Ο γνωστός Γάλλος οικονομολόγος, με αφορμή το αποτέλεσμα του βρετανικού δημοψηφίσματος, βρίσκει την ευκαιρία να δώσει τη δική του ερμηνεία για την επικράτηση του Brexit και τις αιτίες εντός της ΕΕ που την προκάλεσαν.
Στο δεύτερο μέρος, που θα δημοσιεύσουμε στο επόμενο φύλλο της «Εποχής», ο Τ. Πικετί αναφέρεται σε ουσιαστικές αλλαγές που πρέπει να γίνουν στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα, προκειμένου να μην οδηγηθεί σε μια σειρά «exit» και, τελικά, στη διάλυση.
Του Τομά Πικετί
Ας το παραδεχτούμε: μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες της 24ης Ιουνίου 2016 κανείς δεν πίστευε πραγματικά ότι οι Βρετανοί θα ψήφιζαν υπέρ του Brexit. Τώρα που το κακό έχει γίνει, πάει πολύ να νιώθουμε απογοητευμένοι, και να εγκαταλείπουμε κάθε όραμα δημοκρατικής και προοδευτικής επανίδρυσης της Ευρώπης. Κι όμως, χρειάζεται να επιμείνουμε και να ξαναβρούμε την ελπίδα, γιατί δεν υπάρχει άλλη επιλογή: η άνοδος των εθνικών εγωισμών και της ξενοφοβίας στην Ευρώπη οδηγεί κατευθείαν στην καταστροφή. Ας ξαναπιάσουμε το νήμα των γεγονότων κι ας δούμε τι θα έπρεπε να αλλάξουμε και να διασαφηνίσουμε για να ανοικοδομήσουμε την Ευρώπη μετά το Brexit.
Έχει ειπωθεί πολλές φορές ότι σε πολλές περιπτώσεις η ψήφος υπέρ του Brexit εκφράζει πιο πολύ ψήφο κατά της μετανάστευσης και της παγκοσμιοποίησης, παρά ψήφο κατά της ΕΕ ως ένωσης. Αυτή η στάση της ξενοφοβικής αναδίπλωσης, που τη γνωρίζουμε καλά στη Γαλλία με το Εθνικό Μέτωπο και τώρα με τον Τραμπ στις ΗΠΑ, παρά τις βρετανικές ιδιαιτερότητες, έχει κάτι βαθιά μηδενιστικό και ανορθολογικό: δεν θα λύσουμε τα προβλήματά μας στιγματίζοντας όλο και περισσότερο τους ξένους εργάτες και τις ξένες χώρες ή κουλτούρες, το αντίθετο θα συμβεί.
Οι ανισότητες μεγεθύνονται
Είναι αλήθεια όλα αυτά, αλλά χρειάζεται να επιμείνουμε σε δύο σημεία. Πρώτα πρώτα, αυτή η ψήφος είναι και μια αντίδραση στο γεγονός ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, που είναι ολοκληρωτικά στραμμένοι προς την αρχή ενός όλο και πιο καθαρού και ανόθευτου ανταγωνισμού μεταξύ περιοχών και χωρών, χωρίς κοινή κοινωνική και φορολογική βάση, αντικειμενικά ενίσχυσαν τις βαθύτατες ανισότητες που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών.
Καθώς απουσιάζει μια δημοκρατική προοδευτική απάντηση, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι οι λαϊκές και μεσαίες τάξεις καταλήγουν να στρέφονται προς τις ξενοφοβικές δυνάμεις. Πρόκειται για μια παθολογική απάντηση σε ένα πραγματικό πρόβλημα. Γεννημένο με βάση ένα σχέδιο κοινής αγοράς προσαρμοσμένο στην περίοδο ανοικοδόμησης και ανάπτυξης των ετών 1950-1970, το ευρωπαϊκό οικοδόμημα δεν μπόρεσε ποτέ να μετατραπεί σε αποτελεσματική δύναμη ρύθμισης του παγκοσμιοποιημένου και χρηματιστικού καπιταλισμού, που βρίσκεται σε πλήρη άνοδο από τις δεκαετίες 1980-1990.
Κατόπιν, η αλήθεια μας υποχρεώνει να πούμε ότι το Κόμμα της Ανεξαρτησίας στη Βρετανία και το Εθνικό Μέτωπο στη Γαλλία δυστυχώς δεν είναι οι μόνες πολιτικές δυνάμεις που έχουν υποκύψει στην άνοδο των εθνικών εγωισμών και του συλλογικού ανορθολογισμού τα τελευταία χρόνια. Ο κοντόφθαλμος εγωισμός και η ενίσχυση της λογικής «ο καθένας για τον εαυτό του» εξηγούν γιατί υπήρξε αυτή η καταστροφική διαχείριση της χρηματοπιστωτικής κρίσης από τις χώρες της ευρωζώνης μετά το 2008 (…).
Η κυριαρχία του ανορθολογισμού
Το πρόβλημα με τη λογική που επικράτησε, λογική ηθικοπλαστική, διδακτική και εθνικιστική, είναι ότι δεν έχει καμία σχέση με τον ορθό λόγο. Αν κάθε χώρα της ευρωζώνης εφάρμοζε την ίδια γενικευμένη αντιπληθωριστική ως προς τις αμοιβές πολιτική και βρισκόταν σήμερα με το ίδιο γιγαντιαίο εμπορικό πλεόνασμα (8% του ΑΕΠ) όπως η Γερμανία, πρωτοφανές στην ιστορία από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, δεν θα υπήρχε κανείς στον κόσμο που να μπορούσε να απορροφήσει ένα τέτοιο πλεόνασμα.
Οι γερμανοί υπεύθυνοι αρνούνται πάντοτε να εξηγήσουν αυτή την πραγματικότητα: το δικό τους υψηλό επίπεδο οικονομικής δραστηριότητας και απασχόλησης εξασφαλίστηκε με έξοδα των γειτόνων τους, κατά πολύ μεγάλο μέρος. Από τη στιγμή που επιλέχθηκε το κοινό νόμισμα, ένα πράγμα μπορούσε να αποτρέψει αυτή την εξέλιξη: μεγάλη αύξηση των αμοιβών και των δημόσιων επενδύσεων στη Γερμανία και δημιουργία μιας ένωσης με κοινό προϋπολογισμό και δημοσιονομική πολιτική. Οι αντίθετες, όμως, πολιτικές των υπεύθυνων της ευρωζώνης της σούπερ λιτότητας ξαναέριξαν την ευρωζώνη σε μια απίστευτη ύφεση στη διάρκεια των ετών 2011-2013, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στον υπόλοιπο κόσμο.
Ένα βαρίδι για την Ευρώπη
Μ’ αυτό τον τρόπο η ευρωζώνη έγινε ένα βαρίδι για την Ευρώπη, πράγμα που οι οπαδοί του Brexit εκμεταλλεύτηκαν. Αντί το ευρώ να σημάνει το μετασχηματισμό της κοινής αγοράς σε πολιτική ένωση ικανή να μας προστατέψει από τις κερδοσκοπικές επιθέσεις των αγορών και να εξελιχθεί κατόπιν σε δημόσια δύναμη που μπορεί να ελέγξει τον καπιταλισμό του 21ου αιώνα, το κοινό νόμισμα έγινε καταχθόνιο εργαλείο που απειλεί να εκτροχιάσει τα πάντα (…)
Και τώρα τι γίνεται; Το Ενωμένο Βασίλειο φαίνεται ότι τώρα θα επιδιώξει ένα καθεστώς ανάλογο με της Νορβηγίας, της Ισλανδίας και της Ελβετίας. Πρέπει, όμως, να πούμε στους Βρετανούς ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει ανέξοδα. Αν τους το είχαν αποσαφηνίσει νωρίτερα οι γερμανοί και γάλλοι κυβερνώντες, με πλήρη διαφάνεια, θα μπορούσε να είχε αλλάξει η τροπή των πραγμάτων.
Η Νορβηγία και η Ισλανδία ανήκουν στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, κι αυτό τους εξασφαλίζει πλήρη πρόσβαση στην κοινή αγορά. Αλλά αυτές οι χώρες οφείλουν σε αντάλλαγμα να εφαρμόζουν σχεδόν το σύνολο της κοινοτικής νομοθεσίας και να καταβάλλουν τη συμβολή τους στον κοινοτικό προϋπολογισμό (η οποία είναι σχεδόν όση και η συμβολή της Βρετανίας ως τώρα σαν ποσοστό του ΑΕΠ). Και όλα αυτά χωρίς να έχουν συμμετοχή στη συλλογική λήψη αποφάσεων.
Πέρα από το ζήτημα της συμβολής στον κοινοτικό προϋπολογισμό των χωρών που δεν είναι μέλη της ΕΕ και θέλουν να επωφεληθούν της κοινής αγοράς, είναι καιρός να τεθεί και το ζήτημα των κυρώσεων εναντίον των χωρών που ασκούν την πρακτική του ντάμπιγκ έναντι των ρυθμιστικών μέτρων και ειδικότερα εναντίον των χωρών που δεν θα εφαρμόζουν τους αυστηρούς κανόνες οικονομικής διαφάνειας και αντιμετώπισης των ευνοϊκών φορολογικών καθεστώτων. Δεν είναι δυνατόν να περιμένουμε πότε θα επιβάλουν οι αμερικάνικες αρχές τις κυρώσεις τους, για να αρχίσει να τίθεται (δειλά) υπό αμφισβήτηση το ελβετικό τραπεζικό απόρρητο.
Το ίδιο ζήτημα πρέπει να τεθεί και προς το Λονδίνο εξαιτίας της θέσης του χρηματιστηρίου του, αλλά και εξαιτίας των φορολογικών παραδείσων του βρετανικού στέμματος.
Πρέπει να κάνουμε την επιλογή
Όσο δεν υπάρχει ετοιμότητα για την επιβολή τέτοιων κυρώσεων, δεν πρέπει να ξαφνιαζόμαστε αν κάποιες χώρες επιλέγουν να αναζητήσουν την ευημερία τους εκτός της ΕΕ. Αν μπορεί κάποιος να επωφελείται της κοινής αγοράς υπονομεύοντας με την ησυχία του την οικονομική βάση των γειτόνων του, γιατί να μην το κάνει;
Αν θέλουμε να διασωθεί η ευρωζώνη, θα χρειαστεί να αλλάξει πορεία. Μετά την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 2015 (που ήταν κι αυτή συνέπεια της άρνησης των Ευρωπαίων να προχωρήσουν στην αναδιάρθρωση του χρέους, παρότι την είχαν υποσχεθεί στην προηγούμενη κυβέρνηση), οι ηγέτες της ευρωζώνης έκαναν την ανόητη επιλογή να ταπεινώσουν τη χώρα, μην τυχόν και οι εκλογείς των άλλων χωρών δοκιμάσουν αυτό το δρόμο.
Αυτή την επιλογή πλήρωσαν οι Ποδέμος, που δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν το ποσοστό των Σοσιαλιστών στις δύο ισπανικές εκλογικές αναμετρήσεις. Το αποτέλεσμα είναι οι ηγεσίες της Γαλλίας και της Γερμανίας να βρίσκονται σήμερα αντιμέτωπες με μια Ισπανία ακυβέρνητη και με την άνοδο του δεξιού λαϊκισμού και του εθνικισμού σχεδόν παντού: στο Ενωμένο Βασίλειο, στην Πολωνία και την Ουγγαρία… Η απειλή αυτή είναι με πολύ διαφορετικό τρόπο πιο επικίνδυνη για την Ευρώπη από ό,τι η πρόκληση που αντιπροσωπεύει η ριζοσπαστική αριστερά, που στο κάτω κάτω διατυπώνει ένα λογικό αίτημα: αναδιάρθρωση των ευρωπαϊκών δημόσιων χρεών, που είναι αναπόφευκτη και πρέπει να οργανωθεί το ταχύτερο. Θα ήταν προτιμότερο να στηριχθεί κανείς στον ΣΥΡΙΖΑ, τους Ποδέμος, τους ισπανούς Σοσιαλιστές και το σύνολο των κομμάτων της αριστεράς, ριζοσπαστικής ή όχι, που τους διακρίνει θεμελιακά ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός, σε αντίθεση με τους λαϊκιστές της δεξιάς.
Είναι θλιβερό να διαπιστώνει κάποιος σήμερα ότι οι ευρωπαίοι ηγέτες εξακολουθούν να απαιτούν από την Ελλάδα να εξασφαλίσει πρωτογενή πλεονάσματα 3,5% για τις επόμενες δεκαετίες, από μια χώρα που έχει χάσει το 25% του ΑΕΠ από το 2008 και η ανεργία της έχει εκραγεί, πράγμα που δεν έχει κανένα νόημα. Εκείνο που θα είχε νόημα, θα ήταν ένα μικρό πλεόνασμα της τάξης του 0,5% ή του 1% του ΑΕΠ.
* Το κείμενο δημοσιεύτηκε στη ηλεκτρονική έκδοση της «Μοντ». Ο Τ. Πικετί είναι οικονομολόγος, συγγραφέας του βιβλίου το «Κεφάλαιο στον 21ο αιώνα». Ήταν σύμβουλος του Κόρμπιν έως την περασμένη βδομάδα, οπότε παραιτήθηκε χαρακτηρίζοντας «αδύναμη» την καμπάνια των Εργατικών.
