Για την ελπίδα δημιουργίας ελεύθερων οργανώσεων των εργαζομένων (μέρος α’)

Φωτογραφία: Τατιάνα Μπόλαρη / Eurokinissi

Εδώ και 50 χρόνια κατοχυρώθηκε για πρώτη φορά, μετά από απαίτηση του κινήματος των 115 επαγγελματικών σωματείων της δεκαετίας του 1960, η συνδικαλιστική ελευθερία με ξεχωριστή αναφορά στο δικαίωμα της απεργίας, στη συνταγματική διάταξη του άρθρου 23. Το άρθρο αυτό ορίζει ότι:«Tο Κράτος λαμβάνει τα προσήκοντα μέτρα για τη διασφάλιση της συνδικαλιστικής ελευθερίας και την ανεμπόδιστη άσκηση των συναφών μ’ αυτή δικαιωμάτων εναντίον κάθε προσβολής τους, μέσα στα όρια του νόμου».

Εγχώρια και διεθνής νομολογία

Από τη γραμματική ερμηνεία του άρθρου προκύπτει ότι για την άσκηση της ελευθερίας αυτής δεν υπάρχει η επιφύλαξη του νόμου, δηλαδή η ευχέρεια του νομοθέτη να ρυθμίζει τους κανόνες άσκησής της. Σύμφωνα δε με τη διάταξη του άρθρου 28 του Συντάγματος, οι κανόνες των διεθνών συμβάσεων, που έχουν κυρωθεί από τη χώρα μας, έχουν ισχύ ανώτερη από τον νόμο. Κανόνες για τη συνδικαλιστική ελευθερία εμπεριέχει η διεθνής σύμβασηεργασίας 87/1948, της οποίας το άρθρο 2 αναφέρεται στο δικαίωμα οργάνωσης των εργαζομένων και το άρθρο 3 στα δικαιώματα των οργανώσεων των εργαζομένων. Παραθέτω το περιεχόμενο των διατάξεων αυτών, που αποτελούν το περιεχόμενο της συνταγματικής διάταξης του άρθρου 23. Άρθρο 2: «Οι εργαζόμενοι και οι εργοδότες, χωρίς καμιά διάκριση και χωρίς προηγούμενη άδεια, έχουν το δικαίωμα να ιδρύουν οργανώσεις της εκλογής τους και να προσχωρούν σε οργανώσεις που οι ίδιοι επιλέγουν, με μοναδικό όρο τη συμμόρφωση προς τα καταστατικά των οργανώσεων αυτών». Άρθρο 3.1.: «Οι οργανώσεις των εργαζομένων και των εργοδοτών έχουν το δικαίωμα να καταρτίζουν τα καταστατικά και τους κανονισμούς τους, να εκλέγουν με απόλυτη ελευθερία τους αντιπροσώπους τους, να οργανώνουν τη διαχείριση και τη δράση τους και να καταστρώνουν τα προγράμματά τους». 3.2.: «Οι δημόσιες αρχές πρέπει να αποφεύγουν κάθε επέμβαση που θα περιόριζε το δικαίωμα αυτό ή θα εμπόδιζε τη νόμιμη άσκησή του».

Οι απαρχές του αντεργατικού αυταρχισμού

Οι ρυθμίσεις αυτές δεν εφαρμόστηκαν ποτέ στη χώρα μας μέχρι και σήμερα. Οι νόμοι που ίσχυσαν και ισχύουν συνθέτουν μια πραγματικότητα σκληρού αυταρχισμού της κρατικής εξουσίας απέναντι στoυς εργαζόμενους και τις οργανώσεις τους. Νομίζω πως είναι επιτακτική η ανάγκη να δούμε πώς διαμορφώθηκε το καθεστώς αυτό, του οποίου η ύπαρξη διαιωνίζεται.

Οι διατάξεις του άρθρου 11 των Συνταγμάτων 1864/1911 κατοχύρωναν ένα δικαίωμα των ελλήνων πολιτών να ιδρύουν οργανώσεις με την επιφύλαξη του νόμου, καθώς και με μια θεσμική εγγύηση ότι μια οργάνωση δεν θα μπορούσε να διαλυθεί για παράβαση του νόμου, παρά μόνο με δικαστική απόφαση.

Ο πρώτος νόμος που αφορούσε την ίδρυση και τη λειτουργία όλων γενικά των ενώσεων ήταν ο νόμος 281/1914 «περί σωματείων» (αργότερα ενσωματώθηκε στον Αστικό Κώδικα). Στον νόμο αυτό υπήρχαν και ειδικές ρυθμίσεις για τις «επαγγελματικές» οργανώσεις των εργαζομένων. Οι οργανώσεις αυτές έπρεπε να είναι αναγνωρισμένα σωματεία, δηλαδή οργανώσεις με νομική προσωπικότητα. Για την ίδρυση ενός επαγγελματικού σωματείου, την οποία αποφάσιζαν 7 εργαζόμενοι, έπρεπε να ψηφιστεί κατ’ αρχάς ένας σχετικός νόμος. Η δικαστική αρχή ενέκρινε με απόφασή της την ίδρυση του σωματείου μετά από έλεγχο, αν οι διατάξεις του καταστατικού ήταν σύμφωνες με τον νόμο και αν τα ιδρυτικά μέλη ασκούσαν το ίδιο ή συναφές επάγγελμα. Ο νόμος πρόβλεπε αυξημένη εποπτεία των αρχών πάνω στις οργανώσεις των εργαζομένων.

Η κρατική παρέμβαση, που είχε ως έρεισμα την επιφύλαξη του νόμου στη λειτουργία και των επαγγελματικών σωματείων, συνεχίστηκε και πήρε αυστηρότερη μορφή με νέες ρυθμίσεις. Πρώτα με τον νόμο 2151/1920 επιβλήθηκαν περιοριστικές ρυθμίσεις στη δράση και τη συμμετοχή των εργαζομένων στα σωματεία τους. Επίσης, ο νόμος αυτός απαγόρευσε να συμμετέχουν σε επαγγελματικά σωματεία εργαζομένων οι δημόσιοι και οι δημοτικοί υπάλληλοι.

Μια σπουδαία μεταβολή επήλθε και με την ψήφιση του νόμου 4229/1929 «περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος». Ο νόμος αυτός, γνωστός και ως «ιδιώνυμο», συντέλεσε ώστε να διαλυθούν από τη δικαστική εξουσία οργανώσεις εργαζομένων που ενστερνίζονταν διαφορετικές πολιτικές από τις κυβερνητικές επιλογές. Η διάλυση των οργανώσεων επιβλήθηκε με έμμεσο τρόπο. Παραδείγματος χάριν, εάν μια οργάνωση εργαζομένων προπαγάνδιζε σοσιαλιστικές ή κομμουνιστικές ιδέες ενεργούσε προσηλυτισμό και εκτρέπονταν από τον αποκλειστικό σκοπό της, ο οποίος ήταν η μελέτη, προστασία και προαγωγή των κοινών οικονομικών και επαγγελματικών συμφερόντων των μελών της. Η εκτροπή αυτή, σύμφωνα με τη ρύθμιση του νόμου, αποτελούσε ένα από τους λόγους διάλυσης ενός επαγγελματικού σωματείου. Με τη διάλυση το σωματείο έχανε και την περιουσία του. Η δικαστική εξουσία υιοθέτησε την άποψη ότι οι οργανώσεις των εργαζομένων δεν μπορούν να εκφράζουν γενικότερες πολιτικές επιλογές, που να αφορούν όλους τους εργαζόμενους. Έτσι το έτος 1930 αποφάσισε τη διάλυση της Ενωτικής Γενικής Συνομοσπονδίας, η οποία αποτελούσε την «αριστερή παράταξη» στο συνδικαλιστικό κίνημα, καθώς και δεκάδες οργανώσεων που ανήκαν σε αυτή. Η απόφαση αυτή παραβιάζει τη διάταξη του άρθρου 10 της διεθνούς σύμβασης 87/1948, η οποία ορίζει ως σκοπό των εργατικών οργανώσεων «την προαγωγή και προστασία των συμφερόντων των εργαζομένων», διατύπωση που επιτρέπει στις οργανώσεις να έχουν και να εκφράζουν γενικότερες πολιτικές που να αφορούν όλους τους εργαζόμενους.

Με τον αναγκαστικό νόμο 16/21.11.1935 ρυθμίστηκαν, για πρώτη φορά, κανόνες για τη σύναψη συλλογικών συμβάσεων εργασίας και ο αναγκαστικός νόμος 16/20.11.1935 περιείχε διατάξεις για τον θεσμό της αναγκαστικής διαιτησίας.

Οι διώξεις επί Μεταξά

H δικτατορία του Μεταξά, επιβλήθηκε την ημέρα της 4ης Αυγούστου 1936, μια μέρα πριν από την πανελλαδική απεργία που είχαν κηρύξει από κοινού η Γενική Συνομοσπονδία και η Ενωτική Γενική Συνομοσπονδία, αφενός για να διακηρύξουν την ενότητα του συνδικαλιστικού κινήματος και, αφετέρου, για να απαιτήσουν την κατάργηση του νόμου για την αναγκαστική διαιτησία. Η δικτατορική κυβέρνηση διέλυσε αμέσως τα σωματεία των εργαζομένων που υπήρχαν, απαλλάσσοντας τη χώρα από τον «εσωτερικό εχθρό» και στέλνοντας στην εξορία και τη φυλακή τους συνδικαλιστές της «αριστερής παράταξης».

Στη συνέχεια επέβαλε την ίδρυση σωματείων που δημιούργησαν την «Εθνικήv ΓΣΕΕ», της οποίας ο γενικός γραμματέας έγινε στη συνέχεια υπουργός Εργασίας. Δημιουργήθηκε έτσι ένα σύστημα κρατικών συνδικάτων, τα οποία η δικτατορία κατέστησε επίσημα όργανα της κυβερνητικής πολιτικής. Σημαντική ήταν και η τροποποίηση του νόμου 16/21.11.1935 για τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας με τους αναγκαστικούς νόμους 1435/1938 και 1367/1938. Οι λεγόμενες «συλλογικές συμβάσεις εργασίας» της περιόδου αυτής αποτελούσαν μια ιδιότυπη κρατική νομοθετική πράξη.

Βασικό μέλημα της δικτατορίας ήταν η οικονομική ευρωστία των κρατικών συνδικάτων, καθώς και των «συνδικαλιστών» στελεχών τους. Όλοι οι εργαζόμενοι της χώρας, μέλη ή μη μέλη των κρατικών συνδικάτων, όφειλαν να καταβάλουν μια αναγκαστική εισφορά υπέρ της Eθνικής ΓΣEE και αυτή με τη σειρά της διένειμε χρήματα και στις κατώτερου βαθμού οργανώσεις της. Επίσης η Εργατική Εστία, μετά τη ριζική αναμόρφωσή της με τον αναγκαστικό νόμο 665/1937, χρηματοδοτούσε την Εθνική ΓΣΕΕ και τις οργανώσεις που την αποτελούσαν. Ο δε αναγκαστικός νόμος 971/1937 δημιούργησε το ταμείο επικουρικής ασφάλισης συνδικαλιστικών στελεχών, το οποίο παρείχε μια επιπλέον σύνταξη στα συνδικαλιστικά στελέχη που υπηρετούσαν τη δικτατορία. Το ΝΠΔΔ της Εργατικής Εστίας συνέχισε να χρηματοδοτεί τα εργατικά σωματεία μέχρι πρόσφατα, ο δε νόμος 971/1937 συνέχισε να ισχύει μέχρι και το έτος 1999.

(…)

*Η συνέχεια του χρονικού των αντεργατικών ρυθμίσεων μέχρι σήμερα και τι πρέπει να γίνει τώρα με το εργατικό/συνδικαλιστικό κίνημα στο επόμενο φύλλο της «Εποχής»