Ανατρέχοντας στην ιδέα του πολιτισμού, πρέπει κανείς να διασχίσει πολλούς ορισμούς και περάσματα γύρω από την έννοια. Από το παλαιό ανταγωνιστικό ζεύγος «πολιτισμού» και «κουλτούρας» (civilization/ culture) που μπλέχτηκε στη διαμάχη Γάλλων και Γερμανών για την ευρωπαϊκή ηγεμονία, μέχρι τις όψιμες διαμάχες γύρω από τη σχέση της συλλογικής Δύσης με τους άλλους, τους υποτελείς, τις εξω-δυτικές πολιτισμικές μνήμες και παρουσίες. Η απόσταση είναι μεγάλη από τις κλασικές πηγές μέχρι τη διαρκή διεύρυνση της έννοιας πολιτισμός που περιέλαβε πλήθος πρακτικών πολύ πέραν των καλαισθητικών και των λογοτεχνικών διαστάσεων[1]. Μιλώντας όμως για τη σκοπιά της κοινωνικής χειραφέτησης, δηλαδή για το σημείο συνάντησης της πολιτικής και του πολιτισμού, το θέμα περιπλέκεται περισσότερο. Κάτι που ως τον εικοστό πρώτο αιώνα ήταν ένα ζήτημα ανάμεσα στα άλλα, συγκεκριμένα η σχέση μεταξύ τεχνολογίας και κουλτούρας, γίνεται, από την ίδια την εξέλιξη του τρόπου παραγωγής, καθοριστικής σημασίας. Η ψηφιακή και εικονιστική μεταμόρφωση δεν εισάγει απλώς ένα σύνολο καινούριων εργαλείων για την ανταλλαγή ιδεών, κειμένων, ευαισθησιών: είναι αποφασιστική προώθηση νέων κοινωνικών σχέσεων και φυσικά και μορφών ανάγνωσης.
Η αριστερή σκέψη
Ο κληρονομημένος γραμματολογικός ανθρωπισμός είχε χωριστεί σε σοσιαλιστικές, φιλελεύθερες και συντηρητικές εκδοχές λογιοσύνης. Εδώ και καιρό μοιάζει να έχει γίνει ιδεολογία μιας θνήσκουσας αναλογικής σύλληψης του κόσμου[2]. Διάβαζα ξανά κάποια γραπτά του Άγγελου Ελεφάντη από τα τελευταία χρόνια της ζωής του, κείμενα που δείχνουν πως η κριτική του πολιτισμού ήταν ένα από τα διαρκέστερα ενδιαφέροντά του. Δεν εννοώ εδώ τις έντονες μάχες που είχε δώσει –μειοψηφικές μέσα στο κοινό των αριστερών ανθρώπων– για αμφισβητήσιμες υποθέσεις όπως το πολυτονικό ή ακόμα και τη διδασκαλία των αρχαίων στο Γυμνάσιο. Αναφέρομαι περισσότερο σε άρθρα όπου ο Ελεφάντης συζητά τις πρώτες ωθήσεις της ηλεκτρονικής και ψηφιακής εποχής (αναδυόμενης τότε) επιστρέφοντας, διαρκώς, στο θέμα του υποκειμένου, στο ζήτημα του τι είδους πολίτης συγκροτείται ή όχι[3]. Σκέφτομαι ότι ενώ ο ίδιος –και ένα ολόκληρο ρεύμα ισχυρών παριζιάνικων επιρροών– θα επηρεαστεί από τη σκέψη του Αλτουσέρ για την προτεραιότητα των δομών –ο περίφημος θεωρητικός αντιανθρωπισμός– όλα σχεδόν τα γραπτά του που ανατέμνουν όψεις της ύστερης ή «μεταμοντέρνας» κατάστασης του πολιτισμού, επιστρέφουν σε κατεξοχήν ανθρωπιστικά ερωτήματα: ιδίως για την ιδιότητα του πολίτη που στον Ελεφάντη νοείται ως μια ολόκληρη οικολογία του πνεύματος, μια ανθρώπινη-πολιτική συνθήκη η οποία διαφυλάσσει πολλά στοιχεία του αστικού πολιτισμού της νεωτερικοτητας απορρίπτοντας φυσικά τις εκμεταλλευτικές και χειραγωγικές όψεις της.
Θα έλεγε κανείς πως αυτή η αριστερή σκέψη σημειώνει το απόγειο μιας τέτοιας σύλληψης του πολιτισμού. Ποιος είναι εντέλει ο πυρήνας της; Ότι ο πολιτισμός της χειραφέτησης κατανοείται με ιδιάζοντα τρόπο ως εμπειρία αναγνωστική (βιβλιοκεντρική) και συγχρόνως ενσώματα πολιτικο-αγωνιστική. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα σκέψης, η συρρίκνωση του αναγνωστικού χρόνου των συγχρόνων σχετίζεται ευθέως και με την κρίση της πολιτικής τους συνείδησης και της ριζοσπαστικής ιδέας. Η ανησυχία του γραμματολογικού ανθρωπιστή διανοούμενου θα αφορά ιδίως την ανάδυση νέων ποικιλιών ατομικισμού που αποδιοργανώνουν την κριτική, δημοκρατική υποκειμενικότητα. Αυτό έβλεπε ο Ελεφάντης, διαβάζοντας από τη μια κάποιους αιρετικούς με συντηρητικές κλίσεις (Ρεζίς Ντεμπρέ, Ζαν-Κλοντ Μισεά) και από την άλλη μαρξιστές όπως o Φρέντρικ Τζέιμσον ή ο Μπαλιμπάρ. Έβλεπε έναν ανθρωπολογικό κίνδυνο. Εδώ, η κρίση της ανάγνωσης, το «παραλήρημα των εικόνων» και η κόπωση των αγωνιστικών διαθέσεων είναι διαφορετικές όψεις της ίδιας δυναμικής. Είναι ένας νεοφιλελευθερισμός των πνευμάτων πολύ πιο επιδραστικός σε βάθος χρόνου από τον νεοφιλελευθερισμό ως οικονομικό πρόγραμμα.
Δύο βλέμματα
Έρχομαι όμως στο τώρα. Έχει να πει κάτι για τους σημερινούς αυτό το στιλ πολιτισμικής και κοινωνικής κριτικής; Μήπως πρόκειται για μια εκδοχή κριτικής του πολιτισμού που ενσαρκώνει τη μελαγχολία μιας ορισμένης λόγιας και senior Αριστεράς να κατανοήσει αντικείμενα, εμπειρίες και συνάψεις του κόσμου που διαμορφώνεται μετά το 2000;
Μπορεί να υποθέσει κανείς ότι ως προς τον πολιτισμό της χειραφέτησης έχουν σχηματιστεί δυο βλέμματα.
Το ένα βλέμμα συνομιλεί ακόμα με το υποκείμενο ως δημιουργό, αναγνώστη και πολίτη αλλά και ως υποκείμενο της εργασίας και της αξίας που παράγει η μεσολάβηση.
Το άλλο βλέμμα διαπραγματεύεται ασμένως τη μετάβαση σε νέες μορφές ύπαρξης, όπου το ενδιαφέρον γίνεται πώς θα βιώσουμε την ήδη προειλημμένη μετα-«ανθρωπιστική» ιστορία, μια άλλη κατάσταση ανθρώπινων και μηχανικών συστημάτων. Η τομή δεν είναι μόνο ή κυρίως γενεακή-ηλικιακή, διότι υπάρχουν σήμερα χώροι νεανικού ριζοσπαστισμού που επανεκτιμούν πλέον τις κλασικές κριτικές του πολιτισμού (αυτή που ενώνει φωνές τόσο διαφορετικές όσο του Αντόρνο, του Καστοριάδη, των μετα-καταστασιακών κριτικών κλπ). Και, αντιθέτως, συναντούμε πάντα μεγαλύτερους-ες ηλικιακά οι οποίοι δηλώνουν διαθέσιμοι να αγκαλιάσουν το hype της Τεχνητής Νοημοσύνης και όλα όσα φέρνει αυτό στον δημόσιο χώρο της γραφής, της παραγωγής τέχνης και του story telling. Το γεγονός πως ένας αριστερός εκδοτικός οίκος εξέδωσε μια συλλογή ιστοριών γραμμένες τόσο από ανθρώπους όσο και από ai εφαρμογές, δείχνει κάτι.
Είναι μήπως μια τομή μεταξύ αντιμοντέρνων και μοντέρνων της Αριστεράς; Αντίθεση ας πούμε μεταξύ μιας λογικής ριζοσπαστικού νέο-λουδιτισμού και μιας τεχνοαισιόδοξης βούλησης που βλέπει την επιτάχυνση ως απελευθέρωση δυνατοτήτων και προεικόνιση του μέλλοντος;
Αν θέλουμε να είμαστε ακριβοδίκαιοι, το βασικό έλλειμμα στην αρνητική κριτική του πολιτισμού –αυτή του κληρονομημένου γραμματολογικού ανθρωπισμού- ήταν κυρίως η υποτίμηση της συναισθηματικής και δημιουργικής πλευράς της δημοφιλούς κουλτούρας, της ποπ. Όροι όπως «ασημαντότητα» ή «παραλήρημα» απέναντι σε εκφάνσεις της ποπ μουσικής –από τη τζαζ και το ροκ μέχρι το ρέιβ– συνυπήρξαν συχνά με μια περιφρονητική καχυποψία για την αποπροσανατολιστική αισθητική-συναισθηματική σφαίρα. Ένας ορισμένος εστέτ αντιλαϊκισμός μπορούσε να συνδεθεί με την κριτική του καπιταλιστικού εμπορεύματος. Πρόσφατα, σε ένα βιβλίο συνομιλιών του Εντουάρ Λουί με την Μαίρη Καιρίδη[4], ο γάλλος συγγραφέας λέει (ορθά ως ένα βαθμό) πως στη συμβατική αστική ματιά, η έκφραση του συναισθήματος θεωρούνταν κιτς ή κάτι υποδεέστερο και μελοδραματικά άκυρο. Εκτιμώ ότι αυτή η καχυποψία για τον συναισθηματισμό μέσα στη δημοφιλή κουλτούρα διέπει ένα σημαντικό μέρος της αντι-χειραγωγικής ανθρωπιστικής κριτικής για δεκαετίες. Η δεσπόζουσα προτίμηση των γραμματολογικών ανθρωπιστών ήταν είτε ένας υψηλός μοντερνισμός (Αντόρνο, Καστοριάδης κλπ) είτε μια ανεύρετη λαϊκότητα που στον Ελεφάντη θα πάρει κυρίως τη μορφή αφοριστικής απόρριψης πολλών διαθέσιμων επιλογών: απόρριψη του «σκυλάδικου», της ροκ, της ηλεκτρονικής, του γλυκανάλατου λαϊκο-ποπ κλπ. Τελικά, η φωνή του κριτικού δεν αναγνωρίζει παρά ελάχιστες στιγμές αθωότητας σε ένα σύμπαν απωλειών και στρεβλώσεων.
Η κουλτούρα μη διάκρισης
Αν όμως έλθουμε στις πρόσφατες μετα-ανθρωπιστικές και υποθετικώς απαλλαγμένες από το άγος της «μελαγχολικής απώλειας» κριτικές, αισθανόμαστε έναν άλλον κίνδυνο. Για μένα πια πολύ πιο σοβαρό: την αδυναμία να πάρει κανείς αποστάσεις από μορφές ζωής και τέχνης που επιτελούνται στις σύγχρονες αγορές (της) επιθυμίας. Το να θέτουμε, ας πούμε, ριζικά υπαρξιακά και πολιτικά ερωτήματα για την αλλοίωση της ανάγνωσης ή για τις υπερφιλελεύθερες ψυχώσεις της ψηφιακής ιδεολογίας θεωρείται νοσταλγική κριτική ή απλώς boomer δυσφορία. Η χειραφετική εμπειρία συγχέεται ενίοτε με έναν ριζοσπαστικό μηδενισμό όπου όλες οι τεχνολογίες του τρέχοντος καπιταλισμού γίνονται δεκτές ως λειτουργικές υποδομές και για μια άλλη, πιο κοινοτική οργάνωση της ζωής. Το χρήσιμο μάθημα τόσων πολλών κλάδων της κριτικής σκέψης, ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη ούτε απλώς ένα σετ εργαλείων, απορρίπτεται στην πράξη, ακόμα και αν υιοθετείται ως αφηρημένη θεωρητική υπόθεση.
Αν πράγματι ο γραμματολογικός ανθρωπισμός έπασχε συχνά από κριτικό ελιτισμό –με κάποιες ενοχλητικές αποχρώσεις συντηρητικής ηθικολογίας-, το πρόβλημα σήμερα προέρχεται από την κουλτούρα μη διάκρισης[5], από μια λογική που πάει πέρα ακόμα κι από την «μετα-αλήθεια»: αγγίζουμε τη στιγμή όπου θα γίνει αδύνατο να καταλάβουμε αν μια φωτογραφία, ένα τραγούδι, ένα ποίημα, ένα οποιοδήποτε αντικείμενο είναι ανθρώπινη-προσωπική δημιουργία ή Ai. Σε αυτή, επομένως, την άνευ προηγουμένου συνθήκη, ο πολιτισμός της χειραφέτησης πρέπει να επιμείνει στον «εργάτη» και όχι απλώς στο «έργο», στη διαμορφωτική μεσιτεία και όχι στη λατρεία του εκλυόμενου αποτελέσματος: να σταθούμε δηλαδή στη σημασία που έχει η εργασία της μεσολάβησης την οποία πραγματοποιούν ευαίσθητοι και πλήρως συναισθανόμενοι δρώντες πολιτισμού. Δεν μπορεί να ασκηθεί σοβαρή κριτική στις μεταφυσικές εμμονές του παλαιού ανθρωπισμού (λχ. στις ιστορικά αναντίρρητες ευρωκεντρικές του προσκολλήσεις) παρά μόνο μέσα από την αντίσταση στη συντελούμενη επιχείρηση εξοβελισμού του προσώπου-δημιουργού. Η υπεράσπιση των συμβολικών μορφών, της ψυχαναλυτικής, ποιητικής και πολιτικής διαμεσολάβησης[6], μπορεί και στήνει γέφυρες ανάμεσα στην κριτική της απώλειας και στην ανάκτηση της χαράς. Είναι οι δυο άκρες, από τη μια η απαράκαμπτη επίγνωση των καταστροφών που μας έχουν συμβεί και από την άλλη η επιμονή για ανάκτηση καινούριων τόπων και εδαφών. Η διπλή δέσμευση ήταν αυτό που έκανε την πολιτισμική χειραφέτηση ουσιαστικό σύντροφο της συλλογικής και κοινωνικής ελευθερίας.
Σημειώσεις:
1. Αν και εξαντλημένο, το βιβλίο του Terry Eagleton Η έννοια της κουλτούρας (μετ: Ηλίας Μαγκλίνης, επιμ. Βαγγέλης Χατζηβασιλείου), Πόλις 2003, αποσαφηνίζει πολλά για τη διαδρομή της έννοιας και την πορεία διεύρυνσής της. Τη μεγάλη εικόνα για την ιδέα της χειραφέτησης δίνει, ενδεικτικά, ο Simon Susen στο άρθρο «Emancipation» στον συλλογικό τόμο με την επιμέλεια των M. T. Gibbons, D. Coole, E. Ellis, & K. Ferguson, The encyclopedia of political thought (σ. 1024–1038). Wiley Blackwell. 2015
2. Ο Σλοτερντάικ στη συνομιλία του με τον Heidegger αναγνώρισε τη βαθιά κρίση του ανθρωπισμού ως προσδοκίας για μια γραμματολογική κοινότητα που συνδέεται με μια ριζοσπαστική βιβλιοφιλία και πίστη στην εκπολιτιστική ισχύ της κουλτούρας. Βλ. Peter Sloderjik, Κανόνες για το ανθρωποπάρκο, Scripta, (μετ: Λευτέρης Αναγνωστου), 2001.
3. Πολλά κείμενα στη συλλογή Άγγελος Ελεφάντης, Δια γυμνού οφθαλμού, Πόλις, 1998 αλλά και η αρθρογραφία της περιόδου μέχρι το θάνατο του δημόσιου στοχαστή επισκέπτονται μια πολιτισμική αγωνία ως ομόλογη και εφαπτόμενη απολύτως με το κοινωνικό, οικολογικό και πολιτικό πρόβλημα της χειραφέτησης.
4. Edouard Louis, Que faire de la literature? Συζητήσεις με την Μαίρη Καιρίδη, Paris, Flammarion, 2025.
5. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο Eric Sadin μπαίνουμε στην εποχή της γενικής αδυναμίας διάκρισης, κάπου περα ακομα και από την αντίθεση αλήθειας και μετα-αλήθειας. Βλ. Εric Sadin, Le Désert de nous-mêmes : Le tournant intellectuel et créatif de l’intelligence artificielle, Paris, L’ echapée, 2025.
6. Η υπεράσπιση των μεσιτεύσεων του δημιουργού (médiations) είναι σημαντική ιδέα σε αξιόλογες κριτικές φωνές της σημερινής θεωρίας. Δυο μόνο παραδείγματα – που θα άξιζε να μεταφραστούν και στα ελληνικά. Η Γαλλίδα φιλόσοφος Anna Alombert που μιλά για μια προλεταριοποίηση των γνωστικών μας ικανοτήτων με ένα outsourcing βασικών σκέψεων και ιδεών μας στα bots βλ. «Penser la bêtise artificielle », Appareil 26, αναρτημένο 23 Nοεμβρίου 2023. DOI : https://doi.org/10.4000/appareil.6979. Και επίσης το πολυσυζητημένο βιβλίο της Αμερικανίδας Anne Kornbluh, Immediacy. The style of too late capitalism, Verso, 2024. Η αυστηρή κριτική της Kornbluh στην αυτό-μυθοπλαστική τάση του καιρού ή σε σειρές- φαινόμενα του Netflix μου έφερε στο νου, σε τελείως άλλο στιλ προφανώς, τα σχόλια του Ελεφάντη για διάφορες εκδοχές μιας κουλτούρας του Εγώ στα ελληνικά συμφραζόμενα.
Φωτο: Vicki Hamilton / Pixabay
