Ο τραμπισμός αφαιρεί τα εναπομείναντα εμπόδια στην αχαλίνωτη συσσώρευση του κεφαλαίου, λέει στην «Εποχή» ο Γουίλιαμ Ρόμπινσον καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Σάντα Μπάρμπαρα της Καλιφόρνια. Παράλληλα, αναφέρει ότι οι καπιταλιστές στις ΗΠΑ φαίνεται πως επιδιώκουν τον άμεσο έλεγχο του κράτους και τονίζει ότι το καπιταλιστικό σύστημα γίνεται όλο και πιο βίαιο και αρπακτικό.
Μέσα σε ποιες κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες ξεκίνησε η προεδρία του Τραμπ;
Σε μεγάλο βαθμό ο τραμπισμός είναι μια ακροδεξιά, νεοφασιστική απάντηση στην κοινωνική και οικονομική κρίση της εργατικής τάξης και στην κρίση κρατικής νομιμότητας που έχει προκαλέσει αυτή η κοινωνικοοικονομική κρίση. Η εργατική τάξη των ΗΠΑ έχει βιώσει μια συνεχιζόμενη αποσταθεροποίηση των συνθηκών διαβίωσής της κατά τη διάρκεια του τελευταίου μισού αιώνα καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και νεοφιλελευθερισμού, με μια ιδιαίτερα έντονη επιδείνωση από την οικονομική κατάρρευση του 2008 και στον απόηχο της πανδημίας του Covid-19. Αντιμετωπίζει αυξανόμενη επισφάλεια, εργασιακή αστάθεια, εκτεταμένη και αυξανόμενη ανεργία και υποαπασχόληση, μισθούς φτώχειας, περιθωριοποίηση και κοινωνική αποσύνθεση, επισιτιστική ανασφάλεια και κρίσεις υγειονομικής περίθαλψης, υποβαθμισμένη στέγαση και έλλειψης στέγης. Το 2023 περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι πέθαναν από υπερβολική δόση οπιοειδών για τρίτη συνεχόμενη χρονιά και οι αριθμοί συνεχίζουν να αυξάνονται, γεγονός που αντανακλά μια εκρηκτική κρίση ψυχικής υγείας που αντικατοπτρίζει την κοινωνική και οικονομική κρίση. Από το 2021 η επισιτιστική ανασφάλεια αυξήθηκε κατά 40% και η φτώχεια κατά 67%. Πάνω από τα μισά νοικοκυριά της εργατικής τάξης ζουν σε συνθήκες φτώχειας ή λίγο πάνω από το όριο της φτώχειας, αν και τα κυβερνητικά στοιχεία στην πραγματικότητα συγκαλύπτουν την έκταση της φτώχειας καθιερώνοντας ένα γελοία χαμηλό επίπεδο φτώχειας. Μια τετραμελής οικογένεια μπορεί να έχει διπλάσιο ποσό από το επίσημο επίπεδο φτώχειας και να εξακολουθεί να ζει στη φτώχεια και την ανασφάλεια σε οποιαδήποτε μεγάλη πόλη των ΗΠΑ. Το 38% των νοικοκυριών δεν έχουν αρκετά χρήματα για να καλύψουν μια έκτακτη δαπάνη 400 δολαρίων από 32% που ήταν το 2021 και περισσότερα από τα μισά νοικοκυριά δεν έχουν σταθερό εισόδημα και βασίζονται σε έκτακτες ευκαιρίες για εργασία όταν υπάρχουν, ενώ το 80% έχουν έναν μισθό απλής διαβίωσης. Το Δημοκρατικό Κόμμα εγκατέλειψε την πολυεθνική εργατική τάξη πριν από πολλά χρόνια και από την εποχή του Κλίντον είναι ένα κόμμα του νεοφιλελευθερισμού, των δισεκατομμυριούχων της Wall Street, του στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος και του πολέμου. Οι Ρεπουμπλικάνοι, φυσικά, είναι ακόμη χειρότεροι. Πώς κατάφερε, λοιπόν, ο Τραμπ να εκλεγεί, δύο φορές τώρα, με την πλειοψηφία των ψήφων της εργατικής τάξης; Ο Τραμπ παρουσίασε έναν λαϊκίστικό λόγο που μιλούσε για την αυξανόμενη κοινωνικοοικονομική ανασφάλεια και το μαζικό κοινωνικό άγχος. Κατάφερε να προβάλει τον εαυτό του ως πολιτικό αουτσάιντερ έτοιμο να πολεμήσει την ελίτ της Ουάσιγκτον για την υπεράσπιση του απλού ανθρώπου ενάντια στο στάτους κβο. Χειραγώγησε τη μαζική δυσαρέσκεια με αυτόν τον λαϊκίστικό, ρατσιστικό, εθνικιστικό και νεοφασιστικό λόγο, και με ψεύτικες υποσχέσεις για την επίλυση των κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων των ανθρώπων. Μετέτρεψε τους μετανάστες σε αποδιοπομπαίους τράγους και συγκέντρωσε τη μαζική δυσαρέσκεια που υπήρχε με τους Δημοκρατικούς και το κατεστημένο. Θα πρέπει επίσης να υπενθυμίσω ότι 80.000.000 άνθρωποι με δικαίωμα ψήφου επέλεξαν να απέχουν, αριθμός μεγαλύτερος από αυτούς που ψήφισαν τον Τραμπ ή τον Μπάιντεν, γεγονός που υπογραμμίζει την έκταση της πολιτικής αποστράτευσης και της αποξένωσης μεταξύ της εργατικής τάξης. Ο τραμπισμός είναι η αμερικανική παραλλαγή του ίδιου φαινομένου που έχουμε δει στην Ευρώπη με την άνοδο μιας λαϊκίστικής και νεοφασιστικής ακροδεξιάς. Οι κακουχίες που δημιουργήθηκαν από τις δεκαετίες της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και του υπερεθνικού ταξικού πολέμου από τα πάνω ενάντια στις εργατικές τάξεις τις έχουν καταστήσει πολύ ευάλωτες στο μήνυμα του δεξιού λαϊκισμού και του νεοφασισμού, που πλαισιώνεται από τον ρατσιστικό λόγο εναντίον των μεταναστών με σκοπό να διοχετεύσει τη μαζική δυσαρέσκεια προς τους αποδιοπομπαίους τράγους και μακριά από την πηγή της στο σύστημα. Δεν είστε ξένοι με αυτό στην Ελλάδα. Ζείτε τη δική σας εκδοχή αυτού τα τελευταία χρόνια, μόνο που στην περίπτωσή σας είχατε μια αριστερή εναλλακτική, αλλά υπέκυψε στις απαιτήσεις του υπερεθνικού κεφαλαίου, ενώ εδώ στις ΗΠΑ δεν έχουμε καμία βιώσιμη αριστερά με σημαντική παρουσία στην εργατική τάξη.
Μιλώντας για τη νέα προεδρία του Τραμπ, είναι προφανές ότι αυτό που βλέπουμε είναι ένας ωμός και βάρβαρος καπιταλισμός που προσπαθεί με κάθε μέσο και τρόπο να αυξήσει να κέρδη του.
Ναι, χωρίς καμία αμφιβολία. Ας είμαστε πολύ σαφείς: ο τραμπισμός 2.0 δεν αντιπροσωπεύει ένα διάλειμμα από αυτό που συμβαίνει τον τελευταίο μισό αιώνα, αλλά το λογικό τελικό σημείο του, αφαιρώντας τα τυχόν εναπομείναντα εμπόδια στην αχαλίνωτη συσσώρευση του κεφαλαίου και κορυφώνοντας τη νεοφιλελεύθερη αντεπανάσταση. Η ομάδα του Τραμπ έχει υποσχεθεί να καταργήσει τους εναπομείναντες κανονισμούς για το κεφάλαιο, να μειώσει δραστικά τις κοινωνικές δαπάνες, συμπεριλαμβανόμενης της κοινωνικής ασφάλισης (συντάξεις), να μειώσει τους φόρους στο κεφάλαιο και στους πλούσιους, να επεκτείνει τον κρατικό μηχανισμό καταστολής και επιτήρησης και να παρακάμψει τους λίγους εναπομείναντες μηχανισμούς δημοκρατικής λογοδοσίας. Η νέα κυβέρνηση προτείνει να το επιτύχει αυτό με την αναδιάρθρωση της κρατικής εξουσίας έτσι ώστε να τεθεί υπό τον πιο άμεσο έλεγχο του κεφαλαίου, δηλαδή να εδραιωθεί η δικτατορία του υπερεθνικού κεφαλαίου μέσω νέων πολιτικών για απαλλαγές, συμπεριλαμβανομένης μιας τεράστιας επέκτασης των εξουσιών της προεδρίας και της συγκέντρωση των εξουσιών στην εκτελεστική εξουσία. Η χρηματιστηριακή αγορά έχει εκτοξευτεί στα ύψη από τότε που εκλέχτηκε ο Τραμπ και αυξήθηκε ακόμη περισσότερο τις ημέρες πριν από την ορκωμοσία του, γεγονός που αντανακλά την τυφλή εμπιστοσύνη που το υπερεθνικό κεφάλαιο έχει δώσει στην ικανότητα της κυβέρνησής του να εκπροσωπεί τα συμφέροντά του και να πειθαρχεί και να ελέγχει περαιτέρω την εργατική τάξη. Ωστόσο, υπάρχει ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ της πρόθεσης της κυβέρνησης Τραμπ και της πραγματικής ικανότητάς της να επιτύχει τους στόχους της.
Τι εννοείς;
Η πολιτική κρίση της κρατικής νομιμότητας και η κοινωνική κρίση της εργατικής τάξης πρέπει να εξεταστούν, πέρα από τις ΗΠΑ, στο πλαίσιο της γενικής κρίσης του παγκόσμιου καπιταλισμού. Πρέπει να επικεντρωθούμε στην οικονομική και διαρθρωτική διάσταση, σε αυτό που στην πολιτική οικονομία αποκαλούμε υπερσυσσώρευση, η οποία έχει οδηγήσει σε χρόνια στασιμότητα στην παγκόσμια οικονομία. Το ποσοστό κέρδους μειώνεται σταθερά από την αρχή του αιώνα, το μέσο ποσοστό κέρδους παγκοσμίως, όχι μόνο στις ΗΠΑ. Αλλά την ίδια στιγμή που το ποσοστό κέρδους έχει μειωθεί και οι εταιρικές επενδύσεις μειώθηκαν, οι κορυφαίες πολυεθνικές εταιρείες και οι χρηματοοικονομικοί όμιλοι σημείωσαν κέρδη ρεκόρ. Ένα σημάδι της καπιταλιστικής κατάρρευσης είναι ακριβώς αυτή η μείωση του ποσοστού κέρδους ταυτόχρονα με την αύξηση του όγκου του κέρδους. Το πλεονάζον κεφάλαιο που δεν έχει πουθενά να πάει, έφτασε σε εξαιρετικά επίπεδα και παράγει το alter-ego του, την πλεονάζουσα εργασία. Δεδομένων των πρωτοφανών επιπέδων ανισότητας παγκοσμίως, η παγκόσμια αγορά δεν μπορεί να απορροφήσει την παραγωγή της παγκόσμιας οικονομίας. Η χρόνια στασιμότητα ασκεί αυξανόμενη πίεση στους πολιτικούς και στρατιωτικούς παράγοντες του υπερεθνικού κεφαλαίου να ανοίξουν νέους χώρους συσσώρευσης. Η υπερεθνική καπιταλιστική τάξη και οι πράκτορές της στα κράτη πρέπει να αναλάβουν αδιάκοπες και ολοένα και πιο απελπισμένες αναζητήσεις νέων διεξόδων για να ξεφορτωθούν το υπερσυσσωρευμένο κεφάλαιο. Αυτό οδηγεί το σύστημα να γίνεται όλο και πιο βίαιο, αρπακτικό και απερίσκεπτο.
Τι σημαίνει για το πολιτικό σύστημα στις ΗΠΑ το γεγονός ότι η κυβέρνηση Τραμπ είναι σε μεγάλο βαθμό μια κυβέρνηση δισεκατομμυριούχων και πού μπορεί να οδηγήσει αυτό;
Είναι αλήθεια ότι το καπιταλιστικό κράτος πάντα εξασφάλιζε τα συμφέροντα του κεφαλαίου, αλλά ιστορικά αυτό γινόταν πιο έμμεσα μέσω της διαμεσολάβησης του πολιτικού συστήματος. Τώρα φαίνεται ότι τα μέλη της υπερεθνικής καπιταλιστικής τάξης των ΗΠΑ επιδιώκουν έναν πιο άμεσο έλεγχο του κράτους. Ο Τραμπ έχει αξιοποιήσει χωρίς προηγούμενο 13 δισεκατομμυριούχους για την κυβέρνησή του και ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο, ο Έλον Μασκ, ενεργεί ως μη εκλεγμένος συμπρόεδρος. Εταιρείες και δισεκατομμυριούχοι, ειδικά από τον τεχνολογικό, τον χρηματοπιστωτικό και τον ενεργειακό τομέα, έδωσαν εκατομμύρια στην Επιτροπή Ορκωμοσίας του Τραμπ προκειμένου να διασφαλίσουν ότι θα εκπροσωπηθούν τα συμφέροντά τους. Το αναδυόμενο ηγεμονικό μπλοκ του κεφαλαίου ενώνει την τεχνολογία και τη χρηματοδότηση με το στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα και το φαρμακευτικό και ιατροβιομηχανικό κεφάλαιο, ενώ εκπροσωπούνται επίσης οι μεγάλες πετρελαϊκές και τα ακίνητα, με το υπερεθνικό χρηματιστικό κεφάλαιο στην κορυφή. Λίγες ημέρες πριν από την ανάληψη των καθηκόντων του Τραμπ οι τράπεζες ανέφεραν κέρδη ρεκόρ. Η JPMorgan Chase ανακοίνωσε εκπληκτικά ετήσια κέρδη ύψους 58,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων για το 2024. Στην τελευταία του αποχαιρετιστήρια ομιλία προς το έθνος στις 14 Ιανουαρίου, ο Τζο Μπάιντεν προειδοποίησε για ένα «τεχνολογικό βιομηχανικό σύμπλεγμα» και για μια «νέα ολιγαρχία που διαμορφώνεται μέσω της επικίνδυνης συγκέντρωσης εξουσίας στα χέρια πολύ λίγων εξαιρετικά πλούσιων ανθρώπων». Η προειδοποίηση αυτή μπορεί να ήταν μια δεύτερης τάξεως αναπαράσταση της διάσημης τελευταίας ομιλίας του Αϊζενχάουερ το 1961 σχετικά με τους κινδύνους της «αδικαιολόγητης επιρροής του στρατιωτικού βιομηχανικού συμπλέγματος», ωστόσο, τα σχόλια του Μπάιντεν είναι γελοία, καθώς οι Δημοκρατικοί υπήρξαν επίσης όργανα της εξουσίας του κεφαλαίου, και καλλιέργησαν την εταιρική και οικονομική ολιγαρχία των δισεκατομμυριούχων που κυριαρχεί στις ΗΠΑ.
Πώς βλέπεις την τρέχουσα κατάσταση της ταξικής πάλης στις ΗΠΑ μπροστά σε μια τόσο απειλητική προσωπικότητα σαν τον Τραμπ; Τι σου δίνει ελπίδα αυτή την στιγμή;
Η ταξική πάλη θερμαίνεται και θα συνεχίσει να το κάνει. Ενώ οι άρχουσες τάξεις κλιμακώνουν την ταξική τους πάλη από τα πάνω και καθώς οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες επιδεινώνονται, η απεργιακή δραστηριότητα και οι διαμαρτυρίες έχουν εξαπλωθεί μεταξύ των εργαζομένων, τόσο σε παλιούς όσο και σε νέους τομείς της οικονομίας. Αυτό συμβαίνει παράλληλα με μια ταχεία πολιτική πόλωση καθώς το κέντρο καταρρέει, με το νεοφασιστικό ακροδεξιό στρατόπεδο να ελέγχει αυτήν τη στιγμή το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και τους τρεις κλάδους της κυβέρνησης. Ο Τραμπ δεν μπορεί να εκπροσωπήσει ταυτόχρονα τα συμφέροντα των εργαζομένων και του κεφαλαίου και δεν έχει καμία απολύτως πρόθεση να εγκαταλείψει το κεφάλαιο. Εκτός από την Ακροδεξιά, οργανωμένη σε ρατσιστικές και νεοφασιστικές οργανώσεις και πολιτοφυλακές όπως αυτές που εισέβαλαν στο Καπιτώλιο, ο Τραμπ έχει μαζική βάση σε έναν σημαντικό τομέα της εργατικής τάξης, ειδικά −αλλά όχι αποκλειστικά− σε λευκούς. Αυτοί οι εργαζόμενοι περιμένουν ότι ο Τραμπ θα βελτιώσει την οικονομική τους κατάσταση, αλλά αυτό δεν θα συμβεί. Αντίθετα, στον βαθμό που η ατζέντα του Τραμπ είναι επιτυχής, η μοίρα των εργαζομένων θα επιδεινωθεί περαιτέρω και πιθανώς πολύ γρήγορα εάν υπάρξει ύφεση. Στην πραγματικότητα, προβλέπω ύφεση κατά τη διάρκεια του τρέχοντος ή του επόμενου έτους, αν όχι κάτι πολύ μεγαλύτερο, δεδομένης της διαρθρωτικής κρίσης. Πιστεύω ότι ο συνασπισμός των δυνάμεων που υποστηρίζουν τον Τραμπ θα διαλυθεί, θα υπάρξει απογοήτευση και τελικά η μαζική βάση του θα καταρρεύσει. Αυτές είναι ευνοϊκές συνθήκες για να αναπτυχθεί μια λαϊκή αριστερή εναλλακτική, αλλά είναι επίσης και συνθήκες κάτω από τις οποίες η φασιστική τάση θα μπορούσε να εδραιωθεί σε έναν ανοιχτά φασισμό του 21ου αιώνα. Οι άρχουσες τάξεις φοβούνται τις μαζικές εξεγέρσεις και προετοιμάζονται για αυτό. Είναι σχεδόν αναπόφευκτο ότι το κόμμα του κεφαλαίου θα καταρρεύσει και όταν συμβεί αυτό, και κλιμακωθούν οι μαζικές διαμαρτυρίες, θα εξαπολυθεί περαιτέρω αυτό που ονομάζω ένα παγκόσμιο αστυνομικό κράτος. Θα προχωρήσουμε πολύ γρήγορα σε κλιμάκωση της κοινωνικής και πολιτικής σύγκρουσης. Ο Τραμπ υποσχέθηκε στην προεκλογική του εκστρατεία να πατάξει την πολιτική διαφωνία. Η απόλυτη αγριότητα του παγκόσμιου καπιταλισμού, όπως εκτίθεται τώρα σε όλο τον κόσμο, θα έρθει και θα παραμείνει μέσα στις ΗΠΑ.
