Tον Αύγουστο του 2023 η περιοχή του Έβρου βρίσκεται μπροστά σε νέα εκτεταμένη καταστροφική φωτιά πολλαπλών εστιών χαρακτηρισμένη από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Δασικών Πυρκαγιών (EFFIS: European Forest Fire Information System) ως η μεγαλύτερη πυρκαγιά από τη δεκαετία του 1980. Εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα δασικής έκτασης καίγονται ολοσχερώς. Το οικοσύστημα της Δαδιάς, καταφύγιο αρπακτικών πουλιών και τόπος αιωνόβιων δένδρων με σπάνια χλωρίδα και πανίδα, δοκιμάζεται άγρια. Το δάσος που δίνει ζωή σε ντόπιους κτηνοτρόφους, υλοτόμους, μελισσοκόμους, και είναι πέρασμα μεταναστευτικών πουλιών και ανθρώπων αιτούντων άσυλο σε ευρωπαϊκά εδάφη μετετράπη αιφνίδια σε νεκροταφείο. Τώρα η καμένη γη σηματοδοτεί σιωπηλά την κακή (χ)ώρα. Στα θύματα προστίθενται τουλάχιστον 19 απανθρακωμένα σώματα προσφύγων (εκ των οποίων δύο παιδιά) που βρίσκουν φρικτό θάνατο παγιδευμένα στις φλόγες και στο φόβο εντοπισμού από τις Αρχές. Η κοινωνική λειτουργός και ακτιβίστρια Ναουάλ Σουφί δημοσιοποιεί βίντεο που είχε τραβηχτεί και διαμοιραστεί σε συγγενικά άτομα λίγο πριν τον μαρτυρικό τους θάνατο. Η Σουφί είχε, νωρίτερα, δημοσιοποιήσει υλικό για το τραγικό ναυάγιο στα ανοιχτά της Πύλου όπου 78 μετανάστες πνίγονται και πάνω από 500 αγνοούνται (βλ https://en.wikipedia.org/wiki/Nawal_Soufi). Το συμβάν της φωτιάς στον Έβρο, όπως και το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου, καταδεικνύει τόσο την ανυπαρξία κρατικής και ευρωπαϊκής πολιτικής για την προστασία του περιβάλλοντος και της ζωής (ανθρώπινης και μη) όσο και την απώλεια βασικής αίσθησης ευθύνης για την υπεράσπιση των κοινών. Τα αναπάντητα ερωτήματα αιωρούνται απειλητικά, καθώς πλησιάζει το καλοκαίρι εντός μιας σύνθετης συνθήκης κλιματικής αλλαγής, οικολογικής κρίσης και πολιτικής αδράνειας.
Το συμβάν αποτυπώθηκε σε παλαιότερα τεύχη της Εποχής, ενώ τον Οκτώβρη του 2023, σε σχετικό άρθρο του Νίκου Γιαννόπουλου μαθαίνουμε, μετά από καταγγελία της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, ότι η κυβέρνηση διευκολύνει «την εγκατάσταση αιολικών πάρκων στα καμένα του πολύπαθου Έβρου», προτάσσοντας επενδυτικά σχέδια που απειλούν με καταπάτηση του δάσους, αγνοώντας ότι πρόκειται για περιοχή ΝATURA η οποία φιλοξενεί άγρια πουλιά. Εν ολίγοις, βρισκόμαστε αντιμέτωπα όχι απλά με την ολιγωρία του κράτους μπροστά στην αναγκαία συγκρότηση θεσμικού πλάνου για τη λήψη ουσιαστικών μέτρων περιβαλλοντικής πρόληψης, προστασίας και φροντίδας στον ορίζοντα τόσο της εκτεταμένης κλιματικής αλλαγής που υφίσταται ο πλανήτης όσο και της οικολογικής κρίσης που εκτυλίσσεται τοπικά λόγω της εξάντλησης φυσικών πόρων και της έλλειψης δίκαιης και δημοκρατικής τους διαχείρισης, αλλά και στην εκ προθέσεως εφαρμογή μιας καπιταλιστικής, νεο-αποικιακής και αντι-περιβαλλοντικής λογικής. H λογική αυτή έχει γνώμονα το επενδυτικό κέρδος μέσα από πρακτικές υφαρπαγής κοινών αγαθών όπως ο αέρας, τα πουλιά, τα δάση, το νερό, η γη. Οι αγώνες και οι αγωνιστικές προσπάθειες για την υπεράσπιση των κοινών δεν αφορούν καινούργια υπόθεση στον παγκόσμιο χάρτη, όπως ήδη γνωρίζουμε από ιστορικούς όπως ο Peter Linebaugh (2014) και η Sylvia Federici (2020). Το ζήτημα σήμερα επανέρχεται στη δημόσια σφαίρα τονίζοντας τη σημασία των κινηματικών, ακτιβιστικών και κοινοτικών δράσεων που ενδυναμώνουν τη δημιουργία συνεργατικών εγχειρημάτων ενώ, ταυτόχρονα, διανοίγουν το δρόμο προς πολιτικές αντίστασης (Κιουπκιολής, 2014), αποανάπτυξης (Καλλής, 2022) και ομότιμης παραγωγής (Kostakis & Bauwens, 2014). Η συζήτηση αυτή συγκλίνει με προσεγγίσεις Πολιτικής Οικολογίας πoυ ασκούν κριτική τόσο στην τεχνοκρατική λογική εμπορευματοποίησης της φύσης μέσα από την ιδιοποίηση των κοινών (πόροι, ανάγκες, αξίες, σχέσεις) όσο και στην επίκληση/άρνηση της επιστήμης (π.χ. μαθηματικά μοντέλα περιγραφής φαινομένων οικολογικής και οικονομικής κρίσης, τεχνικές επίλυσης προβλημάτων) ως αντικειμενική γνώση-μονόδρομο μέσα από καινοτόμες πράσινες λύσεις στη σύγχρονη καπιταλιστική οικονομία (Στάμου, 2024).
Στον απόηχο της φωτιάς, ο σκηνοθέτης Νίκος Αναγνωστόπουλος με τα παιδιά του δημόσιου Γυμνασίου Σουφλίου δημιουργούν δύο ταινίες μικρού μήκους («Οι ποδηλάτες της φωτιάς» και «Ακούστε μας») οι οποίες είναι σε ανοικτή πρόσβαση. Αποτελούν πολιτικό ντοκιμαντέρ για την οικολογική καταστροφή μέσα από τη ματιά των παιδιών, με την υποστήριξη του διευθυντή του σχολείου, καθηγητή μαθηματικών Βαγγέλη Φακούδη, την εμψύχωση του Γιώργου Μόσχου (πρώτου Συνηγόρου του Παιδιού στην Ελλάδα και συνιδρυτή της Πρωτοβουλίας για το Άρθρο 12 – ΠΡΩΤΑ.12) και τη μουσική σύνθεση του Γιώργου Αναγνωστόπουλου. «Οι ποδηλάτες της φωτιάς» (9 λεπτά) αφηγούνται την οικολογική καταστροφή, όπως τη διερεύνησαν τα παιδιά τον Οκτώβρη του 2023, δύο μήνες μετά την πυρκαγιά. Με τα ποδήλατά τους μπαίνουν στο καμένο δάσος και συνομιλούν με ντόπιους που έχουν πληγεί ανεπιστρεπτί, όπως μελισσοκόμοι, δασεργάτες και κτηνοτρόφοι. Μαθαίνουν από πρώτο χέρι τι σημαίνει για την οικολογική αλυσίδα να καίγεται το δάσος και μαζί με αυτό να χάνονται μελίσσια, δέντρα και ζώα, μετατρέποντάς το σε «νεκροταφείο δένδρων», δημιουργώντας ανεργία, επισφάλεια και ανασφάλεια. Ο Βαγγέλης Φακούδης, σε παρουσίαση της ταινίας, αποσαφηνίζει τη σημασία που είχε η δράση εκείνη ακριβώς τη χρονική στιγμή. Η άμεση επαφή με την οικολογική καταστροφή λειτούργησε θεραπευτικά, μετασχηματίζοντας το φόβο, λόγω άγνοιας και αποξένωσης, σε ενσυναίσθηση για τη σχέση φύσης-κοινωνίας.
Εικόνα 1. Οι ποδηλάτες της φωτιάς …. youtube
Την άνοιξη του 2024, τα παιδιά επιστρέφουν στα καμένα, περίπου δύο χρόνια μετά, με την νέα ταινία «Ακούστε μας». Στη 17λεπτη αφήγηση στρέφονται, αυτή τη φορά, στις ψυχοκοινωνικές επιδράσεις του συμβάντος, αναδεικνύοντας τη σημασία κατανόησης του βιοφυσικού-κοινωνικού συνεχούς, όπως θα υποστήριζε ο Στάμου (2024). Τα συναισθήματα ξαναμπαίνουν σε τροχιές μετασχηματισμού. Ακούμε λοιπόν τα παιδιά να μας μιλούν για το φόβο, την οργή, την αγωνία και τη θλίψη που συνεχίζουν να βιώνουν, για την έλλειψη πληροφόρησης παρά τα τόσα μαθήματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και αγωγής του πολίτη στο σχολείο. Ένα παιδί, θίγει το ζήτημα της παντελούς απουσίας των 19 απανθρακωμένων προσφυγικών σωμάτων από την καταμέτρηση θυμάτων, ασκώντας κριτική στη δημόσια προβολή του συμβάντος ως πυρκαγιά χωρίς ανθρώπινες απώλειες, και αναρωτιέται αν, τελικά, οι πρόσφυγες έχουν ανθρώπινη ψυχή. Τα παιδιά μας μιλούν ακόμη για τη συνειδητοποίηση, από τη δική τους μεριά, για τη σχέση φύση-κοινωνία, για τη ματαίωση μπροστά στα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα και για την άνοδο του ρατσισμού. Θίγουν την έλλειψη πολιτικών που θα οδηγήσουν έμπρακτα σε πρακτικές πρόληψης, ανάκαμψης και φροντίδας, για την οργή που δεν καταλαγιάζει αλλά και τη στοργή προς φύση και συνανθρώπους. Το «Ακούστε μας» μεταδίδει μια ζωοδοτική ελπίδα που εντοπίζεται στα πράσινα φυντάνια που ξεφυτρώνουν ανάμεσα στα καμένα, στα πεινασμένα ζαρκάδια που ψάχνουν τροφή, στα άγρια πουλιά που δοκιμάζουν τα φτερά τους, και στους ανθρώπους που, αντί να φύγουν, παραμένουν στο πρόβλημα υπερασπιζόμενοι τα κοινά.
Βλ. Εικόνα 2. Ακούστε μας …. youtube
Με την ευχή ότι τα παιδιά, οι εκπαιδευτικοί και οι εμψυχωτές τους θα προχωρήσουν και σε επόμενη ταινία, θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει τι είναι αυτό που οι ποδηλάτες της φωτιάς θέλουν να ακούσουμε.
Πρώτον, τα παιδιά του Σουφλίου με τις δύο αυτές ταινίες μικρού μήκους μας πάνε πέρα από μια νοσταλγία για τη φύση. Αντίθετα, μας επαναφέρουν στη σημασία μιας συμ-ποιητικής εντός και εκτός του σχολικού χωροχρόνου, η οποία συνδιαλέγεται με ετερογενείς συναρμογές ανθρώπινων και μη-ανθρώπινων δυνάμεων, συνδράμοντας με νέες σχέσεις, εμπειρίες και γνώσεις. Aυτή η συμ-ποιητική εδράζει στην ανάγκη για επαν-ενικοποίηση (re-sigularisation), όπως υποστηρίζει ο Φελίξ Γκουαταρί (1991), και γίνεται βάση στις τρεις αλληλένδετες οικολογίες: την περιβαλλοντική που υπογραμμίζει μια δίκαιη και βιώσιμη σχέση με τη φύση, καταγγέλλοντας τις πολλαπλές περιφράξεις, την κοινωνική που διανοίγει προς συλλογικές και δημοκρατικές σχέσεις, και τη νοητική που εστιάζει στην επαν/επινόηση νέων δημιουργικών διαδικασιών σκέψης (και συμ-ποίησης) που αντιπαλεύουν καταπιεστικές νόρμες, στερεότυπα και προκαταλήψεις. Δεύτερον, οι αφηγήσεις των παιδιών στο πλαίσιο ενός δημόσιου σχολείου μας παραδίδει ένα μάθημα δημοκρατίας για το πώς τα μέλη μιας σχολικής κοινότητας υπερασπίζονται τα κοινά στην τοπική τους κοινότητα μαζί με την εκπαίδευση ως δημόσιο αγαθό. Στον απόηχο της τραγικής καταστροφής, η σχολική κοινότητα δεν αδρανεί, αλλά επιστρέφει στις ενικές μονάδες που την ανα/ζωοδοτούν, εστιάζοντας στη διασύνδεση των τριών οικολογιών (περιβαλλοντική, κοινωνική, νοητική). Τρίτον, αναδεικνύοντας την αλληλεξάρτηση φύσης-κοινωνίας (περιβάλλον, κοινωνία), διερευνούν νέες νοητικές οικολογίες φέρνοντας στην επιφάνεια όλα αυτά τα ετερογενή ενικά στοιχεία που μπορούν να συγκροτήσουν ενεργά πολιτικά υποκείμενα στο τοπικό. Σε χώρους τυπικής και άτυπης εκπαίδευσης, και παρά την έμφαση που δίδεται στη διεπιστημονικότητα με στόχο την καλλιέργεια δεξιοτήτων πολιτειότητας, ελάχιστα παραδείγματα έχουμε όπου τα ίδια τα παιδιά εκφράζονται πολιτικά. Συνήθως, δεν αφήνεται χώρος και χρόνος για να ακούσουμε τα ίδια τα παιδιά. Οι δύο ταινίες αφουγκράζονται τη δυνητική παρουσία των παιδιών στη δημόσια σφαίρα με αίτημα την υπεράσπιση των κοινών.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Federici, Sylvia. Beyond the periphery of the skin: rethinking, remaking, reclaiming the body in contemporary capitalism. Oakland, CA:PM Press
Kostakis, Vassilis and Bauwens, Michel. 2014. Network Society and Future Scenarios for a Collaborative Economy. UK. Palgrave MacMillan.
Linebaugh, Peter. 2014. Stop, thief!: the commons, enclosures, and resistance. Oakland, CA: PM Press
Καλλής, Γεώργιος. 2022. Ηελευθερίατωνορίων: ΑπότηναρχαίαΕλλάδαστηνεποχήτηςκλιματικήςαλλαγής (μτφ. Άγγελος Φιλιππάτος). Ηράκλειο.ΠΕΚ
Γκουαταρί, Φελίξ. 1991. Οι τρεις οικολογίες. Αλεξάνδρεια.
Κιουπκιολής, Αλέξανδρος. 2014. Για τα κοινά της ελευθερίας. Εκδ. Εξάρχεια.
Στάμου, Γεώργιος. 2024. Η περιπέτεια της οικοαριστεράς από την άγνοια στην οικολογική ρήξη: 40 χρόνια δρόμος. Το Κεντρί.
