Ποιός θυμάται πια ότι το 2015 έκλεισαν 70 χρόνια από το τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου και ότι μια σειρά από εκδηλώσεις «ανέβηκαν» στη Γερμανία κυρίως στο πρώτο εξάμηνο αυτού του χρόνου για να θυμήσουν την επέτειο; Οι ομιλίες και οι εκθέσεις, τα συνέδρια και οι τελετές, όσο πυκνές και συχνές και αν ήταν, έμοιαζαν τελικά να έχουν περισσότερο διαδικαστικό χαρακτήρα και τα συμπεράσματα για τις ευθύνες της μεγαλύτερης και οικονομικά ισχυρότερης χώρας της «Ενωμένης Ευρώπης», όχι μόνο «τότε», αλλά κυρίως τώρα, παρέμειναν δυσανάγνωστα.
Τον περασμένο Σεπτέμβριο στο Μόναχο οι πρόσφυγες γίνονταν δεκτοί σχεδόν με ενθουσιασμό. Αυτό τον ενθουσιασμό που εκδηλώνουν μόνιμα οι Γερμανοί τις δύο τελευταίες δεκαετίες, όταν αισθανθούν ότι τους δίνεται η ευκαιρία να αποδείξουν στον υπόλοιπο πλανήτη ότι διαθέτουν και ένα καλό πρόσωπο. Κάθε φορά που η πολιτική τούς στέλνει το μήνυμα ότι η ιστορία τους έδωσε ακόμα μία ευκαιρία για αυτοεπιβεβαίωση.
Του Δημήτρη Σμυρναίου
Ομως ο ενθουσιασμός ξεθύμανε γρήγορα, καθώς τα κύματα των προσφύγων δεν κόπαζαν, οι υποδομές δοκιμάζονταν, τα «happenings» έπαψαν να είναι πρωτότυπα και οι τρομαγμένοι μικροαστοί άκουγαν ταλαιπωρημένους και σκουρόχρωμους ανθρώπους να δηλώνουν στις κάμερες από κάποιο μακρινό νησί του Αιγαίου «we want to go to Germany». Ξαφνικά το «θα τα καταφέρουμε», από μήνυμα υπερηφάνειας και αυτοπεποίθησης που έμοιαζε να εκφράζει όχι μόνο την Ανγκέλα Μέρκελ, αλλά μια ολόκληρη κοινωνία, μετατράπηκε σχεδόν σε απειλή. «Πώς θα τα καταφέρουμε όταν όλοι περιμένουν από εμάς;» Ο μέσος Γερμανός αναρωτιέται γιατί θα πρέπει να συνεχίζει να προσδοκά την επιβεβαίωσή του από τη στιγμή που οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι δεν δείχνουν διάθεση να ακολουθήσουν το παράδειγμα του, να συμμορφωθούν με τις υποδείξεις του, να το κάνουν με τον τρόπο του.
Ουσιαστικά στο προσφυγικό συνέβη ό,τι συνέβη και με την οικονομική κρίση μερικά χρόνια νωρίτερα. Οι Γερμανοί δήλωσαν αρχικά έτοιμοι να επιδείξουν αλληλεγγύη, αρκεί οι άλλοι να αποφασίσουν να υποταχθούν στις επιταγές τους. Αρκεί οι άλλοι να τους προσφέρουν την αυτοπεποίθηση που τόσο ανάγκη μοιάζει να την έχει ένα έθνος που τόσες φορές στην ιστορία πλήγωσε την Ευρώπη. Από τη στιγμή που οι άλλοι δεν αποδείχθηκαν και τόσο υπάκουοι η «αλληλεγγύη υπό όρους» μεταλλασσόταν από ένα ανταλλάξιμο είδος σε ένα άχρηστο εργαλείο, σε ένα βαρίδι. Μέρκελ, Σόιμπλε αλλά και Γκάμπριελ δεν αμφισβήτησαν ποτέ τη συνταγή, αλλά έριξαν την ευθύνη στον ασθενή που δεν την ακολούθησε πιστά. Ετσι και τώρα. Φιλοξενία και υποδοχή για τους ξεριζωμένους, αλλά ως ένα σημείο και πάντα με τους όρους που θα επιβάλει ο οικοδεσπότης. Η συνταγή ήταν πάλι σωστή, αλλά έφταιξε η πραγματικότητα που αρνήθηκε να συμβιβαστεί μαζί της.
Το στοίχημα του 2016
Αυτό θα είναι και το μεγάλο στοίχημα του 2016 για την Ευρώπη, που μοιάζει πλέον να ανακαλύπτει και τις γοητευτικές, αν και πιο ριψοκίνδυνες πτυχές, της ανυπακοής. Θα επιμείνει δηλαδή η Γερμανία στην επιβολή της δικής της ορθότητας, του δικού της «τρόπου» ή θα καταλάβει πόσο διαλυτικά λειτουργεί αυτό για τη συνοχή της ηπείρου και θα προτιμήσει μια πιο συναινετική διαδικασία;
Τα σημάδια δεν είναι και τόσο αισιόδοξα. Οι «σκληροί» μοιάζουν να έχουν κερδίσει την ιδεολογική μάχη και να καθορίζουν την ατζέντα ολοένα και πιο αποφασιστικά. Οι ανασκοπήσεις του έτους που φεύγει, ξεκινούσαν όλες με αναφορές στο «νέο φόβο» όπως τον αποκάλεσε το περιοδικό «der Spiegel». Αυτό το νεοφοβικό σύνδρομο, που προκαλεί ο «ισλαμικός κίνδυνος», ο οποίος συστηματικά συνδέεται ή «συγχέεται» πλέον από μερίδα του Τύπου με το προσφυγικό. Μόνο ένας στους πέντε πολίτες της χώρας πιστεύει ότι οι πρόσφυγες μπορούν να αποτελέσουν μια τονωτική ένεση για την οικονομία της χώρας, όπως μάταια επισημαίνουν αρκετοί ακαδημαϊκοί αλλά και επιχειρηματίες.
Η γερμανική κοινωνία δείχνει μια σταθερή τάση να «κλείσει» όσο μπορεί περισσότερο και να κλειστεί στον εαυτό της, αφού δεν μπόρεσε να βρει την επιβεβαίωση της μεγαλοθυμίας της από τους «αχάριστους» του Νότου, της Ανατολικής Ευρώπης ή κάποιας άλλης μακρινής χώρας. Η Ανγκέλα Μέρκελ προειδοποιεί φραστικά για την απειλή της περιχαράκωσης, αλλά είναι ορατό και με γυμνό μάτι ότι ο άνεμος φυσά προς ακριβώς αυτή την κατεύθυνση. Η ξενοφοβική «Εναλλακτική για τη Γερμανία» δείχνει να σταθεροποιείται σε ποσοστά μεταξύ του 8 και του 10%, οι επιθέσεις σε κέντρα μεταναστών μετατρέπονται σε μονόστηλη ρουτίνα και η Αριστερά προσπαθεί μάλλον φοβικά να βρει ένα αντίδοτο για μια κοινωνία που μοιάζει να έχει μπολιαστεί επικίνδυνα με ένα δηλητήριο. Ο νεοφοβισμός δικαιολογεί αυταρχικές αποφάσεις, παρεκκλίσεις από τη μάλλον αόριστη ηθικολογία του χριστιανισμού, καθολικισμού στη Βαυαρία και προτεστανισμού αλλού. Αφού οι δύο χιτώνες δεν φτάνουν για να γίνει μια μοιρασιά καλύτερα ας τους κρατήσουμε και τους δύο στη ντουλάπα.
Στο μυαλό πάντα οι εκλογές
Το 2016 θα είναι χρονιά εκλογών σε τρία ομόσπονδα κρατίδια της χώρας και, όσο θα ζυγώνει το τέλος του, οι «πολιτικές ελίτ» θα ξεδιπλώνουν την τακτική τους με το βλέμμα στραμμένο μονίμως στο «σούπερ-εκλογικό» 2017, εκεί που πιθανώς η Ανγκέλα Μέρκελ θα κληθεί να δώσει τη δική της προσωπική μάχη με την ιστορία. Αυτό σημαίνει ότι, με γνώμονα τη μέχρι τώρα εμπειρία, για μια ακόμα φορά οι μικροπολιτικές σκοπιμότητες θα κερδίζουν ολοένα και περισσότερο το πάνω χέρι, με στόχο τον εξευμενισμό της πλειοψηφίας, που ζητά ασφάλεια, ησυχία και σταθερότητα…. Που ζητά αυτή ακριβώς την αυτοεπιβεβαίωση, που της αρνείται η υπόλοιπη Ευρώπη, ότι ο γερμανικός τρόπος ζωής είναι ο μοναδικός ενδεδειγμένος για τις προκλήσεις που έρχονται. Φυσικά και υπάρχουν αντιστάσεις. Ενα σημαντικό κομμάτι αντιδρά σε όλα αυτά. Η πόλωση μοιάζει μεγάλη, όσο ίσως ποτέ άλλοτε στη μεταπολεμική περίοδο και σίγουρα όσο ποτέ άλλοτε μετά την ευφορία της επανένωσης πριν από 25 χρόνια. Ομως αυτό που κυριαρχεί και προκαλεί και ανάλογες αντιδράσεις και στην υπόλοιπη Ευρώπη, είναι ο εθνικός εγωισμός. Δεν είναι τυχαίο που ο βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον βρίσκει στο Βερολίνο τα πιο ανοικτά αυτιά για να περιγράψει τα σχέδια του δικού του πιο «εθνοπροσανατολισμένου» δρόμου. Η αμηχανία της Γαλλίας, η οργισμένη «αφύπνιση» του Ρέντσι, η «εξέγερση» του Βίζεγκραντ στην Ανατολή και το «ξεστράτισμα» κάποιων από τα περιβόητα PIIGS, είναι μόνο μερικές από τις συνέπειες της γερμανικής αδυναμίας να ηγηθεί πειστικά της Ευρώπης με γνώμονα το κέρδος της Ευρώπης και όχι του Βερολίνου. Είναι οι αναπόφευκτες παρενέργειες της αυτοαιχμαλωσίας του στη λογική να αποδείξει ότι έχει πάντα δίκιο. Της πρακτικής που λέει ότι όποιος δεν μπορεί να πειστεί θα πρέπει να καταναγκαστεί να υπακούσει. Συνεπώς όσο… στοχευμένα αισιόδοξος και αν θέλει να είναι κανείς, δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή στον ορίζοντα καμιά ένδειξη, ότι αυτή η εμμονή θα μπορούσε να χωρέσει μέσα στο σακίδιο, που θα πάρει μαζί χρόνος. του φεύγοντας ο …παλιός ο χρόνος.του φεύγοντας ο …παλιός ο χρόνος.
