Η κλιμακούμενη γεωστρατηγική ένταση στην Αρκτική συνδέεται και με τη ραγδαία αποσύνθεση των δομών του οικοσυστήματος της περιοχής. Είναι η πρώτη φορά, και μάλλον όχι η τελευταία, που μια πιθανή πολεμική αντιπαράθεση μπορεί να θεωρηθεί συνέπεια της κλιματικής κρίσης, που αλλοιώνει το κλιματικό status quo.
Πρόσβαση σε νέες ναυτιλιακές οδούς και πόρους
Αν η Βενεζουέλα εκφράζει το πρόσωπο του ιμπεριαλισμού των ορυκτών, η Αρκτική αντιπροσωπεύει το νέο σύνορο. Η υπερθέρμανση του πλανήτη λιώνει τους πολικούς πάγους, εγκαινιάζοντας ένα Ελντοράντο πόρων και ναυτιλιακών οδών. Η Αρκτική εμφανίζεται σαν μια γιγαντιαία λεία: φιλοξενεί περίπου το 13% των ανεκμετάλλευτων αποθεμάτων πετρελαίου του πλανήτη και το 30% του φυσικού αερίου, καθώς και έναν τεράστιο πλούτο στρατηγικών ορυκτών (εκτιμάται ότι το 22% των παγκόσμιων ενεργειακών πόρων και το 15% των σπάνιων γαιών συγκεντρώνονται στην Αρκτική).
Η Γροιλανδία έχει μερικά από τα πλουσιότερα κοιτάσματα σπάνιων γαιών στον κόσμο και κατέχει μια κρίσιμη γεωστρατηγική θέση μεταξύ του Ατλαντικού και της Αρκτικής. Όποιος ελέγχει τη Γροιλανδία και τον βόρειο Καναδά ελέγχει μεγάλο μέρος της Αρκτικής. Η ειρωνεία στην τραγωδία είναι προφανής: η υπερθέρμανση του πλανήτη, που προκαλείται από τη χρήση ορυκτών καυσίμων, ανοίγει τον δρόμο για νέες εξορύξεις… ορυκτών καύσιμων.
Ο οικολογικός ιμπεριαλισμός τρέφεται και από την κλιματική καταστροφή που παράγει, σε ένα αυτοκαταστροφικό σπιράλ.
Καθώς οι πάγοι της Αρκτικής υποχωρούν, οι παγκόσμιες δυνάμεις προελαύνουν. Η Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Ευρώπη και η Κίνα καταμετρούν ήδη τους δικούς τους γεωγραφικούς τομείς και διεκδικούν μερίδια του παγωμένου θησαυρού. Η απόψυξη ανοίγει νέες θαλάσσιες διαδρομές μέσω του Βορειοδυτικού Περάσματος (Nord–Ovest) και της σιβηρικής διαδρομής, μειώνοντας τους χρόνους πλεύσης μεταξύ του Ατλαντικού και του Ειρηνικού κατά εβδομάδες. Η αρκτική διαδρομή της Κίνας “China–Europe Arctic Express” βρίσκεται σε λειτουργία από τον Σεπτέμβριο, όταν το πρώτο πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, Instabul Bridge, έφτασε στην Αγγλία σε 18 ημέρες διασχίζοντας τις παγωμένες θάλασσες της Αρκτικής χωρίς να περάσει από ρωσικά λιμάνια. Είναι προφανές ότι όσοι ελέγξουν αυτές τις διαδρομές και το πλούσιο υπέδαφος θα κυριαρχήσουν στο μελλοντικό εμπόριο.
Δεν προκαλεί δε έκπληξη το γεγονός ότι η Αρκτική «θερμαίνεται» και από στρατιωτική άποψη το ΝΑΤΟ έχει πολλαπλασιάσει τις ασκήσεις ενώ η Ρωσία επαναδραστηριοποίησε τις βάσεις της αναπτύσσοντας στη περιοχή νέες δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένων πυραύλων και πυρηνικών υποβρυχίων..
Στον πάγο η κλιματική παρακολούθηση
Σε αυτό το περιβάλλον βρίσκουν εφαρμογή πρακτικές συστηματικής επισκίασης των επιστημονικών κλιματικών ευρημάτων και προβλέψεων. Μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Ρωσία ανέστειλε τις επιστημονικές συνεργασίες και δημιούργησε φίλτρο τύφλωσης σε ό,τι συμβαίνει στον Βορρά, απενεργοποιώντας 21 σταθμούς παρακολούθησης ξηράς και θάλασσας, αναστέλλοντας την έρευνα, τη συλλογή δεδομένων, διακόπτοντας την κοινοποίηση επιστημονικών δεδομένων για το τι συμβαίνει στο πιο ευάλωτο οικοσύστημα στον κόσμο. Η παρακολούθηση της Αρκτικής δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσω δορυφόρων, είναι απαραίτητο να συλλέγονται πληροφορίες με φυσική παρουσία στη θάλασσα και τον πάγο. Μια Αρκτική υπό ρωσο-αμερικανικό έλεγχο, με την αποβολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα βρεθεί στα χέρια των αρνητών της κλιματικής αλλαγής.
Το αμερικανικό σύστημα κλιματικής παρακολούθησης της Αρκτικής Artic Report Act αργοπεθαίνει εξαιτίας των περικοπών του Τραμπ στην επιστημονική έρευνα για το κλίμα: λιγότερα δεδομένα, λιγότερο ακριβή μοντέλα, απώλεια ικανότητας πρόβλεψης, αλλά και υποχώρηση της διακρατικής συνεργασίας μεταξύ επιστημονικών ιδρυμάτων (το οποίο έχει ήδη δεχθεί σοβαρό πλήγμα από την έξοδο της Ρωσίας από τη συνεργασία στην Αρκτική).
Σύμφωνα με το πρακτορείο Bloomberg, οι περικοπές που επέβαλε το 2025 ο νέος αμερικανός πρόεδρος έχουν καταστήσει αδύνατη την επόπτευση στο Εθνικό Κέντρο Δεδομένων Χιονιού και Πάγου των ΗΠΑ (US National Snow and Ice Data Center). Έτσι η επιστημονική κοινότητα έχει στην διάθεσή της όλο και λιγότερα δεδομένα για την πράσινη κατάσταση της τούνδρας, έναν δείκτη της Αρκτικής που είναι θεμελιώδης για την κατανόηση των επιπτώσεων της υπερθέρμανσης του πλανήτη στα οικοσυστήματα.
Διαφορετικές είναι υφιστάμενες γεωπολιτικές συνθήκες στον Βόρειο και τον Νότιο Πόλο. Η Ανταρκτική εμφανίζεται ως κλιματικά ανήσυχη ενώ εξακολουθεί να βρίσκεται σε σχετική γεωπολιτική ισορροπία: στις παγωμένες εκτάσεις του Νότιου Πόλου δεν υπάρχουν σύνορα, δεν υπάρχουν όπλα, δεν υπάρχουν επιθετικές εδαφικές ή στρατηγικές διεκδικήσεις. Στην περιοχή βρίσκεται σε ισχύ η Συνθήκη της Ανταρκτικής (Antarctic Treaty), που υπογράφηκε το 1959 μεταξύ έντεκα χωρών, περιλαμβανομένης της ΕΣΣΔ. Είναι προφανές ότι η επανάκαμψη στο δίκαιο του ισχυρότερου ως του μόνου κριτηρίου διαμόρφωσης των παγκοσμίων γεωπολιτικών σχέσεων είναι sine qua no. Η Συνθήκη ισχύει και «αντέχει» εδώ και δεκαετίες και είναι το αποτέλεσμα των ισορροπημένων σχέσεων που η πολυεδρική (multilateralism) παγκόσμια δομή μπορεί να παράξει.
Η μορφή της κυριαρχίας σήμερα: εδάφη και φυσικοί πόροι
Η ισχύς στον 21ο αιώνα προσμετράται με την κυριαρχία των παγκόσμιων ενεργειακών ροών. Η καπιταλιστική διάσταση του σύγχρονου ιμπεριαλισμού «ρέει» μέσω αγωγών, υποβρυχίων καλωδίων και μεγάλων αλυσίδων εφοδιασμού ορυκτών και σπάνιων γαιών, όλα υπό την εποπτεία ενός αρθρωτού συστήματος τεχνολογικής και στρατιωτικής επιτήρησης, ελεγκτικού μηχανισμού. Το παλιό πρότυπο εδαφικής κυριαρχίας υποχωρεί στην αντίληψη μιας οικο-κεντρικής κυριαρχίας: κράτη και μεγάλες πολυεθνικές διαγωνίζονται για κυριαρχία επί των φυσικών πόρων και των συστημάτων που μετατρέπουν σε εμπορική αξία. Οι ισχυρές χώρες δομούν τις ανταλλαγές έτσι ώστε να εξάγουν υπεραξία από την περιφέρεια προς το κέντρο, μέσω αυτού που έχει ονομαστεί «άνιση ανταλλαγή»[1]. Σήμερα, αυτή η λεηλασία παίρνει τη μορφή οικολογικής λεηλασίας: ο παγκόσμιος Βορράς, που φιλοξενεί πολυεθνικές εταιρείες ενέργειας, απορροφά πετρέλαιο, ορυκτά και θέσεις εργασίας από τον παγκόσμιο Νότο, επιρρίπτοντας στους αδυνάτους το κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος. Και όταν αυτό δεν είναι αρκετό, επιβάλλονται δασμοί, κυρώσεις, πραξικοπήματα, «ανθρωπιστικές» παρεμβάσεις, για να εγγυηθούν την απαραίτητη τάξη στις επιχειρήσεις. Ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ έχει μιλήσει για «συσσώρευση μέσω της αποστέρησης», επισημαίνοντας πώς ο καπιταλισμός βρίσκει νέα πεδία κέρδους οικειοποιούμενος τη γη, το νερό, την ενέργεια συχνά μέσω της βίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα παγκόσμιο σύστημα στο οποίο το κράτος και το κεφάλαιο ενεργούν από κοινού, ειδικά για την προστασία των συμφερόντων του τομέα των ορυκτών καυσίμων. Το πολιτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα που τροφοδοτεί τον οικολογικό ιμπεριαλισμό περιλαμβάνει κυβερνήσεις, στρατούς και μεγάλες εταιρείες ενέργειας σε μια θανατηφόρα ορχήστρα, έτοιμες να θυσιάσουν ανθρώπινες ζωές και την κλιματική σταθερότητα προκειμένου να διατηρήσουν την κυριαρχία τους.
Παραφράζοντας τον Λένιν, μπορούμε να ορίσουμε τον οικολογικό ιμπεριαλισμό ως την υπέρτατη φάση του καπιταλισμού των ορυκτών. Προσδιορισμός που φιλοξενείται στα κείμενα πολιτικής οικολογίας των Αντρέας Μαλμ, Τζέισον Μουρ και άλλων, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι το παγκόσμιο κεφάλαιο έχει ιστορικά συγχωνευθεί με τη φύση, οργανώνοντας την παραγωγή με βάση φθηνούς ενεργειακούς πόρους, και συσσωρεύοντας ισχύ μέσω της οικολογικής κατάκτησης του πλανήτη.
Στους κλασσικούς παράγοντες της καπιταλιστικής υπερ-συσσώρευσης προστίθεται η περιβαλλοντική διάσταση: σήμερα, η επιδίωξη του κέρδους διασφαλίζεται και μέσα από την προνομιακή πρόσβαση σε άνευ, ή χαμηλού κόστους «οικολογικές υπηρεσίες» (φυσικοί πόροι, εύφορη γη, καλλιέργειες, εδάφη κλπ.).
Οοικολογικός ιμπεριαλισμός στοχεύει, καταφανώς, στην απόκτηση «περισσότερης φύσης σε χαμηλότερη τιμή», παράλληλα με τον κλασικό στόχο της απόκτησης περισσότερης ανθρώπινης εργασίας ως προϊόντος εκμετάλλευσης.
Η αποικιοκρατική λεηλασία των οικοσυστημάτων (νερό, ορυκτά, έδαφος) θεωρείται ως εγγενές, όχι τυχαίο, συστατικό της ιμπεριαλιστικής συσσώρευσης. Αυτή η θεωρητική διαφορά μετατοπίζει την έμφαση στην αλληλεξάρτηση μεταξύ του καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος και του παγκόσμιου οικολογικού μεταβολισμού (ενέργεια, ύλη, ζωή). Το αποτέλεσμα είναι μια πιο «ολιστική» ανάγνωση του ιμπεριαλισμού και ως κοινωνικο-οικολογικού καθεστώτος και όχι μόνο ως οικονομικού. Έτσι, οι μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις στρατιωτικοποιούν την πρόσβαση στους εναπομείναντες φυσικούς πόρους, μετατρέποντας την οικολογική κατάρρευση σε πεδίο μάχης.
Φωτο: UN Photo / Mark Garten / Flickr
Σημείωση:
1. Wallerstein, I. (2004). World-Systems Analysis: An Introduction, Duke University Press
