβλήματα, τα κενά και οι αδυναμίες δεν εμφανίζονται παντού στον Μαρξ, είναι αρκετά παρόντα ώστε να πρέπει να τα λάβουμε υπόψη μας όταν προσπαθούμε να χρησιμοποιήσουμε τον Μαρξ ως εργαλείο για την κατανόηση και την ανάλυση του κόσμου.
Υπάρχει εκεί η τάση να βρίσκει κανείς, σε ό,τι οι μαρξιστές αποκαλούν αποκαλυπτικά «το οικονομικό», την εγγύηση για το τέλος των πολιτικών και κοινωνικών αγώνων, τη μέθοδο σκέψης που θεωρεί το οικονομικό ως τη μεγαλειότητά του /της. (Συγγνώμη που μπήκα στην συνήθεια να λέω «του ή της». Το οικονομικό είναι πάντα του.) Η μεγαλειότητά του, το οικονομικό, σύμφωνα με αυτή την τάση -σε κάποιο καίριο σημείο της ιστορίας – θα αποσπαστεί από το πολύπλοκο ιστορικό, πολιτικό και ιδεολογικό ένδυμα μέσα στο οποίο λειτουργεί, και θα προχωρήσει μπροστά από εμάς, και θα καταθέσει το τελικό προϊόν των διαφορετικών αγώνων στους οποίους συμμετέχουμε. Δεν μπορούμε να δούμε μέχρι το τέλος, αλλά η μεγαλειότητά του, το οικονομικό, που έγραψε το σενάριο, συμπεριλαμβανομένων των συγχύσεων, της τύφλωσης και των λαθών μας, έχει λάβει υπόψη όλο το πράγμα και τώρα μπορεί να πει: «Προχωράτε, γιατί στο τέλος, ο σοσιαλισμός είναι αναπόφευκτος».
Εντούτοις, ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο ο σοσιαλισμός δεν είναι αναπόφευκτος. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου υπάρχουν σοσιαλισμοί που είναι καρικατούρες του σοσιαλισμού, και το πιο αναπόφευκτο πράγμα στον κόσμο μας, με έναν λογικό υπολογισμό, είναι το τέρμα του. Η βαρβαρότητα, η άλλη εναλλακτική που μας προσέφερε ο Μαρξ, είναι πολύ πιο κοντά την εποχή των πυρηνικών όπλων, του θερμοπυρηνικού πολέμου και των παγωμένων μπλοκ του σοβιετικού κομμουνισμού και του δυτικού καπιταλισμού, παρά ο σοσιαλισμός. Έτσι, η ιδέα ότι υπάρχει κάποια λογική εγγεγραμμένη αποκλειστικά στη λογική του κεφαλαίου, στις μορφές του αγώνα αλλά και στο τελικό προϊόν, ή η ιδέα ότι κάθε άλλη αντίφαση στην κοινωνία ξεκινά πραγματικά από την αντίφαση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, δεν είναι αληθινή.
Όλοι γνωρίζουμε μέσα στην καρδιά μας, ότι, για παράδειγμα, οι αντιφάσεις των πατριαρχικών σχέσεων ξεπέρασαν τον «πρωτόγονο κομμουνισμό», ξεπέρασαν τη φεουδαρχία και ξεπέρασαν τον πρώιμο καπιταλισμό, και φαίνεται ότι θα ξεπεράσουν και τον σύγχρονο καπιταλισμό. Είναι αρχαίες σε σχέση με τη σύγκρουση κεφαλαίου και εργασίας. Αν θέλεις να υποστηρίξεις ότι διάφορες κοινωνικές αντιφάσεις, οι οποίες συχνά οδηγούν σε ζωηρά και δημοφιλή κοινωνικά κινήματα στον κόσμο, δεν υπάρχουν στην κοινωνία έξω από τις δομικές αρθρώσεις του τρόπου με τον οποίο η σύγχρονη ζωή αναπαράγει τις υλικές της συνθήκες, δηλαδή ότι δεν μπορούν να υπάρξουν έξω από την άρθρωση της τάξης και του ταξικού αγώνα, συμφωνώ μαζί σου. Αλλά αν πεις ότι ο ταξικός αγώνας και η κύρια αντίθεσή του γεννούν όλες τις άλλες, έτσι ώστε όχι μόνο να γνωρίζουμε το τέλος της ιστορίας αλλά και να κατέχουμε το κλειδί της, εγώ δεν το πιστεύω.
Η ιδέα ότι υπάρχει ένα κλειδί που μπορεί να μπει στην κλειδαριά της και να γυρισει ώστε να πιστέψουμε ότι θα συμβεί το απόλυτο θαύμα– οι άντρες θα αγαπούν τις γυναίκες, οι μαύροι θα αγαπούν τους λευκούς, οι άνεργοι θα αγαπούν τους εργαζόμενους και αντίστροφα – είναι λανθασμένη. Όλα αυτά και άλλα πράγματα που έχουν διχάσει και σημαδέψει την φαινομενική ενότητα της εργατικής τάξης δοσμένης από την οικονομική της θέση, δεν πρόκειται να λυθούν και να ασφαλιστούν στο τέλος μιας ενιαίας, ομοιογενούς και προβλέψιμης διαδικασίας. Αυτός ο νόμος της αναπόφευκτης εξέλιξης έχει κάνει σοβαρή ζημιά στον μαρξισμό. Έχει κάνει σοβαρή ζημιά στο μαρξιστικό κίνημα, επειδή δημιούργησε μια πολιτική του αναπόφευκτου. Και δημιούργησε θεσμούς που εξαρτώνται από την πολιτική της αναπόφευκτης εξέλιξης. Μας έχει αφοπλίσει σε σχέση με τις πολύπλοκες νέες μορφές και τα νέα πεδία στα οποία οι σύγχρονες μορφές κοινωνικού αγώνα, συμπεριλαμβανομένου του ταξικού αγώνα, πρέπει να διατηρηθούν.
☭
Λοιπόν, ίσως να θέλετε να ρωτήσετε, τι ακριβώς γιορτάζουμε; Φαίνεται πως είμαι περισσότερο πεισμένος για τις τρύπες της θεωρίας. Φαίνεται πως μιλάω για ένα μεγάλο δοχείο που πετάει νερό από όλες τις πλευρές σαν μια τρύπια βάρκα. Κι όμως, σας λεω ότι αξίζει ακόμη να σκεφτεί κανείς και να μιλήσει γι’ αυτό. Ναι, το λέω. Αλλά θέλω να εξηγήσω με τι όρους κάνω αυτή τη δήλωση. Το λέω γιατί δεν γνωρίζω άλλες κατηγορίες που να μας επιτρέπουν να αρχίσουμε να κατανοούμε μερικούς από τους πιο θεμελιώδεις τομείς και σχέσεις της σύγχρονης κοινωνίας. Αν θέλω να κατανοήσω τη δυναμική της οικονομίας της, αν θέλω να κατανοήσω τη φύση μερικών από τις πιο βαθιές αντιπαραθέσεις και αντιφάσεις της, αν θέλω να κατανοήσω ποιες είναι μερικές από τις πιο βασικές και θεμελιώδεις δομές της, οι κατηγορίες του Μαρξ μου φαίνονται ανώτερες από οποιεσδήποτε άλλες.
Δεύτερον, ο Μαρξ έχει ένα σκληρό, δύσκολο ιστορικό μάθημα και μια ιστορία να μας διδάξει, την οποία, παρόλο που επικαλούμαστε το όνομά του τόσο συχνά, εξίσου συχνά ξεχνάμε. Αυτή είναι η φύση του ιστορικού προσδιορισμού των πραγμάτων, το γεγονός ότι δεν υπάρχει καμία ανάπτυξη, καμία κοινωνική πάλη, καμία κοινωνική αντίφαση που να εξελίσσεται αποκλειστικά σύμφωνα με τη βούληση των ανθρώπων. Ερχόμαστε σε συγκρούσεις, σε μορφές ζωής, που λειτουργούν σε ένα δεδομένο έδαφος. Εν μέρει, αυτά που κάνουμε και πόσο μακριά μπορούμε να φτάσουμε είναι χαραγμένα στους ιστορικούς περιορισμούς του δεδομένου εδάφους πάνω στο οποίο δρούμε. Είναι απίθανο να μπορέσουμε να βρούμε λύσεις του 22ου αιώνα για προβλήματα του 20ού αιώνα. Μας δίνονται μέσα από τον επικαθορισμό των πραγμάτων. Η ιστορία καθορίζει το έδαφος, θέτει τις παραμέτρους εντός των οποίων λαμβάνουν χώρα ο αγώνας και η επιβίωση. Μας δίνει τους αντικειμενικούς προσδιορισμούς των μορφών κοινωνικής πάλης και περιορίζει πικρά, μερικές φορές βαθιά, μερικές φορές τραυματικά, τις δυνατότητες κατασκευής νέων μορφών ζωής. Όταν κοιτάζετε τις σοσιαλιστικές κοινωνίες στον τρίτο κόσμο, που αναδύονται από τα βάθη της φτώχειας και προσπαθούν να οικοδομήσουν τον σοσιαλισμό, καταλαβαίνετε ότι η ιστορία είναι ένας σκληρός δάσκαλος, ότι έχει καθορίσει τα όρια και τους περιορισμούς μέσα στους οποίους είναι πιθανό ακόμα και να αρχίσει να μυρίζει υλική ευημερία, επιτυχία και άνοιγμα ευκαιριών στη ζωή μας και στη ζωή τους. Μέσα από την προσοχή σε αυτόν τον σκληρό δάσκαλο, την ιστορία, ο Μαρξ μας δίνει την αίσθηση των ορίων εντός των οποίων αγωνιζόμαστε.
☭
Από την άλλη πλευρά, το πράγμα που οι αστοί κριτικοί του Μαρξ μισούν περισσότερο, δηλαδή ότι ισχυριζόταν πως ταυτόχρονα είναι επιστήμονας και εμπλέκεται στον αγώνα, αυτό ακριβώς είναι που αρχίζει να ξεκλειδώνει την κατανόηση του Μαρξ που προσπαθώ να σας θέσω. Αυτός είναι ο Μαρξ που μας κάνει να προσέχουμε τον επικαθορισμό των πραγμάτων, αλλά δεν προσποιείται ότι γνωρίζει ποιο θα είναι το τελικό τους αποτέλεσμα, δηλαδή ο Μαρξ θέτει τα ερωτήματα που οφείλουμε να κάνουμε για τον σύγχρονο κόσμο αλλά δεν προσποιείται ότι έχει όλες τις απαντήσεις. Είναι ο Μαρξ που θέτει την ατζέντα των προβλημάτων και που μας δίνει τις κατηγορίες, τα εργαλεία σκέψης με τα οποία μπορούμε να αρχίσουμε να τα κατανοούμε, αλλά δεν είναι ο Μαρξ που μας γλιτώνει από τη σκληρή δουλειά. Δεν είναι ο Μαρξ που θέτει ερωτήματα μόνο όταν οι απαντήσεις είναι ήδη γνωστές.
Συχνά αυτό που καθιστά τόσο περιοριστικό το έργο ορισμένων μαρξιστών συγγραφέων είναι ότι ξέρεις τι πρόκειται να πουν στο τέλος προτού καν αρχίσει η έρευνα, ότι οι ερωτήσεις είναι προσχηματικές, ότι αυτοί οι συγγραφείς λειτουργούν σε ένα κλειστό πεδίο. Όλοι γνωρίζουμε τον τύπο της έρευνας που δεν εισέρχεται σε έναν ανοιχτό χώρο, όπως έκανε ο Μαρξ. Ο Μαρξ ταξίδεψε σε άγνωρα εδάφη. Είχε το θράσος να γράψει: «Αρχίζω να καταλαβαίνω αυτό το νέο σύστημα που μόλις ξεκίνησε προχθές, ιστορικά, και νομίζω ότι καταλαβαίνω κάποια πράγματα γι’ αυτό». Δεν είπε ότι τα ήξερε όλα. Αν ήξερε όλες τις απαντήσεις, σίγουρα θα είχε πει τι είναι τάξη, αντίθετα πήρε το χρόνο του. Αυτό δεν αποτελεί δικαιολογία για την σκέψη ότι πραγματικά το ήξερε αλλά απλώς δεν πρόλαβε να το καταγράψει. Αρκεί να κοιτάξει κανείς τα τετράδιά του, τα οποία είναι απολύτως γεμάτα σελίδες αντιγραμμένες από τη δουλειά άλλων ανθρώπων. Είναι θαυμαστό το ότι κάποιοι μαρξιστές μελετητές έχουν διαβάσει αυτά τα τετράδια και πιστεύουν ότι ο Μαρξ έγραψε το ένα ή το άλλο, όταν στην πραγματικότητα οι σημειώσεις είναι απλώς ένα ακόμη κομμάτι του Άνταμ Σμιθ που φάνηκε στον Μαρξ αρκετά καλό.
Η ιδέα ότι ο Μαρξ είναι κάτι σαν υπερ-μυαλό που κατέβηκε από το Τριερ της Γερμανίας σε μια δεδομένη στιγμή, ότι τα ήξερε όλα, ότι έγραψε τα πάντα που μπορούσε να δει μέχρι το τέλος της Ιστορίας και απλώς τυχαία πέθανε το 1883, είναι πραγματικά μια επιστροφή σε έναν Μαρξ που πρέπει να είναι ο Old Moore, ένας συγγραφέας ενός παλιού ετήσιου αλμανάκ, ένας προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης, και εμείς τον παρερμηνεύσαμε. Ένας τέτοιος Μαρξ θα έπρεπε να έχει σηκωθεί από το νεκροταφείο του Highgate, θα έπρεπε τουλάχιστον να έχει αναστηθεί τη δεύτερη μέρα. Θα έπρεπε να περπατάει ανάμεσά μας γιατί τον χρειαζόμαστε. Αλλά αν δεν αισθανόμαστε άνετα με αυτόν τον θρησκευτικό μαρξισμό, πρέπει να επιλέξουμε έναν άλλον, μια ιστορία χωρίς τέλος, μια αφήγηση που δεν έχει κατάληξη.
Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να κάνουμε κάτι για τον εαυτό μας, πρέπει να ανακαλύψουμε τι είναι ο ταξικός αγώνας τη δεκαετία του 1980 και του 1990, πρέπει να ανακαλύψουμε ποια είναι η σχέση μεταξύ του κινήματος για την ειρήνη και της εργατικής τάξης, και πρέπει να αποδεχτούμε ότι δεν υπάρχει στην πραγματικότητα καμία χαμένη μυστική σελίδα από τα τετράδια που θα μας πει πού να πάμε στη συνέχεια. Δεν υπάρχει πραγματικά. Ο μόνος Μαρξ που αξίζει να γιορτάσουμε τότε είναι ο Μαρξ που ενδιαφέρεται να σκέφτεται και να αγωνίζεται σε έναν ανοιχτό χώρο, ο Μαρξ που προσφέρει έναν μαρξισμό χωρίς εγγυήσεις, έναν μαρξισμό χωρίς απαντήσεις.
Θεέ μου, αν κάποιος σε διδάξει από πού να ξεκινήσεις, δεν είναι από μόνο του αρκετό;
Απόδοση: Βασίλης Ρόγγας
