Του Σρέκο Χόρβατ
Αν θεωρείται ουτοπία ο σοσιαλισμός σε μια χώρα, το ίδιο ισχύει και με την ιδέα της οικολογικής μετάβασης. Προκειμένου η Πράσινη Νέα Συμφωνία να πετύχει θα πρέπει να διεθνοποιηθεί.
Οι επιπτώσεις στην υγεία από την ατμοσφαιρική ρύπανση είναι πια συγκρίσιμες με τις συνέπειες που προκαλεί το κάπνισμα. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική απειλή για την παγκόσμια υγεία για το 2019, προκαλώντας τον πρόωρο θάνατο σε επτά εκατομμύρια ανθρώπους ετησίως, αριθμός ισάξιος με τους θανάτους που προκαλούνται από το κάπνισμα.
Πρόκειται για την επιβεβαίωση ενός κλασικού ανεκδότου στη σύγχρονη Ινδία· «η ζωή στο Δελχί είναι σαν να καπνίζεις πενήντα τσιγάρα τη μέρα». Και ύστερα, κυκλοφορεί και ένα άλλο ανέκδοτο στην Κίνα, το οποίο μάλιστα προτείνει τρόπους αντιμετώπισης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, α λα Γκράουτσο Μαρξ: «Ατομική θεραπεία: φορέστε μάσκα. Οικογενειακή θεραπεία: αγοράστε πρόγραμμα ασφάλειας υγείας. Αν διαθέτετε χρόνο και χρήμα: πηγαίνετε διακοπές. Αν δεν ανήκετε σε υψηλή τάξη: μεταναστεύστε. Εθνική θεραπεία: περιμένετε τον άνεμο».
Δυστυχώς, όπως συχνά αποδεικνύεται, το μαύρο χιούμορ είναι βγαλμένο από τη ζωή. Όταν τον Ιανουάριο του 2017, η Κίνα κήρυξε για πρώτη φορά τη χώρα σε κατάσταση «κόκκινου συναγερμού» λόγω του νέφους, η αποφυγή της ρύπανσης έγινε σύντομα μόδα και εκατοντάδες χιλιάδες κινέζοι φεύγουν στο εξωτερικό τον χειμώνα –όταν η ατμοσφαιρική ρύπανση φτάνει σε κρίσιμο επίπεδο- προκειμένου να αποδράσουν από τις συνέπειες της αυτής. Την ίδια στιγμή, όσοι δεν έχουν τα μέσα για να γλιτώσουν, υποχρεώνονται να μείνουν φορώντας τη μάσκα τους και στην κυριολεξία περιμένοντας… τον άνεμο.
Όταν ακούμε ή διαβάζουμε για την ατμοσφαιρική ρύπανση, συνειρμικά σκεφτόμαστε την Ινδία ή την Κίνα. Ωστόσο, το ποσοστό θνησιμότητας από την ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ουγγαρία είναι το δεύτερο υψηλότερο παγκοσμίως, μετά την Κίνα. Τουλάχιστον 10.000 πρόωροι θάνατοι καταγράφονται ετησίως, εξαιτίας των ασθενειών που συνδέονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση.
Σύμφωνα με έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος το 2018, η ατμοσφαιρική ρύπανση προκαλεί ετησίως 500.000 πρόωρους θανάτους. Όπως καταλήγει η έκθεση, ο απολογισμός για τις επιπτώσεις στην υγεία των πολιτών στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης είναι χειρότερος από αυτόν στην Κίνα και την Ινδία.
Η κινέζικη επιστημονική φαντασία, ευρωπαϊκή πραγματικότητα;
Μέχρι πριν λίγα χρόνια, θα ακουγόταν γελοία η σύγκριση του ευρωπαϊκού παρόντος με την κινέζικη επιστημονική φαντασία: Πώς είναι δυνατόν το αποκύημα της φαντασίας για το μέλλον της σημερινής Κίνας να μπορεί να αφηγείται τη μοίρα της Ευρώπης; Ωστόσο, για να κατανοήσουμε την οικολογική καταστροφή που έχει υποστεί η Ευρώπη, είναι χρήσιμο να διαβάσουμε μία από τους καλύτερους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας της Κίνας, την Hao Jingfang και το βιβλίο της “Folding Beijing” («Αναδιπλούμενο Πεκίνο»).
Βρισκόμαστε στο μελλοντικό Πεκίνο, το οποίο είναι χωρισμένο σε τρεις κοινωνικές τάξεις, κάθε μία από τις οποίες ζει σε διαφορετικό επίπεδο από την επιφάνεια της γης. Αυτό που περιγράφει το βιβλίο είναι μια μολυσμένη δυστοπία, όπου ο πρωταγωνιστής, μέλος της τρίτης τάξης, εργάζεται στην επεξεργασία αποβλήτων. Το φως του ήλιου είναι τόσο σπάνιο που κατανέμεται με βάση την οικονομική τάξη. Η τεχνολογία και ο αυτοματισμός το παρέχουν στους πλούσιους, οι οποίοι ζουν στο πρώτο και υψηλότερο επίπεδο, όπου υπάρχει καθαρός αέρας, ενώ οι φτωχοί ζουν στην επιφάνεια της γης, μέσα στα σκουπίδια και θρέφονται από αυτά.
Πρόκειται για μια ανατριχιαστική αποτύπωση του μέλλοντος, όπου οι κόσμοι θα είναι πια στην κυριολεξία διαιρεμένοι –ακόμα και ο Χρόνος διαιρείται με ακρίβεια και διαμοιράζεται για την διάκριση των τάξεων- δημιουργώντας «παράλληλες πραγματικότητες», διασυνδεδεμένες μεταξύ τους, ώστε να δίνεται η ψευδαίσθηση ενός ενιαίου κόσμου, προκειμένου να υπηρετήσουν αυτούς που ζουν στο Πρώτο επίπεδο.
Όπως συμβαίνει με κάθε καλό έργο επιστημονικής φαντασίας, το βιβλίο αυτό δεν περιγράφει ένα και τόσο μακρινό μέλλον, αλλά έναν κόσμο που ήδη οικοδομείται κάτω από τα πόδια μας. Γιατί να διαβάσουμε το βιβλίο αυτό, μόνο ως ένα που περιγράφει τις τρέχουσες κοινωνικές ανισότητες της Κίνας και την ταχεία ανάπτυξή της και να μην αναγνώσουμε και το εύλογο συμπέρασμα, που θα δούμε να ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας αν συνεχιστούν αυτοί οι αυξητικοί ρυθμοί· Πώς μπορεί να μοιάζει η Ευρώπη μετά την οικολογική και περιβαλλοντική καταστροφή της;
Τα τελευταία χρόνια έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τις φωτογραφίες του Πεκίνου να καλύπτεται από το νέφος, ως ένα από τα μέρη του κόσμου με την πιο μολυσμένη ατμόσφαιρα. Τελευταία, όμως, βλέπουμε παρόμοιες εικόνες να έρχονται από την Σερβία, την Μακεδονία, την Βοσνία και Ερζεγοβίνη, την Ρουμανία, την Βουλγαρία, την Ουγγαρία και άλλες λιγότερο ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες.
Στα τέλη του Ιανουαρίου του 2019, οι 1,7 εκατομμύρια κάτοικοι του Βελιγραδίου, της πρωτεύουσας της Σερβίας, βρέθηκαν να ζουν στην πιο μολυσμένη πόλη του πλανήτη. Εκείνη τη μέρα, που η πόλη αλλά και η χώρα ζούσαν στους ρυθμούς των μαζικών και αυξανόμενων αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, ακτιβιστές του κοινωνικού κινήματος «Να μην πνίξουμε το Βελιγράδι» (Don’t Drown Belgrade) έστειλαν μια μάσκα οξυγόνου στον δήμαρχο και ένα μήνυμα: «Σύντομα, όλοι μας θα χρειαστούμε μία τέτοια μάσκα».
Φρέσκος αέρας στην Ανατολή, μάσκες οξυγόνου στη Δύση
Και κάπως έτσι από το Αναδιπλούμενο Πεκίνο φτάνουμε στην «Αναδιπλούμενη Ευρώπη». Υπάρχει μια καταφανής διαφορά στην ποιότητα του αέρα ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή της Ευρώπης. Ακόμα και το περιοδικό «Φορμπς» τη χαρακτήρισε πρόσφατα ως το «Νέο σιδηρούν παραπέτασμα». Ωστόσο, αντί να απαριθμήσει το περιοδικό τις αιτίες για την ατμοσφαιρική ρύπανση, όπως είναι η παραγωγή άνθρακα ως κύρια πηγή ενέργειας στις μετακομμουνιστικές χώρες, προτίμησε να τις αποσιωπήσει.
Το πρόβλημα δεν έγκειται τόσο το γεγονός ότι οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης –η πρώην Γιουγκοσλαβία και οι χώρες του ανατολικού μπλοκ- δεν είναι επαρκώς «αναπτυγμένες». Το πρόβλημα έγκειται στο γεγονός ότι η υπάρχουσα αρχιτεκτονική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στηρίζεται στο βαθύ και αυξανόμενο χάσμα μεταξύ του κέντρου (Δυτική Ευρώπη) και της περιφέρειας (Ανατολική Ευρώπη). Χωρίς την υποανάπτυκτη Ανατολή, η Δύση δεν θα μπορούσε ποτέ να περάσει στη φάση της «πράσινης μετάβασης» -αυτή που οι Γερμανοί αποκαλούν «ενεργειακή μετάβαση» (Energiewende).
Για να γίνει συνειδητό το γεγονός ότι η Ευρώπη μεταμορφώνεται σε μια δυστοπική «Αναδιπλούμενη Ευρώπη» με διαφορετικές ποιότητες αέρα για όσους ζουν στο κέντρο από αυτούς που ζουν στην περιφέρεια, για τους πλούσιους του κόσμου και τους φτωχούς του κόσμου, αρκεί να δούμε την πρόσφατη απαγόρευση της χρήσης ντίζελ στην Γερμανία και τις συνέπειες αυτής στην Ανατολή.
Φυσικά η απαγόρευση είναι μια εξέλιξη προς τη σωστή κατεύθυνση, ωστόσο δεν αρκεί για να λυθούν τα βαθύτερα οικολογικά και οικονομικά προβλήματα που περνούν τα εθνικά σύνορα. Η απόφαση της Γερμανίας, της πιο αναπτυγμένης χώρας της Ευρώπης, να εφαρμόσει την «πράσινη μετάβαση», έχει καταστροφικές συνέπειες για την υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση, όσον αφορά το περιβάλλον και την υγεία.
Στα τέλη του Ιανουαρίου, όταν τα παιδιά στο Βέλγιο διαδήλωναν ενάντια στην κλιματική αλλαγή, έδειξαν πως δεν μπορείς απλά να «προμηθεύσεις» ή να «εξάγεις» την ατμοσφαιρική ρύπανση, όταν τα σχολεία στην Μακεδονία έμειναν κλειστά εξαιτίας των υψηλών επιπέδων ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Τον Δεκέμβριο του 2018, δύο πόλεις στην Μακεδονία –στη δυτική πόλη Τέτοβο και στην πρωτεύουσα της χώρας τα Σκόπια- χαρακτηρίστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Δείκτη Ποιότητας Αέρα ως οι πιο μολυσμένες της Ευρώπης.
Με άλλα λόγια, η Δυτική Ευρώπη εξάγει «ατμοσφαιρική ρύπανση» στην περιφέρεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με τη γερμανική εφημερίδα «Χάντεσμπλατ», η εξαγωγή γερμανικών μεταχειρισμένων αυτοκινήτων ντίζελ αυξήθηκε σε 233.321 το 2017, δηλαδή 18% περισσότερα από ότι την προηγούμενη χρονιά. Παρότι, ο κύριος όγκος των εξαγωγών πηγαίνει στη Γαλλία, την Αυστρία και την Ιταλία, ένας σημαντικός αριθμός έφτασε και στην Ανατολική Ευρώπη: 11.841 αυτοκίνητα πήγαν στην Ουγγαρία, 9.439 στην Σλοβακία και 10.899 στην Ρουμανία. Το 2017, η εισαγωγή μεταχειρισμένων γερμανικών αυτοκινήτων στην Κροατία αυξήθηκε κατά 89%.
Για μία ακόμα φορά, και μάλιστα ρητά, έγινε προσπάθεια διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, με στόχο την απόκρυψη του πραγματικού προβλήματος. Η γερμανική εφημερίδα είχε τον τίτλο «Η Ανατολική Ευρώπη διψά για βρώμικα, παλιά αμάξια ντίζελ», λες και ο λαός της Ουγγαρίας, της Σερβίας, της Μακεδονίας, της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης θα απογοητευόταν αν ήταν μέρος της «ενεργειακής μετάβασης» και προτιμά αντί να αναπνέει φρέσκο αέρα, να φορά μάσκες οξυγόνου.
«Δεν υπάρχει πράσινη μετάβαση αν αφορά μία μόνο χώρα»
Αυτή η πραγματικότητα της «αναδιπλούμενης Ευρώπης» -που δεν είναι πια σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά καπιταλιστικός ρεαλισμός- καταδεικνύει ολοένα και περισσότερο πως η λύση στα παγκόσμια προβλήματα (όπως η κλιματική αλλαγή και η περιβαλλοντική καταστροφή) δεν μπορεί να στηρίζεται σε λύσεις που περιορίζονται σε κάποιες χώρες ή αλλιώς σε κάποια «επίπεδα» της σύγχρονης Ευρώπης, στη λογική μιας «πράσινης μετάβασης» για τη Δύση και ντίζελ για την Ανατολή.
Αυτή η «άνιση ανάπτυξη» δεν εντοπίζεται μόνο στην έντονη διαίρεση ανάμεσα σε κέντρο και περιφέρεια, όπου διαμοιράζεται η ατμοσφαιρική ρύπανση. Είναι καταφανής στις κοινωνίες και στον ταξικό διαχωρισμό, όπως είδαμε να συμβαίνει με τις διαδηλώσεις των Κίτρινων Γιλέκων στη Γαλλία, όπου –για μια ακόμα φορά- οι φτωχοί θα υποχρεωθούν να πληρώσουν το κόστος της «πράσινης μετάβασης» μέσω του φόρου ρύπων.
Είναι πια πασιφανές, όπως καταγράφεται και σε πρόσφατες εκθέσεις για την κλιματική αλλαγή, πως επίκειται η περιβαλλοντική καταστροφή του πλανήτη και επομένως η «πράσινη μετάβαση» των πλουσίων και η οικολογική καταστροφή των φτωχών δεν μπορεί να αποτελεί λύση, εφόσον θέλουμε να συνεχίσουμε να ζούμε σε αυτό τον πλανήτη.
Γι’ αυτό η προσέγγιση της αντιμετώπισης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης μέσω ενός «φόρου ρύπων» είναι ανεπαρκής αλλά και εξόχως «άνιση» στο να ανταποκριθεί στις ανάγκες της Ευρώπης για μια επείγουσα «πράσινη μετάβαση» -ακόμα και η επιλογή της λέξης «μετάβαση» είναι λάθος- αφού δεν μπορεί να επιλύσει το μακράν βαθύτερο πρόβλημα του πλανήτη: χρειαζόμαστε την πλήρη αποεπένδυση του άνθρακα, και τον επαναπροσανατολισμό των ενεργειακών επενδύσεων από τα ορυκτά καύσιμα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, είναι ξεκάθαρο πως χρειαζόμαστε μια Πράσινη Νέα Συμφωνία. Αυτή η αναγκαιότητα αναγνωρίστηκε το 2018 και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού, με το σχέδιο για μια Πράσινη Νέα Συμφωνία να προωθείται από τους προοδευτικούς δημοκρατικούς των ΗΠΑ και την Αλεξάντρια Οκάσιο Κόρτες και από το DiEM25, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, με ένα πλάνο πράσινων επενδύσεων αξίας 500 δισ. ευρώ το χρόνο, χωρίς να συνοδεύεται από αύξηση των φόρων, ώστε να οδηγηθούμε σε μια αυθεντική «πράσινη μετάβαση», χωρίς «άνιση ανάπτυξη».
Για να παραφράσω το δίδαγμα του 20ου αιώνα «δεν υπάρχει σοσιαλισμός σε μία χώρα», το σύνθημα της Πράσινης Νέας Συμφωνίας του 21ου αιώνα πρέπει να είναι «δεν υπάρχει πράσινη μετάβαση σε μία μόνο χώρα».
Μετάφραση από το roar magazine: Ιωάννα Δρόσου
Ένα Πράσινο Πρόγραμμα Επενδύσεων
Οπως περιγράφεται στο πρόγραμμα του DiEM25, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Νέα Συμφωνία περιλαμβάνει «ένα Πράσινο Πρόγραμμα Επενδύσεων, ύψους 500 δισ. ευρώ το χρόνο, στο πλαίσιο της πράσινης μετάβασης της Ευρώπης. Η επένδυση από την Πράσινη Νέα Συμφωνία θα αλλάξει τις ευρωπαϊκές υποδομές, ώστε να συμβαδίζουν με τους στόχους για το κλίμα και τις συστάσεις του Διακυβερνητικού Πάνελ για την Κλιματική Αλλαγή του ΟΗΕ (IPCC), περιλαμβανομένης της μετάβασης σε μέσα μεταφοράς με χαμηλότερες εκπομπές αερίων και της κατασκευής υποδομών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Το πρόγραμμα θα χρηματοδοτηθεί αποκλειστικά από τα «πράσινα επενδυτικά ομόλογα», που εκδίδονται από τα δημόσια επενδυτικά τραπεζικά ιδρύματα της Ευρώπης, με τη στήριξη των κεντρικών τραπεζών της Ευρώπης, οι οποίες θα παρέμβουν στη δευτερογενή αγορά ομολόγων, στην περίπτωση που το πράσινο επενδυτικό ομόλογο ξεκινήσει να αυξάνεται. Το πρόγραμμα θα διαμορφωθεί σε συνεργασία με τις κοινότητες και τους δήμους, ώστε ό,τι σχεδιαστεί και υλοποιηθεί να είναι σύμφωνα με τις τοπικές ανάγκες. Θα δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις περιφέρειες που εξαρτώνται από την εξόρυξη άνθρακα, ώστε να δημιουργηθούν για όλους νέες θέσεις εργασίας σε πράσινες βιομηχανίες, που θα αντικαταστήσουν τη βαριά βιομηχανία.»
Το πρόγραμμα επιπλέον προβλέπει, στο κεφάλαιο για το περιβάλλον και το κλίμα:
• τη «Συμφωνία για το Κλίμα 2030», η οποία προβλέπει στόχους για τη μείωση των αερίων θερμοκηπίου, την υιοθέτηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας. Αυτή υιοθετεί μέσα μεταφοράς με χαμηλούς ρύπους, τη δημιουργία πεζοδρόμων και ποδηλατοδρόμων, την ενίσχυση των μέσων μαζικής μεταφοράς, όπως και τον εκσυγχρονισμό των τρένων και των πλοίων. Ακόμα προωθεί τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την παραγωγή και αξιοποίηση ηλιακής και αιολικής ενέργειας και τη δημιουργία έξυπνων και ασφαλών δικτύων ενέργειας.
• την αύξηση της τιμής των ορυκτών καυσίμων, με τη θέσπιση φόρου παραγωγής άνθρακα, ανάλογα με την ανάπτυξη της χώρας και τις εκπομπές αερίων που καταγράφει.
• μια άλλη πολιτική για τη γεωργία και τη χρήση γης, ώστε να διασφαλιστεί η τροφή και η παραγωγή πόρων, προς όφελος του περιβάλλοντος.
• την προστασία των ζώων, με την αλλαγή της νομοθεσίας
• την προστασία από φυσικές καταστροφές, μέσω ενός Ευρωπαϊκού Σχεδίου Αντιμετώπισης του Σεισμικού και Υδρογεωλογικού Κινδύνου
• την αντιμετώπιση της ρύπανσης, με ένα νέο σύστημα διαχείρισης αποβλήτων
• την προστασία των θαλασσών, μέσω ενός προγράμματος «γαλάζιας μετάβασης»
• την απαγόρευση της υδραυλικής ρωγμάτωσης (fracking) για την εξόρυξη υδρογονανθράκων
• τη δημιουργία Ευρωπαϊκού Περιβαλλοντικού Δικαστηρίου, που θα υπάγεται στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο και θα επιβλέπει ότι τηρείται η περιβαλλοντική νομοθεσία σε βιομηχανίες, π.χ. αλιείας, εξορύξεων, γεωτρήσεων.
