Της Έλενας Καραμανίδου
Στη δεκαετία του ’40, εξαιτίας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και του εμφυλίου, οι γυναίκες εμφανίστηκαν μαζικά στο δημόσιο χώρο, ενεπλάκησαν εκούσια, ή ακούσια με την πολιτική -διαμέσου της συμμετοχής τους στις γυναικείες οργανώσεις, της δράσης τους στην ΕΠΟΝ, την ΕΑ, τον Δημοκρατικό Στρατό και τέλος μέσω της ποινής που τους επιβλήθηκε για τις αριστερές ιδέες τους, ή την παροχή βοήθειας προς αριστερούς άντρες, γεύτηκαν τις ακραίες συνθήκες στη φυλακή και την εξορία.
Η εξορία δεν καταργούσε τη «φύση»
Η εμπλοκή με την πολιτική έπρεπε να συμβαδίσει με την ατελή πολιτική τους υπόσταση. Οι γυναίκες δε θεωρούνταν πολιτικά όντα, συνεπώς τη δεδομένη χρονική στιγμή δανείστηκαν στοιχεία πολιτικότητας, τα οποία εκφράστηκαν μέσα από την αριστερή πολιτική θέση τους, ή την υπόνοιά της. Δεν ήταν ισότιμες -με τους άντρες- πολίτες, δεν τους είχαν αποδοθεί πολιτικά δικαιώματα, ήταν αποκλεισμένες στην ιδιωτική σφαίρα του σπιτιού και της οικογένειας και ο λόγος της εξόδου τους στη δημόσια ήταν οι οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές που είχαν τελεστεί στην ελληνική κοινωνία, κατά το μεσοπόλεμο.
Ωστόσο, και παρά τη μαζική είσοδο των γυναικών στη δημόσια σφαίρα, η γυναικεία πολιτικότητα της εποχής δεν αμφισβήτησε τον εξουσιαστικό δυισμό των φύλων, τη γυναικεία «φύση», και τους παραδοσιακούς της ρόλους. Η λειτουργιστική δομή της οικογένειας, η ουσιοκρατική προσέγγιση των φύλων, καθώς και οι διεκδικήσεις των γυναικείων οργανώσεων της εποχής αποτέλεσαν ένα αδιαπέραστο προστατευτικό κουκούλι, το οποίο δεν διαρρήχθηκε ούτε με την μαζική γυναικεία συμμετοχικότητα στο βουνό, ή στην εξορία, ούτε με την έμπρακτη απόδειξη της αντοχής των γυναικών στις στερήσεις, τις κακουχίες, τα βασανιστήρια. Υπέστησαν ως τιμωρία την εξορία, ενώ αυτή η παράδοξη «ισότητα» δεν καταργούσε τη «φύση» τους, η οποία ήταν υπεύθυνη για την ουσιαστική κοινωνική ανισότητα που βίωναν. Έτσι, μετά την απόδοση πολιτικών δικαιωμάτων και το σταδιακό εκδημοκρατισμό του ελληνικού πολιτικού συστήματος, οι γυναίκες επέστρεψαν στα σπίτια τους και στους παραδοσιακούς τους ρόλους.
Οι «Βουλγάρες πόρνες»
Η περιπέτεια της εκτόπισης των γυναικών λόγω του εμφυλίου πολέμου ξεκινά από τα τέλη 1947 με αρχές του 1948. Γυναίκες με δράση στην αντίσταση, με δημοκρατικά φρονήματα, προσκείμενες στην αριστερά, ή απλά συγγενείς ανταρτών ή συμπαθούντων, κατέληξαν στα κρατητήρια της Ασφάλειας.
Όλες οι πολιτικές κρατούμενες που εκτοπίστηκαν στα ξερονήσια πέρασαν από το Τμήμα Μεταγωγών Πειραιώς, εντός του οποίου καταγράφονταν και κρατούνταν μέχρι να μεταφερθούν, μερικές από αυτές αρχικά στην Ικαρία το 1947, και τον Μάρτιο του 1948 στη Χίο. Στη Χίο έμειναν από τον Μάρτιο 1948 έως τον Απρίλιο του 1949 περίπου. Ο επόμενος σταθμός εκτόπισής τους είναι το Τρίκερι, ένα νησί του Παγασητικού, το οποίο δέχτηκε τη μαζική άφιξη των γυναικών τον Απρίλιο του 1949. Στο Τρίκερι συμβίωσαν 5.000 γυναίκες και παιδιά περίπου και τον Ιανουάριο του 1950 πήραν το δρόμο για τη Μακρόνησο οι εναπομείνασες 1.200 (περίπου). Οι γυναίκες εντάσσονται στο ΕΣΑΓ, δηλαδή στο Ειδικόν Σχολείον Αναμορφώσεως Γυναικών.
Στην Μακρόνησο οι γυναίκες ήρθαν για άλλη μια φορά αντιμέτωπες με τους παραδοσιακούς ρόλους τους. Καταρχάς, βρέθηκαν σε έναν τόπο εκτόπισης στον οποίο βρίσκονταν και άντρες πολιτικοί εξόριστοι, ενώ στη Χίο και στο Τρίκερι -τους προηγούμενους τόπους εξορίας τους- διαβίωναν αποκλειστικά γυναίκες. Στη Μακρόνησο αναγκάστηκαν να έρθουν σε επαφή, προκειμένου οι ήδη «μετανιωμένοι» άντρες να τις ενημερώσουν για τα επερχόμενα βασανιστήρια και άρα να τις πείσουν να υπογράψουν τη δήλωση μετανοίας.
Τα χαράματα της 30ης Ιανουαρίου 1950, την ημέρα των άγριων βασανιστηρίων, όταν οι γυναίκες δεν υποκύπτουν στους εκβιασμούς, κατηγορούνται για την πολιτική στάση και συμπεριφορά τους ως «Βουλγάρες, πόρνες, κοινές, γύναια, γυναίκες του δρόμου, απορρίμματα της Ελλάδας, φαρμακερές έχιδνες, ύαινες, λύκαινες, βρώμες»,κλπ1. Οι αλφαμίτες, ως μέσο πίεσης, άρπαξαν τα παιδιά από εκείνες που δεν είχαν υπογράψει, με τη δικαιολογία ότι δεν ήταν γνήσιες Ελληνίδες. «Τα παιδιά σας ανήκουν στην Ελλάδα. Όποια θέλει το παιδί της πρέπει πρώτα να γίνει Ελληνίδα»2.
Τόσο η ιδεολογική ταυτότητα, όσο και η σχέση του φύλου τους με την πολιτική συμμετοχή τους, αποκαθήλωνε την ιερότητα της οικογένειας, αποδομούσε τον ανθεκτικό κορμό της πατριαρχικής φυσιογνωμίας της, απειλούσε με εκθεμελίωση την εθνικοφροσύνη ως κυρίαρχη ιδεολογία. Μια τέτοια απειλή κινητοποιούσε τους αλφαμίτες να ανταποδώσουν με τέτοιους χαρακτηρισμούς, στοχεύοντας, μεταξύ άλλων, στην αποδόμηση της «γυναικείας» ηθικής φυσιογνωμίας. Ο βαθμός της «ηθικής» των γυναικών είναι αντιστρόφως ανάλογος προς τους προσβλητικούς χαρακτηρισμούς σεξουαλικού τύπου. Ο βαθμός της ηθικής τους συμπλέει με την αφοσίωση στην οικογένεια, την ιερότητα του μητρικού ρόλου. Ως εκ τούτου, οι χαρακτηρισμοί «πόρνες» κοκ (και όχι «προδότριες» π.χ.) δε συνάδουν με την ηθική τους, ακυρώνουν μια βασική λειτουργία που επιτελούν στο σπίτι, λειτουργία που τη φέρουν και στο δημόσιο χώρο, ουσιαστικά τους αποστερεί τα βασικά «χαρακτηριστικά» τους.
Η έμφαση στους παγιωμένους γυναικείους κοινωνικούς ρόλους, δηλαδή στο ρόλο της μητέρας, αδερφής, κόρης, συζύγου, νοικοκυράς, ηθικής γυναίκας, απροστάτευτης δίχως άντρα κλπ. είναι ευκρινής. Οι γυναίκες στο δημόσιο χώρο εγγράφονται κυρίως ως μητέρες, γι’ αυτό και οι αλφαμίτες στο πλαίσιο των βασανιστηρίων απομακρύνουν τα παιδιά τους, προσδοκώντας ότι ο μητρικός ρόλος θα υπερισχύσει των πολιτικών πεποιθήσεων και της συλλογικής αλληλεγγύης.
Η εξορία ως δημόσιος χώρος
Σύμφωνα με την αστική ιδεολογία, οι γυναίκες στερούμενες γνώση, επαγγελματική ανεξαρτησία και πολιτική ελευθερία, είναι υποχρεωμένες να επιτελούν ορισμένες λειτουργίες μέσα στην οικογένεια. Οι τρεις βασικές γυναικείες λειτουργίες για την αστική ιδεολογία είναι α) η σεξουαλική τους συμπεριφορά, β) η αναπαραγωγική τους ικανότητα και γ) η ανατροφή των παιδιών3. Για αυτόν το λόγο οι εξόριστες γυναίκες αντιμετωπίζονται ως μητέρες, σύζυγοι κλπ. Καθορίζονται μέσα από τους λειτουργιστικούς ρόλους που υποχρεούνται να φέρνουν καθημερινά σε πέρας εξαιτίας της «φύσης» τους. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω η Μ. Μαγγιώρου διαβλέπει τη διαφορετικότητα του ηθικού κώδικα, με τον οποίο κρίνονται και στον οποίο υπόκεινται οι γυναίκες4.
Σύμφωνα πάλι με την αστική ιδεολογία, το άτομο στο δημόσιο χώρο αποτελεί τον ιδιοκτήτη του εαυτού και της περιουσίας του, ο οποίος είναι αποκομμένος από τις οικογενειακές σχέσεις5. Η λειτουργία της μητρότητας- μία εκ των τριών λειτουργιών που επιτελούν οι γυναίκες – κατατάσσεται στην ιδιωτική σφαίρα, είναι «εξ ορισμού ασυμβίβαστη με την πλήρη και ισότιμη ένταξη στην πολιτική κοινωνία», στο πλαίσιο του φιλελευθερισμού6.
Είναι ξεκάθαρο λοιπόν, πως οι άντρες ανήκουν στη δημόσια και οι γυναίκες στην ιδιωτική σφαίρα. Τι συμβαίνει όμως με τις εξόριστες γυναίκες; Πού ανήκει η ειδική αυτή κατηγορία; Πώς θα μπορούσε να οριστεί η εξορία και πιο συγκεκριμένα, η Μακρόνησος; Η εξορία και πιο συγκεκριμένα το στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Μακρόνησο μπορεί να θεωρηθεί δημόσιος, πολιτικός χώρος, με τη διαφορά ότι είναι ποινικοποιημένος. Καταρχάς, η ποινή της πολιτικής εκτόπισης αποτελεί απόφαση της ελληνικής πολιτικής εξουσίας. Επίσης, η εξορία ως ποινή αποτελεί πολιτικό έγκλημα για το οποίο ευθύνονται πολιτικοί ηγέτες, η ίδια η πολιτική εξουσία7. Η παραμονή στην εξορία ακύρωνε οποιοδήποτε δικαίωμα εργασίας, οικονομικής ανεξαρτησίας8, αυτοδιάθεσης, αξιοπρέπειας, ελευθερίας, προσωπικών επιλογών κλπ.
Η Μακρόνησος συστήνεται για την καταστολή της πολιτικής, μιας συγκεκριμένης πολιτικής, η Μακρόνησος αποτελεί πολιτικό θεσμό, στα χώματά της λαμβάνουν χώρα πολιτικά εγκλήματα, οι εξόριστοι/ες είναι πολιτικοί/ές. Κατασκευάζεται «ένα παράδοξο πολιτικό καθεστώς», εντός του οποίου «η Μακρόνησος, ως σύμβολο της πιο ακραίας μορφής πολιτικής σύγκρουσης, του Εμφυλίου, καταστρέφει στοιχειώδεις μορφές πολιτικού9.
Η εξορία αποτέλεσε μέρος του δημόσιου χώρου, κατά συνέπεια, οι γυναίκες ως μη πολιτικές οντότητες μεταφέρθηκαν βίαια στο δημόσιο χώρο, χωρίς δικαιώματα, χωρίς ένα δημοκρατικό θεσμικό πλαίσιο να τις υποστηρίζει, και εγκαινίασαν την πολιτικότητά τους -μέσω διωγμών, βίας και απαγορεύσεων- ως πολιτικές κρατούμενες πριν καν υπάρξουν πολίτες. Δηλαδή, απέκτησαν πολιτική «ισότητα» ως προς την εξορία, ενώ ο επιθετικός προσδιορισμός «πολιτικές» υποδηλώνει στιγματισμό και μια σειρά απερίγραπτων βασανιστηρίων που δε συνάδουν με κανενός είδους πολιτικό δικαίωμα.
Μία άνιση ισότητα
Παρότι λοιπόν θεωρούνται λιγότερο πολιτικές οντότητες, παρότι δεν είναι ισότιμοι με τους άντρες πολίτες, παρότι δεν τους έχουν αποδοθεί τα πολιτικά τους δικαιώματα, κι ενώ παραμένουν αποκλεισμένες από το δημόσιο χώρο, «εξορισμένες» σε έναν ιδιωτικό μικρόκοσμο, εντούτοις τους επιφυλάσσεται η ίδια με τους άντρες αντιμετώπιση: φυλακίσεις, εκτοπίσεις, στερήσεις, βασανιστήρια και τελικά ο αποκλεισμός και από τη γνώριμη για αυτές ιδιωτική σφαίρα. Συνεπώς, οι γυναίκες εκείνη την περίοδο μοιάζουν να μην ανήκουν πουθενά. Η τιμωρία (δηλαδή η εξορία) αποδίδεται με τον ίδιο τρόπο σε πολιτικά και μη πολιτικά όντα. Οι γυναίκες, ως εξόριστες, παίρνουν μια γεύση «ισότητας» από την πολιτική εξουσία, μιας ισότητας με αρνητικό για αυτές πρόσημο. Με άλλα λόγια, η πολιτική εξουσία αναγνωρίζει σε αυτές, όχι το δικαίωμα πολιτικής έκφρασης, αλλά μία τετελεσμένη πολιτική έκφραση (πολιτικά πιστεύω ή πολιτική συμπεριφορά) που είναι επικίνδυνη και οφείλει να ποινικοποιηθεί και να τιμωρηθεί.
Συνεπώς, οι πολιτικές εξόριστες, μην έχοντας ακόμη κατακτήσει την ιδιότητα του πολίτη, μην έχοντας πλήρη πολιτικά δικαιώματα, συμμετέχουν χωρίς τη θέλησή τους σε αυτόν τον «έγκλειστο» δημόσιο χώρο, τον τελείως αποστερούμενο από πολιτικές, ή άλλου είδους, ελευθερίες. Με τον όρο ιδιότητα του πολίτη παραπέμπω στον ορισμό του T. H. Marshall περί απονομής κοινωνικής θέσης σε όσα άτομα πληρούν τις προϋποθέσεις για την ένταξή τους στην κοινότητα10. Ο πολίτης απολαμβάνει μία σειρά από αστικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα, που αφορούν στην προσωπική ελευθερία έκφρασης, σκέψης, ιδιοκτησίας, στην απονομή δικαιοσύνης, στο δικαίωμα εκλέγειν και εκλέγεσθαι, καθώς και στην πρόσβαση στην κοινωνική κληρονομιά της πολιτισμένης ζωής11.
Στην Ελλάδα εκείνη την εποχή οι γυναίκες είχαν αποκλειστεί από την ιδιότητα του πολίτη. Το ίδιο βέβαια ισχύει και για τους άντρες με αριστερή ιδεολογία. Άρα, οι γυναίκες εξαναγκάστηκαν λόγω της ιδεολογικής τους ταυτότητας, ή της συγγενικής τους σχέσης να επιβιώσουν σε έναν ιδρυματικό δημόσιο χώρο, διχοτομημένο σε αντρικά και γυναικεία στρατόπεδα και σε εθνικόφρονες/αλφαμίτες-μη εθνικόφρονες/εξόριστες, ο οποίος (χώρος) καταστρατηγούσε δικαιώματα, στον οποίο διέθεταν μόνο υποχρεώσεις, μέρος των οποίων αποτελούσε και η επιτέλεση των «γυναικείων» ρόλων. Κατά συνέπεια, οι γυναίκες διαμέσου της πολιτικής εκτόπισής τους εισήλθαν στη δημόσια σφαίρα από την «πίσω πόρτα», πρωτοείδαν το ποινικό πρόσωπό της, υπήρξαν πολιτικές κρατούμενες πριν καν αρθρώσουν πολιτικό λόγο και με τη λήξη της εξορίας τους η επιστροφή στην παντός τύπου καθεστηκυία τάξη (κρατική, οικογενειακή) ήταν κάτι περισσότερο από προσδοκώμενη και επιδιωκόμενη.
Οι γυναίκες επέστρεψαν στην ιδιωτική σφαίρα και ως αντάλλαγμα για τη προσφορά των υπηρεσιών τους, και κάτω από τη διεθνή πολιτική πίεση που δεχόταν η Ελλάδα, τους παραχωρήθηκαν τα πολιτικά δικαιώματα. Όσον αφορά την επιστροφή τους στην ιδιωτική σφαίρα, παράδειγμα αποτελεί η εξόριστη Β. Σκευοφύλακα. Μετά την απόλυσή της από την εξορία, παντρεύτηκε κι εργάστηκε σε εργοστάσιο, αλλά μόλις επέστρεψε ο άντρας της από τη δική του εξορία, η ίδια επέστρεψε στο σπίτι και στο μεγάλωμα των παιδιών, «γιατί ο σύζυγος ήταν ανατολίτης»12. Αποδεικνύεται αληθινή η συνειδητοποίηση, από πλευράς των γυναικών, ότι «όταν νικήθηκε το Κίνημα, οι σύντροφοι ξαναγίνανε αφέντες. Οι χθεσινοί μας συναγωνιστές έγιναν άντρες»13.
Η Έλενα Καραμανίδου είναι πολιτική επιστήμων. Το παρόν άρθρο είναι προϊόν έρευνας που πραγματοποίησε στο πλαίσιο εκπόνησης της διπλωματικής εργασίας.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Βερβενιώτη Τασούλα, Νοέμβριος, 2003, «Οι γυναίκες της Αριστεράς μπροστά στο δίλημμα: πολιτική ή οικογένεια;, στο Mark Mazower (επιμ.), Μετά τον Πόλεμο, Η ανασυγκρότηση της οικογένειας του έθνους και του κράτους, 1943-1960, Αλεξάνδρεια, σελ. 129 και Μαυροειδή- Παντελέσκου Αφροδίτη, 2006, «Αποβιβαζόμαστε στη Μακρόνησο», στο Ελένη Στεφανίδου- Καρανικόλα (επιμ.), Στρατόπεδα Γυναικών. Χίος – Τρίκερι – Μακρόνησος, Αϊ – Στράτης. 1948-1954, Σύλλογος Πολιτικών Εξόριστων Γυναικών, Ιστορικό Ντοκουμέντο Αθήνα, Αλφειός, σελ. 273 και Γαβριηλίδου Κ. Νίτσα, Μακρόνησος, Απόψε χτυπούνε τις γυναίκες. Μαρτυρία, Αθήνα, 2004, σελ. 47- 48, και Στάβερη Ουρανία, 2006, Το Μαρτυρικό Τρίγωνο των Εξόριστων Γυναικών. Χίος –Τρίκερι – Μακρονήσι, Παρασκήνιο, Αθήνα σελ. 98 και σελ. 108, και Συνέντευξη Νίτσα Κ. Γαβριηλίδου, 22 Ιανουαρίου 2010.
2. Μαυροειδή- Παντελέσκου Αφροδίτη, 2006, ό. π., σελ. 274, και Γαβριηλίδου Κ. Νίτσα, 2004, Μακρόνησος, Απόψε χτυπούνε τις γυναίκες. Μαρτυρία, Αθήνα, σελ. 48, και Στάβερη Ουρανία, 2006, Το Μαρτυρικό Τρίγωνο των Εξόριστων Γυναικών. Χίος –Τρίκερι – Μακρονήσι, Αθήνα, Παρασκήνιο, σελ. 100, και Συνέντευξη Νίτσα Κ. Γαβριηλίδου, 22 Ιανουαρίου 2010.
3. Μαγγιώρου Μαρία, 1985, «Ο Λειτουργισμός στην Πολιτική Θεωρία και οι Επιπτώσεις του στη Γυναικεία Καταπίεση», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 57, 1985, σελ. 6.
4. Μαγγιώρου Μαρία, ό. π. Σελ. 6.
5. Pateman Carole, 1989, The disorder of women, Cambridge, Polity Press, p. 122.
6. Βαρίκα Ελένη, 1994, «Μητρότητα, πατρότητα, συμβόλαιο και άλλοι μύθοι της κλασικής πολιτικής θεωρίας», Δίνη, 7, σελ. 40.
7. Βαρδινογιάννης Β. Βαρδής, Αρώνης Γ. Παναγιώτης, 1996, Και οι Μισοί στα Σίδερα. Όταν άνοιξαν οι βαριές αμπάρες κι έκλεισαν μέσα τους το μισό έθνος, Αθήνα, Φιλίστωρ, σελ. 224
8. Βαρδινογιάννης Β. Βαρδής, Αρώνης Γ. Παναγιώτης, ό. π. Σελ. 224.
9. Παναγιωτόπουλος Παναγής, 2000, «Η Αμετροέπεια της Βίας, ο Πόνος και η Αναίρεση της “Αναμόρφωσης” στη Μακρόνησο», στο Στρατής Μπουρνάζος και Τάσος Σακελλαρόπουλος (συντ. έκδ.), Ιστορικό Τοπίο και Ιστορική Μνήμη, το παράδειγμα της Μακρονήσου, Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης, Αθήνα, Φιλίστωρ, σελ. 287.
10. Παντελίδου Μαλούτα Μάρω, 2002, Το φύλο της δημοκρατίας. Ιδιότητα του πολίτη και έμφυλα υποκείμενα, Αθήνα, Σαββάλας, σελ. 106.
11. Marshall T. H., Bottomore T., 1995, Ιδιότητα του πολίτη και κοινωνική τάξη, Αθήνα, Gutenberg, σελ. 43.
12. Συνέντευξη Βαγγελιώ Σκευοφύλακα, 19 Ιανουαρίου 2010.
13. Βερβενιώτη Τασούλα, Νοέμβριος 2003, «Οι γυναίκες της Αριστεράς μπροστά στο δίλημμα: πολιτική ή οικογένεια;», στο Mark Mazower (επιμ.), Μετά τον Πόλεμο. Η ανασυγκρότηση της οικογένειας του έθνους και του κράτους στην Ελλάδα 1943-1960, Αλεξάνδρεια, σελ. 134.
