του Παναγιώτη Νούτσου
Στα μισά του φθινοπώρου που πέρασε επισκεφθήκαμε χώρα του Ισημερινού. Ακριβέστερα, στις 5 Νοεμβρίου που γιόρταζε κι εκεί η μάρτυς Επιστήμη, ήμουν καλεσμένος από το «Ινστιτούτο πολιτικού λόγου» (Instituto de discurso politico) για μια διάλεξη. Επέλεξα το θέμα: «Σε τι ακριβώς συνίσταται το “ιστορικώς εννοείν”;»
Συνοπτικά: ας υποθέσουμε ότι πλέον δεν ερίζουν οι ιστορικοί ως προς τον τόπο, το χρόνο και τους εμπλεκόμενους ενός γεγονότος. Μόνο που κι αυτό το τρίπτυχο δεν εμφανίζεται τόσο αυτονόητο, αν επιμένουμε στα αίτια και τα αποτελέσματά του. Δηλαδή, η αιτιώδης συνάφεια εκτυλίσσεται στο χρόνο, διαδραματίζεται στον τόπο και τελείται με συγκεκριμένα υποκείμενα. Έτσι, η κίνηση από τα αίτια στα αποτελέσματα, στην πληθυντική τους βέβαια αποτύπωση, δεν είναι γραμμική ούτε αποκλείει τον ρόλο τnς «συγκυρίας». «Πρόβλημα», λοιπόν, είναι η δυνατότητα προβολής των αιτίων στα αποτελέσματα, ό,τι δηλαδή συνιστά την πεμπτουσία του «ιστορικώς εννοείν». Απλούστερα, να παίζουμε στα δάχτυλα το «πότε», το «πού» και το «ποιοι» και να μας βασανίζει το «γιατί» με το οποίο δένουμε τα realia σε μια συνολικότερη πραγματικότητα, κατανοήσιμη και ερμηνεύσιμη.
Το εκκρεμές των οικείων πηγών
Η ιστορικο-κριτική ανάγνωση των οικείων πηγών μπορεί να περιγραφεί ως η μετάβαση από τη «χαοτική παράσταση του όλου» στην «πλούσια σε καθορισμούς και σχέσεις ολότητα». Η ερμηνευτική αυτή αποσκοπεί στην ανασύσταση του επιχειρήματος που χρησιμοποιείται στην εκδίπλωση μιας ορισμένης προβληματικής, την οποία όμως προσγειώνει στις ανάγκες και τα αιτήματα μιας εποχής η σύστοιχη ιστορική οπτική. Η διακριτική σύζευξη ενδογενών, που προκύπτουν από την ίδια την επιστημονική σκέψη, και εξωγενών παραμέτρων, που αφορούν το ιστορικό τους περιβάλλον, στο βαθμό που δεν νομιμοποιείται έτσι ένας ανυπόστατος δυϊσμός, αποφεύγει την ανιστορική σύλληψη της γένεσης και ιδίως της κυκλοφορίας αυτών των ιδεών.
Συνάμα, καθιστά περιττή την επινόηση κάποιου πάλλογου φαντάσματος τns ιστορίας, που θα τακτοποιούσε με κάθε άνεση το σύνολο των εκδηλώσεων τns ανθρώπινης κοινωνίας. Οι μήτρες ιδεών, από τις οποίες αντλούν οι εκπρόσωποι ενός οποιουδήποτε ρεύματος ιστοριογραφικών ιδεών, βρίσκονται στη μεθόριο τns ενδογενούς και τns εξωγενούς ιστορίας του και επομένως αποκλείουν τόσο την παρθενογένεση όσο και την εκμηδένιση της αυτοδυναμίας. Ειδικότερα, μια τέτοια συζυγία ενδογενών και εξωγενών παραγόντων, όπου δαμάζεται το πάλλογο «τέρας» της ιστορίας που ενοχλείται με τη «διαφορά» και την «αντίθεση», επιτρέπει να αναδεικνύονται οι φάσεις και οι λόγοι της μετακίνησης ως προς τη στοιχειοθέτηση των ενδιαφερόντων, τον τρόπο εμβάθυνσης, τη χρήση του εννοιολογικού apparatus, τη δύναμη και την εκφορά του επιχειρήματος.
Εδώ και λίγες δεκαετίες το εκκρεμές των οικείων ερευνών επανήλθε στην αναζήτηση των αιτίων από την πρόσκαιρη επιμονή στο πώς προβλήθηκαν οι αφηγήσεις για το παρελθόν. Δηλαδή επανέκαμψε, σοφότερη πάντως και αρκετά υποψιασμένη, η έρευνα των αιτιωδών σχέσεων που επιτρέπουν την κατανόηση της λειτουργίας των μηχανισμών και των μορφών βηματισμού της ιστορίας.
Οι fast-thinkers της τηλεξουσίας
Συχνά, ακόμη και όσοι ή όσες ομιλούν σήμερα στο όνομα της ιστορίας, διακρίνονται για την απουσία ιστορικής παιδείας, με πρόσφατο τον πολλαπλασιασμό των fast-thinkers στα χωράφια της. Δηλαδή, τους τηλεοπτικής ανάλωσης συγκυριογράφους, που αρέσκονται στο: «δεν είναι ακριβώς έτσι» και στο «αλλά κάπως αλλιώς», χωρίς να οδηγούνται από το πώς των εικόνων τους στο γιατί των γεγονότων. Η μορφική ιδιοσυστασία των δομών της πραγματικότητας και όχι η απόπειρα αποτύπωσης του περιεχομένου τους συνιστά θεωρητική επιλογή εξουσιαστών που γίνεται πράξη. Δηλαδή καταναλώσιμο προϊόν, με την τρέχουσα διόγκωση της τηλεξουσίας.
Ως «άσκηση» για τη φροντιστηριακή συνάντηση του απογεύματος έθεσα τα εξής ερωτήματα: από πότε και γιατί προέκυψε η διαφοροποίηση: «γενοκτονία» (genocidio) – «εθνοκάθαρση» (catarsis nacional), στο πλαίσιο ποιας ιστοριογραφίας κυοφορήθηκε και γιγάντωσε, με ποιες πολιτικές επιπτώσεις και ιδεολογικές προϋποθέσεις και σε ποιες επικυρωτικές αποφάσεις διεθνών Οργανισμών ή σε εισηγητικές εθνικών Κοινοβουλίων (με τον «εθνικισμό» να καιροφυλακτεί εντός και εκτός των συνόρων ενός κράτους) παραπέμπει. Και πώς στη χώρα τους συναφώς αντιμετωπίσθηκε το Ολοκαύτωμα (Holocausto), με ηγεμονική τη θέση των Ενωμένων Πολιτειών ως προς το Holocaust και στο μαλακό υπογάστριό τους, αν και κάποιοι επίγονοι του Che κάποτε αυτοεπιβραβεύονται σαρκαστικά με το «ολοξύρισμα» του προσώπου τους…
Και για να σοβαρευτούμε: αν έχουμε μπροστά μας θιασώτες του επιστημονισμού που διατρέχει το θετικισμό, τι πράττουμε; Χαμηλώνουμε τις προσδοκίες τους ψηλώνοντας τα όρια της επιστημονικής γνώσης; Για να δούμε ποιοι δεν θα «κουραστούν ανεβαίνοντας τα απότομα μονοπάτια της»; Και αφού αναρωτηθούν ποιος και πότε διατύπωσε αυτή τη θέση, ψάχνοντας επιστολή του 1872, γιατί να μη συνεχίσουν στο ίδιο συγκείμενο: αν η «γενοκτονία» εγγενώς έχει στοιχεία «μεταφοράς» γιατί να μην οδηγηθούν, περιορίζοντας βέβαια τον κίνδυνο αποπροσανατολισμού πολλών κατευθύνσεων, από το εθνικό στο κοινωνικό πεδίο; Ιδίως αν και εκεί η διογκούμενη κρίση αφορά κατευθείαν τα χαμηλά και τα μεσαία κοινωνικά στρώματα, είναι συνεχής η απαξίωση του πολιτικού συστήματος, καθώς και η διεύρυνση των διόδων επικοινωνίας κρατικής εξουσίας ως καθεστώτος εκτάκτου ανάγκης και παρακρατικών μηχανισμών;
Και επειδή ξαναπέφτει πολύ αλατισμένη κάππαρη στον τόπο της μνήμης και των τραυμάτων της ίσως είναι χρήσιμο να εντρυφήσουν, τουλάχιστον, στην οικεία εργογραφία του Dominick LaCapra ήδη από το 1980, που μάλλον και σ’ αυτούς θα ήλθε από δεύτερο ή τρίτο χέρι και χωρίς να προσέξουν τι σήμαινε η υπόδειξή του ότι οι ιστορικοί μπορούν να συγκροτήσουν αντιλήψεις ex nihilo (εκ του μηδενός) διαμορφώνοντας έτσι έναν secular creationism. Και για να μην ζαλιστούν στη linguistic turn (γλωσσολογική καμπή) και τους πιάσει «φουρτούνα» τους προσκομίζω στίχους από το Έως… που έμειναν αναπάντητοι:
«Ξέρω εκατομμύρια θύματα/ που δεν έγιναν θύτες/ αλλά δεν ξέρω εκατομμύρια θύτες/ που να γίναν θύματα»
Όσο για τους «Aborigines» , που δεν αρκέσθηκαν να μαζεύουν τη ρίγανη του τόπου τους, στίχους από την Αντίσταση των γεγονότων: «Ίσως για μας καλύτερα που δεν γέρασες/ που έμεινες για πάντα νέος Ερνέστο/ όπως η επανάσταση στη χαραυγή της».
Με «αντίδωρο» οι ιστορικοί τους να διευκρινίσουν αν και στον τόπο τους αξιοποίησαν τη συζήτηση για τα «ερείπια των λαών» (Völkerabfälle) και τους «μη ιστορικούς λαούς».
