Την περασμένη εβδομάδα, το alterthess παρουσίασε την «Ακύρωση του μέλλοντος», του Μαρκ Φίσερ. Δεν μπόρεσα να είμαι στην εκδήλωση – δεν πρόλαβα ούτε το podcast της Εποχής. Ήξερα τον Φίσερ από τον «Καπιταλιστικό Ρεαλισμό», το βιβλίο που είχε κυκλοφορήσει στα ελληνικά σε μια ειρωνικά καλή στιγμή, το φθινόπωρο του 2015. Να πω την αμαρτία μου, για κάποιο λόγο δεν με είχε κερδίσει (γι’ αυτό και ως τότε δεν έκανα τον κόπο να ψάξω γραπτά του στο k-punk). Με τα πολλά, έπιασα το βιβλίο την περασμένη εβδομάδα, και ήταν πολλές οι στιγμές που δεν ήθελα να το αφήσω.
Η έγνοια για τη θεωρία
Ξεκινάω κάπως λοξά: Μου φαίνεται εκπληκτικό ότι ένας άνθρωπος που πάλεψε χρόνια με την κατάθλιψη, όπως ο Μαρκ Φίσερ –μιλώντας γι’ αυτήν και συνδέοντάς τη με την κοινωνική του θέση– μπόρεσε να βρει νόημα στο να διαβάζει και να γράφει θεωρία. Στις σελίδες της «Ακύρωσης» διαβάζουμε έναν ορκισμένο εχθρό αυτού που ο ίδιος λέει «μπουφο-εμπειρισμό»: χωρίς έννοιες, λέει κάπου, είναι αδύνατο να εξηγήσουμε τι συμβαίνει στον κόσμο μετά το 2008 (και φυσικά εννοεί την παγκόσμια κρίση). Η θεωρία δεν σε κάνει πλουσιότερο, αλλά οι έννοιες –αυτές οι αφαιρέσεις από την πραγματικότητα– κρύβονται, σαν το Κλεμμένο Γράμμα του Πόε, σε κοινή θέα. Το εξίσου σημαντικό με τη θεωρία που γράφει ο Φίσερ είναι ότι τη γράφει ως άνθρωπος της νέας/μεταφορντικής εργατικής τάξης: γράφει στο μπλογκ του, γράφει όσο γίνεται απλά (όχι πόζες για να διαβάσουν οι καθιερωμένοι ακαδημαϊκοί τους επίδοξους, όπως γράψαμε πολλά χρόνια), γράφει για να τον καταλάβουν αυτοί από τους οποίους περιμένει να αλλάξουν τα πράγματα.
Απέναντι στην Κεντροαριστερά
Ο Φίσερ είναι βιτριολικός κατά της Κεντροαριστεράς — της Αριστεράς του καπιταλιστικού ρεαλισμού. Αν την απαξιώνει όσο της αξίζει, δεν είναι λόγω σεχταρισμού, ούτε γιατί την ταυτίζει με τη Δεξιά. Είναι γιατί έχει ζήσει στην Αγγλία των Νέων Εργατικών του Μπλερ και του Μπράουν: ξέρει την αναποτελεσματικότητα των συμβιβασμών της, το ρόλο της στην εξοικείωση των εργαζόμενων με τον νεοφιλελευθερισμό, τη διαβόητη ροπή της να αντιμετωπίζει ως «ψυχολογικά» όσα είναι κοινωνικά και πολιτικά. Όταν ρώτησαν τη Θάτσερ ποιο θεωρούσε το μεγαλύτερό της επίτευγμα, αυτό το παγκόσμιο παράδειγμα μισανθρωπισμού είχε απαντήσει «οι Νέοι Εργατικοί».
Το «πολιτισμικό» ή/και ο καπιταλισμός
Τρίτη σκέψη: Ο Φίσερ κατατάσσεται στην «πολιτισμική κριτική», θεωρείται άνθρωπος του «εποικοδομήματος», που λέει η παλιά αργκό. Υπάρχει πολλή και σοβαρή κριτική σε αυτή την «πολιτισμική στροφή» της Αριστεράς — στην «απόδραση», δηλαδή, της κριτικής (και των κριτικών) από την οικονομία, ακριβώς τη στιγμή που αυτή γίνεται πιο στυγερή. Στην απογείωση στην ιδεολογία και στη μονομέρεια των νέων κριτικών με τις πολιτισμικές μορφές της κυριαρχίας του καπιταλισμού. Ο Φίσερ, όμως, δεν είναι μια τέτοια περίπτωση. Ναι, ενδιαφέρεται για τη μουσική, τα περιοδικά, τα πάρτι, τον κινηματογράφο, τη λακανική ψυχανάλυση. Αλλά ενδιαφέρεται γι’ αυτά γιατί κάτι μας λένε για τον καπιταλισμό: την απορρύθμιση της εργασίας, τον κατακερματισμό της εργατικής τάξης και των εμπειριών της, τον μπλερισμό, την καταστροφή της φροντίδας και των κοινωνικών υπηρεσιών, την ψυχολογικοποίηση των πάντων. Δεν ενδιαφέρεται απλώς ως παρατηρητής: εδώ πρόκειται για τον ορισμό της συμμετοχικής παρατήρησης. Ο άνθρωπος που γράφει ξέρει για τι μιλάει.
Μην περιμένετε τα πάντα από τους/τις ψυ
Μιας κι είπα «ψυχολογικοποίηση», μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες σελίδες της «Ακύρωσης» έχουν να κάνουν μ’ αυτό που ο Φίσερ αναλύει (επικριτικά) ως «ψυχοθεραπευτικό φαντασιακό»: μια υπερπροσφορά θεραπειών, προκειμένου οι άνθρωποι που εγκαταλείπονται από τους θεσμούς του καπιταλιστικού ρεαλισμού να αναλαμβάνουν οι ίδιοι, με δικό τους χρόνο και έξοδα, την ευθύνη να σκληρύνουν όσο χρειάζεται, μήπως και παραμείνουν ανταγωνιστικοί και μάχιμοι στη ζούγκλα που λέγεται αγορά εργασίας. Ξέροντας πάντα για τι μιλάει, ο Φίσερ λέει χωρίς περιστροφές «μην περιμένετε τα πάντα από την ψυχοθεραπεία». Προφανώς: το να αντιμετωπίζεις εμπόδια στην προσπάθεια να εξασφαλίσεις φροντίδα είναι πρόβλημα — τεράστιο. Το να νομίζεις, όμως, πως η ψυχική υγεία είναι ζήτημα θεραπείας και μόνο (ή πρωτίστως), αυτό είναι κάτι πολύ άλλο — και για τον Φίσερ πρόκειται απλώς για τον θρίαμβο του καπιταλιστικού ρεαλισμού. Όλα μπορούν να πάνε μόνο χειρότερα, έχουμε ευθύνη να μην αφεθούμε σε αυτό – ας πιάσουμε πιο σφιχτά από το μπράτσο τον θεραπευτή μας.
Κομμουνιστικός ρεαλισμός
Είπαμε πολύ για τον καπιταλιστικό ρεαλισμό. Αλλά αποδομώντας τον καπιταλιστικό ρεαλισμό –την ιδιωτικοποίηση του άγχους, το ψυχοθεραπευτικό φαντασιακό, την Κεντροαριστερά, την απόρριψη της θεωρίας–, ο Φίσερ δεν ακυρώνει κάθε ρεαλισμό. Αντιγράφω από το μπλογκ του, το k-punk:
Χρειαζόμαστε έναν νέο, κομμουνιστικό ρεαλισμό, ο οποίος να δηλώνει ότι οι επιχειρήσεις είναι βιώσιμες μόνο όταν μπορούν να πληρώνουν στους εργαζόμενους έναν αξιοπρεπή μισθό. Αυτός ο κομμουνιστικός ρεαλισμός θα ανέτρεπε τη δαιμονοποίηση των επιδοματούχων από τον καπιταλιστικό ρεαλισμό και θα στοχοποιούσε τα πραγματικά παράσιτα: τους «επιχειρηματίες» των οποίων οι επιχειρήσεις εξαρτώνται από υπερεπισφαλή εργασία· τους ιδιοκτήτες που ζουν πλουσιοπάροχα από τα επιδόματα στέγασης· τους τραπεζίτες που παίρνουν μπόνους που προέρχονται άμεσα ή έμμεσα από δημόσιο χρήμα, κ.ο.κ.
Αλλά η έννοια του κομμουνιστικού ρεαλισμού υποδηλώνει και έναν συγκεκριμένο προσανατολισμό. Δεν πρόκειται για κάποιον «συμβαντισμό» (σ.σ.: αναφέρεται, νομίζω, στο Συμβάν του Μπαντιού), που εναποθέτει όλες του τις ελπίδες σε μια ξαφνική και τελική μεταμόρφωση. Δεν είναι μια ουτοπία που παραδίδει οτιδήποτε «ρεαλιστικό» στον εχθρό. Πρόκειται για μια νηφάλια και πραγματιστική αποτίμηση των πόρων που έχουμε στη διάθεσή μας εδώ και τώρα, και για τον στοχασμό σχετικά με το πώς μπορούμε να τους αξιοποιήσουμε και να τους αυξήσουμε καλύτερα. Πρόκειται για μια κίνηση – ίσως αργή, αλλά οπωσδήποτε σκόπιμη – από εκεί που βρισκόμαστε τώρα προς κάτι πολύ διαφορετικό.
Ξανασυστήνοντας τον Φίσερ
Κλείνοντας, να πούμε κάτι που συνήθως περνάει στο ντούκου: Ήθελε κόπο και πολλή αφοσίωση η προσπάθεια του Αλέξανδρου Παπαγεωργίου και των Αντιπόδων να διαλέξουν, να μεταφράσουν και να επιμεληθούν τα κείμενα της «Ακύρωσης», όπως νωρίτερα την έκδοση «Το αλλόκοτο και το απόκοσμο: η «Ακύρωση» είναι καλή ευκαιρία να ψάξουμε και το προηγούμενο βιβλίο. Πρέπει να αγαπάς πολύ έναν συγγραφέα –και να σέβεσαι τους αναγνώστες– για να μπαίνεις σε τόσο κόπο να μας τον ξανασυστήσεις: ίσως να είναι μόνο δικό μου θέμα, αλλά ο Φίσερ που μας ξανασυστήνει η «Ακύρωσης» μου φαίνεται πιο ουσιαστικός και ενδιαφέρων από τον Φίσερ που έμαθα στον «Καπιταλιστικό ρεαλισμό».
Υστερόγραφο
Ένα καλό βιβλίο συνήθως φέρνει κι άλλα καλά. Από ένα εντυπωσιακό εύρος παραπομπών του Φίσερ σε ενδιαφέροντες συγγραφείς, κράτησα δύο τίτλους: Ο πρώτος είναι ένας συλλογικός τόμος που γράφεται μέσα στον θατσερισμό από την ομάδα του Marxism Today και αφορά το αποτύπωμά του θατσερισμού …στα πάντα: στην οργάνωση της εργασίας και την κρίση της κομματικής πολιτικής, την έκλειψη του κομμουνισμού και την πολιτική των ταυτοτήτων (Stuart Hall & Martin Jacques, “New Times. The Changing Face of Politics in the 1990’s”). Ο δεύτερος είναι το πιο πρόσφατο βιβλίο της Τζένιφερ Σίλβα “Coming up Short: Working Class Adulthood in An Age of Uncertainty” (2015): αξιοποιώντας εκατό συνεντεύξεις από άνδρες και γυναίκες της εργατικής τάξης στη Βιρτζίνια και τη Μασαχουσέτη, η Σίλβα δείχνει ότι η εξάπλωση της ψυχοθεραπευτικής κουλτούρας ήταν μέσο και μαζί αποτέλεσμα της επικράτησης ενός φιλελεύθερου/ανταγωνιστικού ατομικισμού στην εργατική τάξη: αφού η ψυχοθεραπεία σκληραγωγεί, κι αφού κάποιοι μπορούν έτσι να τα καταφέρουν, όσοι δε μπορούν …ας πρόσεχαν.
