Για τη μεγάλη λαϊκίστικη στιγμή

Σημειώσεις, προοπτικές και ένας ενδεχομενικός φόβος για τις συγκεντρώσεις για τα Τέμπη

Η ελληνική κοινωνία ιστορικά αποτελούσε μία εκ των πιο πολιτικοποιημένων και ενεργών κοινοτήτων στην Ευρώπη. Άλλωστε, τα πολιτικά ζητήματα, με τις όποιες προεκτάσεις τους, βρίσκονταν διαχρονικά στην κορυφή της δημοσίας σφαίρας. Για αρκετούς -και εξαιρετικά σοβαρούς- λόγους κατά το πρόσφατο παρελθον το ενδιαφέρων για ενημέρωση περιορίστηκε, η συμμετοχή ατόνησε και η κινητοποίηση περιορίστηκε ή/και εκμηδενίστηκε.¹

Έχοντας εδώ και πάνω από δεκαετία κλείσει το φαινόμενο που στην πολιτική επιστήμη περιγράφεται ως συγκρουσιακός κύκλος κατά την πρώτη φάση της οικονομικής κρίσης/μνημονιακής εποχής και με ελάχιστες εξάρσεις κοινωνικής διαμαρτυρίας (λ.χ. το νομοσχέδιο για ιδιωτικά ΑΕΙ), αυτό που χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία είναι μάλλον η αδιαφοροποίηση.² Ασφαλώς η συνθήκη που βρίσκεται ένα πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνικά μπορεί να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο πλαίσιο που περιλαμβάνει στοιχεία όπως η λαϊκή απόσυρση, το στένεμα του κοινωνικού ορίζοντα, το σπάσιμο του κομματικού δεσμού, η επιλογή κόμματος με πρακτικές one vote stand κ.ά.³

Το πλαίσιο αυτό συντάραξαν οι συγκεντρώσεις της 26ης Ιανουαρίου.

●

Τις συγκεντρώσεις αυτές τις χαρακτηρίζουμε μεγαλειώδεις. Τις εντάσσουμε δε σε ένα θεωρητικό πλαίσιο που εγκολπώνει αυτό που στην πολιτική επιστήμη έχει περιγραφεί ως «λαϊκιστική στιγμή».

Εκκινούμε την ανάλυση μας από μια συνοπτική περιγραφή της λαϊκιστικής στιγμής και εν συνεχεία θα καταγράψουμε εν συντομία τα στοιχεία που αποτυπώνονται στον υπότιτλο του κειμένου (ορισμένες σημειώσεις, τις προοπτικές και έναν εν δυνάμει φόβο).

Τι εστί λαϊκιστική στιγμή; Ή ορθότερα γιατί οι συγκεκριμένες κινητοποιήσεις μπορούν -έστω με θεωρητική ευλυγισία- να καταγραφούν ως λαϊκιστική στιγμή;

Το πυρηνικό σχήμα του λαϊκισμού περιλαμβάνει δύο πλευρές, δύο αντιμαχόμενα μέρη: το λαό και τις ελίτ. Αυτό το γενικό και (εντελώς) απλοποιημένο σχήμα δεν αποτυπώνει προφανώς παρά επιφανειακά το λαϊκιστικό φαινόμενο όπως αυτό έχει καταγραφεί στην ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία. Σε διάφορες αναλύσεις προκύπτει και ο διμέτωπος «αγνός λαός»-«διεφθαρμένες ελίτ», το υποκείμενο λαός απέναντι στον Άλλο κ.ο.κ.⁴ Υπό αυτό το πρίσμα, η στιγμή που συναρθρώνεται ως συλλογικό υποκείμενο ο λαός έναντι της ελίτ, μπορεί να χαρακτηριστεί υπό ευρεία έννοια ως λαϊκιστική στιγμή.⁵

Ασφαλώς οι περιπτώσεις που σύσσωμος ο λαός μετασχηματίζεται σε μια ολότητα, γίνεται ένα, είναι πολύ σπάνιες και δύσκολα επιταχύνονται. Εν προκειμένω δεν υποστηρίζουμε πως «όλος ο λαός κατέβηκε στις διαδηλώσεις», αλλά -και αυτό είναι εξίσου σημαντικό- πως ο λαός που κατέβηκε στις διαδηλώσεις είναι από όλα τα ηλικιακά πλαίσια, τις κοινωνικές διαστρωματώσεις, τα ιδεολογικά ρεύματα, τις πολιτισμικές καταβολές κ.ά. Με άλλα λόγια πως, στην εξεταζόμενη περίπτωση, ο λαός προήλθε σωρευτικά από ετερόκλητες πλευρές και δημιούργησε αρραγές σώμα μπροστά σε -όπως καταδεικνύουν και οι έρευνες κοινής γνώμης- συγκεκριμένο Άλλον.⁶

Θεωρούμε πως εκφραζόμαστε όσο το δυνατόν εγγύτερα στην αντικειμενικότητα όταν δηλώνουμε πως στις πρόσφατες κινητοποιήσεις υπήρξε λαϊκιστική στιγμή, ασχέτως εάν δεν στεκόμαστε ουδέτεροι απέναντι της.

● ●

Με αυτό ως δεδομένο μπορούμε να επεκταθούμε πλέον σε μερικά ακόμα στοιχεία και τις προοπτικές που δυνητικά μπορούν να ανοιχθούν από τις πρόσφατες -και φυσικά τις επερχόμενες- κινητοποιήσεις.

Χαρακτηρίσαμε μεγαλειώδη την κινητοποίηση αλλά χρήζει επεξήγησης το γιατί επιλέξαμε αυτό τον χαρακτηρισμό. Οι συγκεντρώσεις -ανάλογα και την οπτική- ήταν μεγαλεώδεις για πολλούς λόγους, στο σημείωμα θα σταθούμε σε δύο κατά την κρίση μας σημαντικούς, ίσως τους σημαντικότερους.

Ο πρώτος έχει να κάνει με το πρόταγμα που κυριάρχησε και μπορεί να αποτυπωθεί και μονολεκτικά: δικαιοσύνη. Ο λαός, όπως αναφέρθηκε ήδη, θεωρεί πως υπάρχει έλλειμμα δικαιοσύνης στη συγκεκριμένη περίπτωση. Η κινητοποίηση γίνεται αξιώνοντας ένα εκ των σπουδαιότερων επίδικων, τη δικαιοσύνη. Κατά την κρίση μας, η «επιστροφή» των πολιτών -ή ορθότερα του λάου- στην πάλη για μία «υψηλή αξία» μπορεί να αποτελέσει εφαλτήριο για την διεκδίκηση και άλλων πυρηνικών στοιχείων μιας ευνομούμενης Πολιτείας ενός σοβαρού και λειτουργικού Κράτους, μιας δίκαιης και ανθρώπινης Κοινωνίας.⁷ Άλλωστε ζητήματα όπως η λογοδοσία, η εύρυθμη λειτουργία των θεσμών κ.ο.κ είναι αλληλένδετα. Το κρίσιμο στοιχείο είναι πως δεν έχουμε να κάνουμε με υλιστικές διεκδικήσεις. Είναι εξαιρετικά σημαντικό που το βασικότερο αίτημα των διαδηλωτών δεν αφορά ίδιον όφελος αλλά εκτείνεται -όπως προλέχθηκε- σε κάτι μεγαλύτερο, σε κάτι που -μετά από αρκετά χρόνια- μπορεί να χαρακτηριστεί ως κάτι οραματικό.⁸ Υπό μία έννοια έχουν αρθρωθεί μεταϋλιστικές διεκδικήσεις που γύρω τους έχουν συσπειρώσει ένα ευρύτερο-ευρύτατο κοινωνικό μείγμα.

Η κοινωνική συσπείρωση αυτή μας οδηγεί στο δεύτερο κρίσιμο λόγο, ο οποίος εν συντομία μπορεί να οριστεί ως ο ποσοτικός παράγοντας. Το κοινωνικό ρεύμα που επιζητεί δικαιοσύνη είναι δύσκολο να προσεγγιστεί με ακρίβεια, ωστόσο είναι πασιφανές πως αποτελεί μια εξαιρετικά κρίσιμη και μεγάλη μάζα ανθρώπων.⁹ Επιπροσθέτως, υπάρχουν και τα στοιχεία των μετρήσεων, η διατήρηση του θέματος στο επίκεντρο των δημόσιων και ιδιωτικών συζητήσεων που καταδεικνύουν πως το ζήτημα «μας αφορά όλους».¹⁰ Πριν κλείσουμε το ποσοτικό σκέλος, ας μας επιτραπεί η καταγραφή δύο ακόμα κρίσιμων στοιχείων σχετικά με το πλήθος που στήριξε/συμμετείχε στις κινητοποιήσεις. Το πρώτο έχει να κάνει με το γεγονός πως συγκεντρώσεις πραγματοποιήθηκαν σε πάρα πολλές πόλεις και χωριά της Ελλάδας καθώς επίσης και σε αρκετές περιοχές/πόλεις του εξωτερικού. Ως εκ τούτου, ο λαός, είναι πολλαπλάσιος αυτού που καταγράφηκε στις δύο μεγαλύτερες εκ των συγκεντρώσεων σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Το δεύτερο στοιχείο έχει να κάνει με το «ποιος ήταν όλος αυτός ο κόσμος». Όχι απλά η πλειοψηφία αλλά η συντριπτική πλειοψηφίας δεν προερχόταν από κόμματα και οργανώσεις.¹¹ Επέλεξε δε -ακόμα και αν προερχόταν από κομματική ή οργανωσιακή βάση- να έχει μια διακριτή και σαφή απόσταση από τις συγκεκριμένες σημαίες.¹² Τα παραπάνω δεδομένα δεν πρέπει ούτε να υποτιμηθούν ούτε να δεχθούν αλλοιώσεις προς όφελος μικροπολιτικών παιχνιδιών. Με άλλα λόγια, ο λαός επέλεξε να συστρατευθεί πίσω -πρωταρχικά- από τις οικογένειες των θυμάτων, οι οποίες αδιάλειπτα δίνουν το συγκεκριμένο αγώνα.¹³

Κλείνοντας το υποκεφάλαιο που αφορά τη σύσταση του λαού ας μας επιτραπεί μια τελευταία παρατήρηση. Μια παρατήρηση που χαιρόμαστε που μπορεί να την κάνει κάποιος μη ενταγμένος/οργανωμένος στο χώρο που ρητά εκπροσωπεί η Εποχή, την οποία ευχαριστούμε για τη φιλοξενία. Με δεδομένη την αναλογία μη οργανωμένου/οργανωμένου κόσμου στις πορείες, την περιορισμένη κινηματική δυναμική καθολικά των κομμάτων τα τελευταία χρόνια, την αποδυναμωμένη κοινωνική αναφορά τους -όπως και των οργανώσεων προφανώς-, ναι μεν θεωρούμε πως ανοίγεται για αυτά/αυτές αλλά ταυτόχρονα βρίσκουμε πως μια ενδεχόμενη προσπάθεια «καπελώματος» των κινητοποιήσεων θα έπρεπε να είναι εκτός των στόχων. Ασφαλώς ο αντίλογος περί διεύρυνσης της επιρροής του Χ κόμματος και της Ψ οργάνωσης, της προσπάθειας πολιτικοποίησης του λεγόμενου απολιτίκ κόσμου, της προστασίας του κινήματος από άλλους κινδύνους -σχετικά με αυτό θα ακολουθήσει μια σύντομη ανάλυση μας- είναι κατανοητός και πατάει σε υπαρκτά ζητήματα, τον ακούμε, δεν είμαστε σίγουροι όμως ότι «απαντάει» σε αυτό που λένε οι συγγενείς. Σκέψεις εκφράζουμε, όχι κατευθυντήριες γραμμές άλλωστε.

● ● ●

Δεν έχουμε πρόθεση να παρουσιάσουμε μία τέλεια εικόνα, άλλωστε δεν υπάρχει κάτι τέτοιο στον ορίζοντα. Είναι σαφές ότι υπάρχουν κίνδυνοι σε όλο αυτό. Κίνδυνοι που θα παρουσιαστούν συνοπτικά και ενδεχομένως στο μέλλον θα μπορέσουν να αναλυθούν εις βάθος. Εμμένουμε στη θέση μας πως στη ζωή και την πολιτική τα πράγματα δεν ακολουθούν γραμμική πορεία.¹⁴ Και αυτό είναι κάτι που δίνει στην πολιτική μια διαρκή ρευστότητα και δυναμική, δημιουργώντας άγνωστες καταστάσεις ή οδηγώντας τα πράγματα σε άλλες, ενδεχομένως επικίνδυνες.

Ο βασικός κίνδυνος για τον κινητοποιημένο λαό -και προεκτείνοντας: την κοινωνία, τον άνθρωπο εν γένει- βρίσκεται εκ δεξιών. Πιο συγκεκριμένα: στον ακροδεξιό χώρο. Ο κίνδυνος αυτός κατά την άποψη μας θεμελιώνεται λόγω της έφεσης της ακροδεξιάς να ψαρεύει σε θολά νερά. Όπως ήδη ειπώθηκε, μπορεί ο λαός να συνασπίστηκε στη λαϊκιστική στιγμή ως ένα, μπροστά στο αίτημα για δικαιοσύνη, ωστόσο αυτό δεν σημαίνει πως εξαλείφθηκαν οι πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές ανάμεσά του. Επιπροσθέτως, τονίσαμε ήδη, πως η συντριπτική πλειοψηφία πήρε ευδιάκριτες αποστάσεις από τις ιδεολογικές σημαίες. Επομένως, μέρος του κινητοποιήμενου λάου -με μαθηματική ακρίβεια- μπορεί να λεχθεί πως στο προκειμένο βρίσκεται σε θολά νερά. Δεν είναι στις προθέσεις μας να το αξιολογήσουμε, το αναδεικνύουμε απλώς ως δεδομένο.¹⁵ Άλλωστε -και αυτό κρίνουμε πως πρέπει να τονιστεί- η διατήρηση των θολών νερών έχει αναχθεί σε προτεραιότητα για ορισμένους (είτε μεμονωμένα άτομα, είτε ολόκληρους πολιτικούς ή άλλους χώρους), επιτείνοντας τη διατήρηση μεγάλου μέρους της κοινωνίας σε ένα σκοτεινό, από άποψη ενημέρωσης, περιβάλλον.

Στο σήμερα τα νερά δεν είναι μόνο θολά αλλά και αγριεμένα.¹⁶ Και πως να μην είναι άλλωστε; Όταν η πληροφόρηση για τα αίτια του δυστυχήματος -αλλά και εν γένει γύρω από τις συνθήκες που επικρατούν στο σιδηροδρομικό δίκτυο λ.χ. είναι περιορισμένες και συγκεχυμένες-, όταν είναι σαφές πως η φράση «ρίχνουμε άπλετο φως» και τώρα αλλά και σε αρκετές περιπτώσεις κατά το παρελθόν σημαίνει στην καλύτερη «ανολοκλήρωτη έρευνα»; Πως να μην είναι τα ώτα ευήκοα στη συνωμοσιολογία όταν η λογική απουσιάζει επί μακρόν από τη δημόσια συζήτηση και πλέον -μετά από ταραχώδεις εποχές όπως η οικονομική κρίση, η πανδημία κ.ά- έχει συνηθίζει ή/και κολακεύεται από αυτές;

Αυτό το πλαίσιο είναι αποδεδειγμένα ιστορικό πως ευνοεί κατά κόρον την ακροδεξιά και εδώ ακριβώς έρχεται ο φόβος που αναφέρουμε στον υπότιτλο του σημειώματος: στην ενδεχομενική επιρροή μεγάλης μερίδας του πλήθους προς μια τέτοια κατεύθυνση. Δεν ισχυριζόμαστε πως είναι το πιθανότερο σενάριο να οδηγηθεί ο κόσμος προς την ακροδεξιά, ισχυριζόμαστε πως είναι αρκετά πιθανόν μερίδα του κόσμου να ακούσει ευκολότερα για αυτό το ζήτημα παρά για άλλα ζητήματα -λ.χ την στεγαστική κρίση, την κατάρρευση και ιδιωτικοποίηση του Ε.Σ.Υ- την ακροδεξιά ρητορική.¹⁷

Τονίσαμε πριν πως μας βρίσκει σκεπτικούς -το λιγότερο- η προσπάθεια επιρροής ή «καπέλωμα» (αναλόγως την οπτική) των διαδηλώσεων από το λεγόμενο ανταγωνιστικό μέτωπο, τις όποιες δυνάμεις της Αριστεράς. Επομένως θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος πως εάν δεν γίνει αυτή η προσπάθεια, τότε διευκολύνεται η ακροδεξιά, πως θα επηρεάσει ευκολότερα δηλαδή μέρος του λαού. Μπορεί να είναι έτσι τα πράγματα. Μπορεί επίσης να έχει δρομολογηθεί ήδη η προσπάθεια παρεμπόδισης της ακροδεξιάς επιρροής και να φέρει αποτελέσματα. Δεν το θεωρούμε το πιθανότερο για να είμαστε ειλικρινής, φοβόμαστε πως εάν υπάρξει ριζοσπαστισμός θα είναι προς την λάθος πλευρά.

Ο φόβος μας βασίζεται στην ήδη υπάρχουσα δυναμική του χώρου και το πρόσφορο έδαφος για εκτόνωση μέσω του θυμού των ακραίων απόψεων. Η ελπίδα μας από την άλλη έγκειται στην κυριάρχηση των μεταυλιστικών διεκδικήσεων και της λογικής.

● ● ● ●

Τι μπορεί να γίνει από εδώ και πέρα; Μπορεί τίποτα, μπορεί πολλά (δεν είμαστε τόσο ρομαντικοί για να πούμε «τα πάντα»). Δεν είναι στόχος του κειμένου άλλωστε να απαντήσει, σε ένα έτσι κι αλλιώς ρητορικό ερώτημα. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι το συγκεκριμένο ζήτημα είναι ευκαιρία να φύγουμε από το παγιωμένο ως κοινωνική θέση «ότι είναι, είναι» και να πάμε -να κινηθεί η κοινωνία, ο λαός- (ξανά) προς ένα πανανθρώπινο πρόταγμα, προς κάτι άλλο.

1Οι λόγοι αυτοί έχουν αναλυθεί πολλάκις στην ελληνική βιβλιογραφία, σε δημόσιες ομιλίες-συζητήσεις, σε επιστημονικά συνέδρια, σε καφενεία καθώς και σε αναλύσεις στον Τύπο. Για λόγους χώρου δεν θα επεκταθούμε περαιτέρω στο παρών σημείωμα. Άλλωστε αλλού εστιάζει το κείμενο.

2Δεν θα επεκταθούμε στα της συγκεκριμένης περιόδου, ωστόσο μια ενδελεχής ανάλυση -υπό το πρίσμα που το θέτουμε και εμείς στο συγκεκριμένο κείμενο- μπορεί να βρει κάποιος στο Ν. Σερντεδάκης & Σ. Τομπάζος (2018), Όψεις της Ελληνικής κρίσης- Συγκρουσιακός κύκλος διαμαρτυρίας και θεσμικές εκβάσεις Αθήνα: Gutenberg.

3Τα περισσότερα εξ αυτών αποτυπώνονται μέσω της αύξησης της αποχής, της μείωσης της συμμετοχής σε κόμματα και οργανώσεις, τις μικρής κλίμακας κινητοποιήσεις κ.ο.κ. Όσον αφορά τον όρο one vote stand, έχει εισαχθεί από τον πολιτικό αναλυτή και ιδρυτή της aboutpeople Πέτρο Ιωαννίδη για να καταδείξει πως πλέον ο ψηφοφόρος αλλάζει πολύ εύκολα κόμμα ανά εκλογική διαδικασία.

4Στο σχήμα αυτό -και στην Ελλάδα έχει συμβεί σε κρίσιμες πολιτικές περιόδους- εμπλέκεται και το πρόσωπο του ηγέτη, ο οποίος πρακτικά -λ.χ μέσω εκλογικών διαδικασιών- καταλήγει να εκπροσωπεί τη λαϊκή επιθυμία, το λαϊκιστικό ρεύμα. Στο ζήτημα του ηγέτη θα επανέλθουμε εν συνεχεία.

5Τονίζουμε ξανά πως τα παραπάνω αποτελούν μια συνοπτική αποτύπωση του βασικού σχήματος του λαϊκισμού, μία αποτύπωση που για λόγους έκτασης του κείμενου -αλλά και στόχευσης του- προφανώς και παρεκκλίνουν από την ακαδημαϊκή/θεωρητική προσέγγιση του όρου. Το κείμενο αυτό άλλωστε δεν συντάχθηκε ακολουθώντας επιστημονικές μεθόδους, ούτε έχει στόχο να εξάγει επιστημονικά συμπεράσματα παρά μόνο να προσκομίσει κάποια ακόμα στοιχεία στη δημόσια συζήτηση.

6Εδώ ο Άλλος μπορεί να θεωρηθούν οι θεσμοί, το πολιτικό σύστημα, η διαχειρίστρια εταιρεία κ.ο.κ. Ή και όλα τα παραπάνω μαζί. Στις πρόσφατες έρευνες αποτυπώνεται με σαφήνεια πως η μεγάλη πλειοψηφία θεωρεί πως όχι μόνο δεν έχουν γίνει τα απαραίτητα για την απόδοση δικαιοσύνης, την φανέρωση της αλήθειας αλλά πως, αντιθέτως, γίνονται όλα εκείνα που απαιτούνται για την συσκότιση της αλήθειας. Ενδεικτικό των παραπάνω είναι τα πολύ υψηλά ποσοστά δυσπιστίας/έλλειψης εμπιστοσύνης (αναλόγως το πως διατυπώνεται ανά έρευνα) προς τους δικαστικούς θεσμούς, την κυβέρνηση και εν γένει το Κράτος.

7Η σειρά των στοχεύσεων προφανώς μπορεί να τεθεί με διαφορετική σειρά, λ,χ προταγματικά θα θέταμε ως πρώτη την ύπαρξη δίκαιης και ανθρώπινης Κοινωνίας. Ή μπορεί να τεθούν συνολικά ως επίδικα, ως μια ολότητα.

8Ασφαλώς υπήρξαν ξανά κατά το πρόσφατο παρελθόν μεταϋλιστικές διεκδικήσεις εξού και η χρήση της λέξης επιστροφή εντός εισαγωγικών, ωστόσο, φαίνεται πως οι κινητοποιήσεις για τα Τέμπη είναι μαζικότερες, αλλά για το ποσοτικό σκέλος θα επανέλθουμε παρακάτω.

9Δεν είναι εύκολο και ούτε είναι στις προθέσεις μας να ορίσουμε τον αριθμό των ανθρώπων που κατέβηκαν στις συγκεντρώσεις ή που θα (ξανα)κατέβουν, ωστόσο μέσω των βιωμάτων μας και αναφορών ανθρώπων που θεωρούμε αξιόπιστους οι συγκεκριμένες συγκεντρώσεις είχαν να γίνουν χρόνια, ίσως δεκαετίες. Συγκεκριμένα, με ασφάλεια υποστηρίζουμε πως για την τρέχουσα 8ετία στη Θεσσαλονίκη δεν υπήρξε ανάλογη συγκέντρωση.

10Συνειδητή χρήση της υπερβολής, το πιθανότερο είναι να αφορά τους περισσότερους από εμάς.

11Προφανώς δυνητικά ο κόσμος αυτός ψηφίζει, έχει ιδεολογικές αφετηρίες κ.ο.κ

12Η εκτίμηση μας είναι πως όσον αφορά την κινητοποίηση της Θεσσαλονίκης ο κόσμος που ήταν πέρα και έξω από οργανωμένα πολιτικά μπλοκ ίσως να ξεπερνούσε και το 90% του συνολικού αριθμού διαδηλωτών.

13Στο σημείο αυτό να σημειωθεί η κατά την άποψη μας εξαιρετική πρωτοβουλία -τόσο σε ουσιαστικό όσο και σε σημειολογικό επίπεδο- πρόταση του αντιεξουσιαστικού χώρου (αναφερόμαστε στα της Θεσσαλονίκης) οι συγγενείς των θυμάτων να είναι επικεφαλής της πορείας. Το γιατί δεν είχαν άλλοι χώροι αυτήν την σκέψη ή το γιατί δεν έγινε αυτό είναι μια μεγάλη συζήτηση που αφορά κατά βάση τους ευρισκόμενους σε αυτούς τους χώρους.

14Μία κρίση που γράφτηκε για το πολιτικό και εκλογικό πλαίσιο της χώρας πριν τις συγκεντρώσεις: https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/461859_dyo-parallila-adiexoda

15Εδώ πράγματι χρειάζεται να ανοίξει η δημόσια συζήτηση γύρω από την πραγματικότητα αυτή. Προς το παρόν θα μείνουμε στην τηλεγραφική αποτύπωση για να συνεχιστεί -πιθανόν- σε δεύτερο χρόνο και πιο βαθιά μια αναλυτική έρευνα γύρω από αυτόν τον πληθυσμό, τους ευρισκόμενους σε θολά νερά δηλαδή.

16Πρώτα και κύρια είναι αγριεμένα για τον άδικο θάνατο τόσων ανθρώπων.

17Αναφέρουμε: «δεν ισχυριζόμαστε πως είναι το πιθανότερο σενάριο να οδηγηθεί ο κόσμος προς την ακροδεξιά», σίγουρα όμως μέρος του θα κατευθυνθεί. Αναπόφευκτα.