12 Μαΐου | Παγκόσμια Ημέρα για τις Γυναίκες στα Μαθηματικά
Εθνικοί και διεθνείς οργανισμοί και ενώσεις γυναικών μαθηματικών σε όλο τον κόσμο οργανώνουν τη 12η Μαΐου εκδηλώσεις για να αναδείξουν το δημιουργικό ρόλο των γυναικών στην μαθηματική έρευνα και εκπαίδευση. Αλλά γιατί στις 12 Μαΐου; Η 12η Μαΐου είναι η γενέθλια ημέρα της Μαριάμ Μιρζαχανί (γεννήθηκε το 1977 στην Τεχεράνη), της πρώτης γυναίκας που τιμήθηκε με το Μετάλλιο Φιλντς, μια διάκριση για τα μαθηματικά ισότιμη με το βραβείο Νόμπελ.
Η Μαριάμ γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Τεχεράνη. Από μικρή ηλικία, όπως έλεγε η ίδια, διάβαζε κάθε βιβλίο που έπεφτε στα χέρια της και το όνειρο της ήταν να γίνει συγγραφέας μυθιστορημάτων. Η ιδέα να ασχοληθεί με τα μαθηματικά δεν ήταν στα σχέδιά της. Ωστόσο, μετά την αποφοίτησή της από το δημοτικό, πέτυχε στις εξετάσεις για την εισαγωγή της σε ένα γυμνάσιο θηλέων, όπου άρχισε να ξεδιπλώνεται το ταλέντο της στα μαθηματικά. Συμμετείχε και διακρίθηκε κατακτώντας χρυσό μετάλλιο στις Διεθνείς Μαθηματικές Ολυμπιάδες, Χονγκ Κονγκ το 1994 και Τορόντο του Καναδά το 1995. Μετά από αυτή την επιτυχία αποφάσισε να σπουδάσει μαθηματικά στο φημισμένο Πανεπιστήμιο Τεχνολογίας Σαρίφ της Τεχεράνης, παρόλο που εκείνη την εποχή αυτή η επιλογή δεν ήταν ούτε εύκολη ούτε αυτονόητη για ένα κορίτσι του Ιράν. Ολοκληρώνοντας τις προπτυχιακές σπουδές της έγινε δεκτή στο Χάρβαρντ, όπου έλαβε το διδακτορικό της και στη συνέχεια εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Το 2005, η Μιρζαχανί παντρεύτηκε τον Τσέχο καθηγητή Υπολογιστών και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών του Πανεπιστημίου του Πρίνστον, Ζον Βόντρακ με τον οποίο απέκτησε μια κόρη. Το 2008, σε ηλικία 31 ετών, διορίστηκε Καθηγήτρια Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Οι συνάδελφοι της την περιγράφουν ως μια τολμηρή ερευνήτρια, σπουδαία δασκάλα, εξαιρετική επόπτρια διατριβών και υπέροχη συνεργάτιδα. Η ερευνητική της συμβολή υπήρξε καθοριστική σε πολλά πεδία των μαθηματικών, όπως της υπερβολικής γεωμετρίας, της τοπολογίας και των δυναμικών συστημάτων. Δυστυχώς, η λαμπρή της πορεία διακόπηκε πρόωρα το 2017, όταν η Μαριάμ έφυγε από τη ζωή στα 40 της, από καρκίνο, προκαλώντας κύμα θλίψης στην παγκόσμια μαθηματική κοινότητα.
Ο πρόεδρος του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ, Μαρκ Τεσιέρ-Λαβίν, δήλωσε χαρακτηριστικά: «Η Μαριάμ έφυγε πολύ νωρίς, αλλά η επίδρασή της θα συνεχίσει να ζει μέσα στις χιλιάδες γυναίκες που ενέπνευσε να ακολουθήσουν τα μαθηματικά και τις επιστήμες. Η Μαριάμ ήταν μια λαμπρή θεωρητικός μαθηματικός και ένας ταπεινός άνθρωπος, που δεχόταν τιμές μόνο με την ελπίδα ότι θα ενθάρρυνε άλλους να ακολουθήσουν τον δρόμο της. Η συμβολή της, τόσο ως επιστήμονα όσο και ως πρότυπο, είναι σημαντική και διαχρονική και θα μας λείψει πολύ εδώ στο Στάφορντ και σε όλο τον κόσμο».
Η διαδρομή της Μαριάμ Μιρζαχανί αντανακλά μια βαθύτερη αλήθεια: οι γυναίκες υποστηρίζουν και διεκδικούν τη θέση τους στην επιστήμη και παρότι αντιμετώπισαν και συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν αναχρονιστικά στερεότυπα, θεσμικά εμπόδια και κοινωνικές προκαταλήψεις, μπορούν όχι μόνο να ξεπερνούν κάθε δυσκολία και να διακριθούν, αλλά να αγωνίζονται για την ανατροπή μιας άνισης πραγματικότητας. Από την Πανδροσίωνα του 4ου αιώνα και την Υπατία στην Αλεξάνδρεια του 5ου αιώνα, την Μαρία Γκαετάνα Ανιέζι στην Ιταλία και την Γουάνκ Ζεϊνί στην Κίνα του 18ου αιώνα, τη Σοφί Ζερμέν στη Γαλλία και τη Σοφία Κοβαλέφσκαγια στην Ρωσία του 19ου αιώνα, μέχρι την Έμι Νέδερ στη Γερμανία και την Τζούλια Ρομπινσον στις ΗΠΑ του 20ού αιώνα, οι γυναίκες στα μαθηματικά εργάζονταν στο περιθώριο, με τη παρουσία τους να παραμένει περιορισμένη, ιδιαίτερα σε ανώτερες ακαδημαϊκές θέσεις και αγνοημένες από την ιστορία των μαθηματικών.
Σήμερα, παρά την απουσία θεσμικών αποκλεισμών στην εκπαίδευση και την αυξανόμενη συμμετοχή των κοριτσιών στις μαθηματικές σπουδές, τα στατιστικά στοιχεία αποκαλύπτουν ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να υπο-εκπροσωπούνται σε ηγετικές θέσεις στον χώρο της επιστήμης και της έρευνας, όχι λόγω έλλειψης ικανοτήτων, αλλά εξαιτίας των χαμηλών κοινωνικών προσδοκιών και των έμφυλων διακρίσεων που εξακολουθούν να λειτουργούν ως αόρατοι φραγμοί.
Η 12η Μαΐου δεν τιμά απλώς μια σπουδαία μαθηματικό. Τιμά έναν διαρκή αγώνα: να είναι τα μαθηματικά —και κατ’ επέκταση όλες οι επιστήμες— ένας χώρος ανοιχτός, χωρίς αποκλεισμούς, που αγκαλιάζει τη διαφορετικότητα, ανεξάρτητα από φύλο, φυλή, εθνικότητα ή άλλες κοινωνικές ταυτότητες και ατομικά χαρακτηριστικά. Το παράδειγμα της Μαριάμ Μιρζαχανί δεν έσπασε απλώς μια γυάλινη οροφή, άφησε την πόρτα ανοιχτή, ώστε τα νέα κορίτσια να αντιμετωπίζουν την επιστήμη ως ένα πεδίο που τις αφορά, τις περιλαμβάνει και τις χρειάζεται. Η πορεία της διατηρεί ζωντανά ερωτήματα όπως αυτά που έθεσε η αμερικανίδα φεμινίστρια φιλόσοφος Σάντρα Χάρντινγκ (1935-2025): «Οι γυναίκες άλλαξαν την πορεία της επιστήμης και της τεχνολογίας; Η επιστήμη και η τεχνολογία άλλαξαν τη ζωή των γυναικών;»
Ίσως η Μαριάμ να απαντούσε με ένα μειδίαμα — και μια εξίσωση στον μαυροπίνακα!
