Αναζητώντας όψεις κοινωνικής παρέμβασης στην ιστορία της Ένωσης
Η ιστορία των αθλητικών συλλόγων στην Ελλάδα γράφεται συνήθως από παράγοντες του αθλητισμού και δημοσιογράφους, οι οποίοι κατά κανόνα προσπαθούν να αναδείξουν τα επιτεύγματα και τους άθλους των ομάδων τους. Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται ένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ιστορία των σπορ από επαγγελματίες ιστορικούς, οι οποίοι επιχειρούν να συγγράψουν την ιστορία των αθλητικών συλλόγων, συνομιλώντας και με άλλες επιστήμες, όπως η κοινωνιολογία και η ανθρωπολογία. Μια τέτοια προσπάθεια αποτελεί και ο συλλογικός τόμος «Όψεις της κοινωνικής ιστορίας της ΑΕΚ», τον οποίο επιμελήθηκαν οι Θανάσης Τσούμας και Ανδρέας Μπαλτάς και κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Μπαλτά, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 ετών από την ίδρυση του συλλόγου στην Αθήνα, το 1924. Τα κείμενα που συνθέτουν τον τόμο διαπραγματεύονται τη σχέση της ΑΕΚ με τον προσφυγικό κόσμο και με αυτό που ορίζεται ως «προσφυγική ταυτότητα». Αυτά εντάσσονται σε τέσσερις άξονες που διαρθρώνουν τον τόμο σε ανάλογες ενότητες.
Η πρώτη ενότητα έχει τον τίτλο «Από την Πόλη στην Αθήνα: αθλητισμός και διαμεσολαβητικές λειτουργίες», η δεύτερη «Πρόσωπα και ιστορίες: βιογραφικές διαδρομές», η τρίτη «Η Νέα Φιλαδέλφεια: τοπικότητα, προσφυγική ταυτότητα και πολιτικά συμφραζόμενα» και η τέταρτη «Ιστορία και συλλογική μνήμη: νοηματοδοτήσεις και λειτουργίες».
Ο Ανδρέας Μπαλτάς στην πρώτη ενότητα του βιβλίου, μέσα από το κείμενό του «Αθλητισμός στις ελληνορθόδοξες κοινότητες της Κωνσταντινούπολης (1877-1922): κοινωνικές, πολιτικές και ιδεολογικές πτυχές», αναδεικνύει την «προϊστορία» της ΑΕΚ, μέσα από τη συσχέτιση της αστικής σωματειακής δράσης των Ρωμιών της Πόλης με την πολιτική του εθνικισμού, πριν το 1922. Στην ίδια ενότητα, ο Θανάσης Τσούμας διαπραγματεύεται τις διαδικασίες μετάβασης των ιδρυτικών μελών της ΑΕΚ από την Κωνσταντινούπολη στην Αθήνα, μέσα από το κείμενό του «Από την Κωνσταντινούπολη στην Αθήνα. Η Αθλητική Ένωση Κωνσταντινουπόλεως (ΑΕΚ) Αθηνών (1924)», εστιάζοντας στα νέα πεδία κοινωνικότητας των μελών της ΑΕΚ και στη συμμετοχή τους στα δρώμενα της προσφυγικής ομάδας που εκπροσωπούσαν.
Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει κείμενα που αφορούν σε τρεις προσωπικότητες της ΑΕΚ. Στο κείμενό του με τίτλο «Κωνσταντίνος Σπανούδης. Από τα αλυτρωτικά δίκτυα των φιλελευθέρων στη διοίκηση της ΑΕΚ», ο Θανάσης Τσούμας σκιαγραφεί την προσωπικότητα του πρώτου προέδρου της ΑΕΚ, μέσα από την παράθεση βιογραφικών στοιχείων και τη μελέτη της δράσης του στην Πόλη και στην Αθήνα. Η συμβολή της Βασιλικής Τζαχρίστα «Αθηνά Σπανούδη. Πτυχές της ζωής και του έργου της» έχει ως αντικείμενο μελέτης τη φίλαθλο κόρη του πρώτου προέδρου της ΑΕΚ, Αθηνά Κ. Σπανούδη, την προσωπικότητα της οποίας ανασυνθέτει μέσα από ένα πολύμορφο υλικό. Ακολούθως, με το κείμενο «“Στην ξόβεργα της μπάλας”. Κώστας Νεγρεπόντης. Βιογραφικές αφηγήσεις ενός θρύλου της ΑΕΚ», η Κυριακή Παπαθανασοπούλου επιχειρεί να σκιαγραφήσει το προφίλ του κορυφαίου, κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, παίκτη της ΑΕΚ Κώστα Νεγρεπόντη.
Στην τρίτη ενότητα, το κείμενο του Αλέξανδρου Μακρή «Από τον Ποδονίφτη στη Νέα Φιλαδέλφεια (1927-1945). Τα πρώτα βήματα ενός προσφυγικού συνοικισμού και η Αθλητική Ένωση Κωνσταντινουπόλεως (ΑΕΚ)» επικεντρώνεται στις διαδικασίες συγκρότησης του προσφυγικού συνοικισμού της Ν. Φιλαδέλφειας, καθώς και στον τρόπο με τον οποίο η ομάδα της ΑΕΚ ενέγραψε, σε συμβολικό επίπεδο, την προσφυγική της μνήμη σε αυτόν, ενσαρκώνοντας παράλληλα την ταυτότητα της κοινότητας των Κωνσταντινουπολιτών. Η πολιτικοποίηση του προσφυγικού κόσμου αποτέλεσε το εφαλτήριο για τη συγγραφή του κειμένου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «“ΑΕΚ σημαίνει προσφυγιά ξεριζωμένη”. Η πολιτική συμπεριφορά των κατοίκων της Νέας Φιλαδέλφειας και της Νέας Ιωνίας (1928-1964)». Στο κείμενό του ο συγγραφέας μελετά την πολιτική συμπεριφορά των φιλάθλων της ΑΕΚ, που αποτελούνταν, κυρίως, από πρόσφυγες της Νέας Φιλαδέλφειας και της γειτονικής Νέας Ιωνίας.
Στην τέταρτη ενότητα, το κείμενο του Κώστα Κατσάπη «Δικτατορία, προπαγάνδα και αθλητικές επιτυχίες: η περίπτωση του κιτρινόμαυρου θριάμβου το 1968» εξετάζει το γεγονός της νίκης της ομάδας καλαθοσφαίρισης της ΑΕΚ, με την κατάκτηση του ευρωπαϊκού τίτλου του Κυπέλλου Κυπελλούχων, σε σύνδεση με τις λειτουργίες της προπαγάνδας της «επανάστασης» των συνταγματαρχών. Τέλος, η συμβολή του Μανώλη Χουμεριανού, με τίτλο «Ο καταγωγικός τόπος της ΑΕΚ στο έντυπο της Original 21 “Είναι η καρδιά σου και χτυπάει”», αναδεικνύει τις διαδικασίες διαμόρφωσης και τις μορφές επιτέλεσης της οπαδικής και προσφυγικής ταυτότητας των οπαδών της ΑΕΚ, όπως αυτές ανιχνεύονται στο οπαδικό έντυπο «Είναι η καρδιά σου και χτυπάει», που εκδίδει ο σύνδεσμος οπαδών Original 21.
Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση του παρόντος τόμου, θα μπορούσαμε να διατυπώσουμε την εκτίμηση ότι πρόκειται για ένα έργο το οποίο δεν μελετά μόνο πτυχές της κοινωνικής ιστορίας της ΑΕΚ, αλλά προσφέρει παράλληλα νέες οπτικές στην μελέτη του αθλητικού φαινομένου. Αναμφισβήτητα, ο τόμος που επιμελήθηκαν ο Θανάσης Τσούμας και ο Ανδρέας Μπαλτάς, μπορεί να αποτελέσει ένα έργο αναφοράς και για άλλες παρόμοιες εργασίες στο μέλλον, παρακινώντας και άλλους επαγγελματίες ιστορικούς να ασχοληθούν με την ιστορία του αθλητισμού στην Ελλάδα.
