Φωτογραφία: Νάσος Σιμόπουλος / Eurokinissi
Ο Γιώργος Ιωαννίδης, οικονομολόγος στο Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), με αντικείμενο την ελληνική οικονομία και την αξιολόγηση δημόσιων πολιτικών μιλά στην “Εποχή” για το πακέτο μέτρων της ΔΕΘ και την οικονομική στρατηγική που ακολουθεί. Ο ίδιος διακρίνει ένα συνεπές νεοφιλελεύθερο “μενταλιτέ” στις παρεμβάσεις, την έμφαση στις ατομικές έναντι των συλλογικών λύσεων και καταλήγει πως “οδεύουμε ταχέως προς το φτηνό κράτος, όπου καθένας είναι μόνος του απέναντι στον κόσμο. Αυτό είναι Άγρια Δύση, δεν είναι οργάνωση ευρωπαϊκής κοινωνίας”.
Το πακέτο μέτρων της ΔΕΘ άγγιξε τα 1,7 δισ. Ποια είναι η κατεύθυνσή τους;
Η φορολογική «μεταρρύθμιση» –σε αντίθεση με τις διακηρύξεις– δεν αλλάζει το σύστημα. Αντιθέτως, ενισχύει τα κύρια διαρθρωτικά του προβλήματα και οδηγεί σε αύξηση των ανισοτήτων. Το κόστος των εξαγγελιών για το 2026 είναι 1,7 δισ. ευρώ και από το 2027 και μετά 2,5 δισ. Τα μέτρα αυτά είναι μόνιμα. Επομένως, δικαιούμαστε να αναρωτηθούμε για το κόστος ευκαιρίας, δηλαδή ποιες θα ήταν οι εναλλακτικές χρήσεις των 2,5 δισ. κατ’ έτος. Σύμφωνα με την Eurostat, η Ελλάδα δαπανά 2,7 δισ./έτος για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, 2,7 δισ. για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, 3,5 δισ. για περιβαλλοντική προστασία και 500 εκατ. για στεγαστική πολιτική. Με άλλα λόγια, θα μπορούσαμε εναλλακτικά να διπλασιάσουμε τον προϋπολογισμό για τα νηπιαγωγεία και τα δημοτικά ή για τα γυμνάσια και τα λύκεια ή να αυξήσουμε 5 φορές τους πόρους για στεγαστική πολιτική ή 7 φορές τους πόρους για παρεμβάσεις αστικής αναβάθμισης. Να αυξηθεί από 30% έως 50% ο προϋπολογισμός για τη δημόσια υγεία. Επιλέχθηκε κάτι άλλο.
Τα ποσοστά φοροελαφρύνσεων δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι το ατομικό εισόδημα θα ενισχυθεί, ωσάν να θεσμοθετείται ο 13ος και 14ος μισθός. Αυτό έκαναν και με τις αυξήσεις του κατώτατου μισθού, που όπως αποδείχθηκε απορροφήθηκαν στο ακέραιο από την ακρίβεια. Αυτή η επιλογή εξυπηρετεί εκλογική πελατεία;
Πράγματι, την επόμενη μέρα της εφαρμογής των μέτρων το διαθέσιμο εισόδημα των περισσότερων νοικοκυριών θα αυξηθεί, αλλά σε σχέση με πέντε χρόνια πριν θα είναι περίπου στο ίδιο επίπεδο λόγω του πληθωρισμού. Τα οφέλη δεν επαρκούν για να αντισταθμίσουν τις απώλειες, ούτε διασφαλίζουν καλύτερους όρους για το μέλλον. Μπορούμε να πούμε ότι έχουμε ένα τυπικό παράδειγμα δημοσιονομικού λαϊκισμού του στιλ «δώσε κάτι σε όλους», προφανώς με φόντο τις εκλογές. Η κυβέρνηση αποφάσισε να μοιράσει το πλεόνασμα ως ατομικό εισόδημα (λιγότεροι φόροι) ώστε τα νοικοκυριά να καλύψουν τμήμα των αυξημένων δαπανών τους που οφείλονται και στην αύξηση των τιμών αλλά και στην απουσία αξιόπιστων κοινωνικών υπηρεσιών. Όμως, το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών θα αυξανόταν εάν δεν χρειαζόταν να πληρώνουν φροντιστήρια ή ασφάλειες υγείας, αν υπήρχαν δηλαδή αξιόπιστες υπηρεσίες από το δημόσιο σχολείο και νοσοκομείο. Αντί λοιπόν να δοθεί έμφαση σε βασικές κοινωνικές υποδομές που συνιστούν επένδυση για το μέλλον, μοιράστηκαν χρήματα ως ατομικό εισόδημα προκειμένου τα νοικοκυριά να πληρώνουν αυτά που πλήρωναν και πριν. Υπάρχει μια ιδεολογική επιλογή εδώ: έμφαση στο ατομικό έναντι του συλλογικού. Οι δημόσιες υποδομές αντιμετωπίζονται ως κόστος και όχι ως επένδυση για το μέλλον.
Ο υπουργός Οικονομικών δήλωσε ότι τα μέτρα αλλάζουν συνολικά τη φιλοσοφία του φορολογικού συστήματος, ότι είναι μια εκ βάθρων μεταρρύθμιση. Αντιθέτως, προηγουμένως είπες ότι η μεταρρύθμιση απλά αναπαράγει τα προβλήματα του παρελθόντος. Γιατί το λες αυτό;
Το φορολογικό σύστημα έχει διαρθρωτικά χαρακτηριστικά, με εντυπωσιακή αντοχή στον χρόνο. Το πρώτο είναι ότι στηρίζεται υπερβολικά στους έμμεσους φόρους. Η αναλογία έμμεσων-άμεσων φόρων στην Ελλάδα είναι 65-35, έναντι 45-55 στην υπόλοιπη Ευρώπη. Γνωρίζουμε πως όσο πιο σημαντικοί είναι οι έμμεσοι φόροι τόσο πιο άδικο είναι το φορολογικό σύστημα, γιατί ο έμμεσος φόρος δεν διακρίνει ανάλογα με το εισόδημα. Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι ότι οι άμεσοι φόροι, δηλαδή οι φόροι εισοδήματος, έχουν άδικη εσωτερική κατανομή. Οι μισθωτοί πληρώνουν πολύ περισσότερα λόγω της εκτεταμένης φοροδιαφυγής. Ταυτόχρονα, το σύστημα φορολόγησης των αυτοαπασχολούμενων (τεκμήρια) εξοντώνει όσους-ες έχουν πραγματικά χαμηλά εισοδήματα, ενώ αφήνει αλώβητους όσους φοροδιαφεύγουν. Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι οι σκανδαλωδώς χαμηλοί φόροι επί του πλούτου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι φόροι κληρονομιάς, οι οποίοι συνεισφέρουν το 0,2% του ΑΕΠ στην Ελλάδα έναντι 0,7% στην ευρωζώνη. Όλα τα παραπάνω διευκολύνουν την αναπαραγωγή των μεγάλων περιουσιών και αυξάνουν τις οικονομικές ανισότητες. Απαιτείται επομένως μια φορολογική μεταρρύθμιση που θα αντιμετωπίσει αυτά τα προβλήματα, με μείωση των έμμεσων φόρων, ανακατανομή των άμεσων φόρων και ενίσχυση των φόρων που επιβάλλονται επί του πλούτου. Ό,τι ανακοινώθηκε είναι στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση.
Εάν μείωνε τους έμμεσους φόρους, τότε δεν θα μπορούσε να παράξει το υπερπλεόνασμα των 5,4 δισ. από το οποίο χρηματοδότησε τα μέτρα της ΔΕΘ και θα κατέρρεε όλη η οικονομική τους πολιτική.
Η κυβέρνηση θα μπορούσε να ακολουθήσει ένα άλλο μείγμα οικονομικής πολιτικής. Επέλεξε να μην το κάνει. Αναγνωρίζουμε ένα συνεπές νεοφιλελεύθερο «μενταλιτέ» στις παρεμβάσεις, την έμφαση στις ατομικές έναντι των συλλογικών λύσεων. Καλώς ή κακώς, όμως, τα κοινωνικά προβλήματα απαιτούν συλλογικές λύσεις.
Επανερχόμαστε στο αρχικό ερώτημα, ποιοι κερδίζουν από τη μείωση των φορολογικών συντελεστών;
Η οριζόντια μείωση των φορολογικών συντελεστών σημαίνει ότι όλοι κερδίζουν κάτι, με εξαίρεση εκείνους που βρίσκονται στο αφορολόγητο. Δεν κερδίζουν όμως το ίδιο. Με τους νέους συντελεστές, το όφελος αυξάνει όσο αυξάνει το εισόδημα. Για παράδειγμα, ένα άτομο χωρίς παιδιά και με ετήσιο εισόδημα 15.000 ευρώ γλιτώνει φόρο ίσο με το 0,7% του εισοδήματός του, ένα αντίστοιχο άτομο με εισόδημα 60.000 ευρώ/έτος γλιτώνει φόρο ίσο με το 2,8% του εισοδήματός του, σχεδόν τέσσερις φορές περισσότερα. Μια οικογένεια με 2 παιδιά και εισόδημα 90.000 ευρώ/χρόνο γλιτώνει φόρο ίσο με το 3,8% του εισοδήματός της, ενώ η αντίστοιχη οικογένεια με εισόδημα 20.000 ευρώ δεν έχει κανένα όφελος διότι βρίσκεται ήδη στο αφορολόγητο. Να γιατί οι κοινωνικές υπηρεσίες είναι σημαντικές! Είναι απολύτως σαφές ότι οι πιο ευκατάστατοι, με ατομικό εισόδημα 40-60.000 ευρώ, είναι οι μεγάλοι κερδισμένοι. Συνεπώς, οι αναδιανεμητικές επιπτώσεις των μέτρων είναι αρνητικές, θα αυξήσουν τις ανισότητες. Προκύπτει επίσης ότι το όφελος αυξάνεται όσο αυξάνεται ο αριθμός των παιδιών. Ωστόσο και εδώ καταλήγει μεγαλύτερο για τα πλουσιότερα νοικοκυριά: το όφελος για ένα άτομο με 2 παιδιά και εισόδημα 20.000 ευρώ ανέρχεται στο 3% του εισοδήματος του, ενώ για εισόδημα 60.000 ευρώ ανέρχεται στο 4,1%.
Πολλά ερωτηματικά προκάλεσε το μέτρο φοροαπαλλαγής των νέων έως 25 ετών για εισοδήματα έως 20.000 ευρώ. Μας το εξηγείς; Είναι σαν να δημιουργεί μια νέα οικονομική κατηγορία, που θα έχει τα δικά της μέτρα και σταθμά. Τι συνέπειες θα προκαλέσει;
Πρόκειται για εξόχως προβληματική έμμεση επιδότηση του κόστους εργασίας. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στην Ελλάδα η διαπραγμάτευση στην αγορά γίνεται με βάση τον πληρωτέο μισθό (πόσα παίρνω «στο χέρι»). Σήμερα το συνολικό κόστος των 1.000 ευρώ «στο χέρι» είναι περίπου 1.650 ευρώ, διότι σε αυτά πρέπει να προσθέσουμε την παρακράτηση φόρου (που μαζί με το πληρωτέο αντιστοιχεί στα «καθαρά»), τις ασφαλιστικές εισφορές του εργαζόμενου (που μαζί με τα καθαρά αντιστοιχεί στα «μεικτά») και τις ασφαλιστικές εισφορές του εργοδότη (που μαζί με τα μεικτά αντιστοιχεί στο «κόστος εργασίας»). Ο μηδενισμός της φορολόγησης μειώνει την παρακράτηση φόρου, τον καθαρό μισθό, τον μεικτό, τις εισφορές. Εν συντομία, το συνολικό κόστος των 1.000 ευρώ μειώνεται σε 1.400 ευρώ ή 14%. Όσοι ήδη εργάζονται θα δουν αύξηση στο μισθό τους. Αντιθέτως, για τους εποχιακούς, για όσους μπαίνουν τώρα στην αγορά εργασίας, για όσους αλλάξουν δουλειά, τα 1.000 ευρώ «στο χέρι» θα κοστίσουν λιγότερο στην επιχείρηση η οποία θα υφαρπάξει τη μείωση της φορολογίας. Η απώλεια για τα ασφαλιστικά ταμεία εκτιμάται από 150 έως 200 εκατ. ευρώ τον χρόνο, που δεν γνωρίζω αν έχει συνυπολογιστεί στο κόστος των μέτρων. Η κυβέρνηση λέει ότι το μέτρο σκοπεύει στην αύξηση της απασχόλησης των νέων. Τι θα γίνει όμως εάν δεν αποδώσει; Η κατάργησή του θα σημάνει μείωση μισθού για τους ήδη εργαζόμενους. Επιπλέον, όταν οι νέοι αυτοί γίνουν 26 ετών, ο καταβαλλόμενος μισθός θα μειωθεί κατά 9% λόγω της αλλαγής φορολογικής αντιμετώπισης. Μόλις γίνουν 31 ετών, ο καταβαλλόμενος μισθός θα μειωθεί περαιτέρω 5%. Άρα, εάν γίνεις 31 ετών και θέλεις στον τραπεζικό σου λογαριασμό να μπει το ίδιο ποσό που έπαιρνες όταν ήσουν 25, πρέπει να διεκδικήσεις αύξηση μισθού ίση με 15% μόνο και μόνο για να αντισταθμίσεις τις απώλειες που προκύπτουν επειδή μεγαλώνεις. Σε αντίθετη περίπτωση, θα έχουμε το παράδοξο οι νέοι εργαζόμενοι να παίρνουν αυξήσεις, αλλά ο μισθός τους να μειώνεται!
Δημιουργείται και άλλη μια κατηγορία, με γεωγραφικό προσδιορισμό, με τη μείωση του ΕΝΦΙΑ σε κάποια χωριά και τη μείωση του ΦΠΑ σε κάποια νησιά. Θα δημιουργηθούν νέες ανισότητες από αυτά τα μέτρα;
Από δημοσιονομικής άποψης τα συγκεκριμένα μέτρα είναι μικρής έκτασης, επομένως δεν μπορούν να παράξουν ισχυρά αποτελέσματα, είτε προς τη διεύρυνση των ανισοτήτων είτε προς τη μείωση. Η νέα ανισότητα που εισάγει η φορολογική μεταρρύθμιση είναι μεταξύ των «μέσα» (insiders) και των «έξω» (outsiders). Όσοι έχουν σταθερή και μόνιμη απασχόληση, την επόμενη μέρα εφαρμογής του νόμου θα δουν μια συγκυριακή αύξηση του μισθού τους, μέχρι να αλλάξουν ηλικιακή ομάδα. Όσοι δουλεύουν σεζόν, δεν θα δουν καμία αύξηση. Μόνο ο εργοδότης θα ωφεληθεί σε αυτή την περίπτωση.
Η ΔΕΘ παραδοσιακά ήταν μια ευκαιρία να παρουσιάσει η κυβέρνηση και το αναπτυξιακό μοντέλο της χώρας. Προς αυτή την κατεύθυνση δεν έγινε καμία ανακοίνωση.
Η απουσία είναι εκκωφαντική. Αν ανατρέξουμε στο 2019, ο κ. Μητσοτάκης κέρδισε τις εκλογές προβάλλοντας το δικό του όραμα για την Ελλάδα του μέλλοντος. Καλό-κακό, κάτι είπε. Αυτή τη φορά το μέλλον απουσίαζε. Μοιράσαμε πολύ ακριβά «καθρεφτάκια». Για να έχουμε αίσθηση, 2,5 δισ. ευρώ είναι όλο το ΕΣΠΑ για την εκπαίδευση και την απασχόληση για περίοδο επτά ετών.
Και παραβλέποντας δύο ευρωπαϊκές οδηγίες, μία για μείωση μέχρι μηδενισμό του ΦΠΑ σε φάρμακα και τρόφιμα και μία για την αύξηση του ορίου απαλλαγής ΦΠΑ για μικρές επιχειρήσεις…
Θα δούμε πως θα εξελιχθεί αυτό. Σε κάθε περίπτωση, ο πυρήνας της νεοφιλελεύθερης προσέγγισης είναι το μικρό κράτος. Ένα κράτος που η υποχρέωσή του εξαντλείται στην παροχή ενός ελάχιστου επιπέδου κοινωνικών υπηρεσιών, ώστε να περιορίζονται οι πραγματικά ακραίες καταστάσεις. Τα υπόλοιπα είναι στα άτομα να τα διασφαλίσουν. Αυτό είναι ένα φτηνό κράτος. Στον αντίποδα, υπάρχει η εμπειρία ενός κράτους που δεν στοχεύει στο ελάχιστο, αλλά στο κοινωνικά επαρκές. Αυτό είναι ένα πιο δίκαιο αλλά και πιο ακριβό κράτος. Στην Ελλάδα, βρισκόμαστε κάπου στη μέση, αλλά οδεύουμε ταχέως προς το φτηνό κράτος, όπου καθένας είναι μόνος του απέναντι στον κόσμο. Αυτό είναι Άγρια Δύση, δεν είναι οργάνωση ευρωπαϊκής κοινωνίας.
