Σελαχατίν Ντεμιρτάς, πρόεδρος του HDP
Του Βασίλη Ρόγγα
Ο Ερντογάν είναι κυρίαρχος στην τουρκική πολιτική σκηνή εδώ και περίπου 16 χρόνια. Η πολιτική διαδρομή που έχει διανύσει αφορά στην οικονομική, πολιτισμική και κοινωνική αναμόρφωση της Τουρκίας, συνήθως όχι με προοδευτικό ή θετικό πρόσημο. Για τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνει την ατζέντα και παράγει πολιτική ο «σουλτάνος» έχουν ειπωθεί πολλά. Ωστόσο, είναι χρήσιμο να καταγραφούν οι πολιτικές θέσεις της αντιπολίτευσης στην Τουρκία.
Οι κεμαλιστές
Το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) είναι το πιο παλιό κόμμα στη Τουρκία και ιδρύθηκε πριν περίπου εκατό χρόνια από τον Κεμάλ Ατατούρκ. Έως το Β’ Παγκόσμιο λειτούργησε ως το μόνο κόμμα, ενώ η εκλογική του πορεία έπειτα κυμαίνεται αναλόγως των εσωτερικών πολιτικών διεργασιών του και εξωγενών παραγόντων, όπως τα αρκετά στρατιωτικά πραξικοπήματα. Η θέση του κόμματος στο πολιτικό συνεχές βρίσκεται στην κεντροαριστερά, έχει φιλοευρωπαϊκό προσανατολισμό και πολιτισμικά αυτοπροσδιορίζεται ως κοσμικό. Η κεμαλική παράδοση είναι καταφανής στις προεκλογικές του εκδηλώσεις, στα συνθήματα, στις αξιακές πλαισιώσεις του υποψηφίου πρόεδρου Μουχαρρέμ Ινζτέ.
Στις εκλογές για το κοινοβούλιο το CHP συγκρότησε τη «Συμμαχία του Έθνους» (Millet İttifakı). Μαζί με το κεμαλικό κόμμα συντάσσονται τρία κόμματα. Το ένα είναι το «Καλό Κόμμα» (IYI Party), ένα εγχείρημα που μοιάζει πολιτικά περίπου με την Ένωση Κεντρώων του Λεβέντη (ή το ΛΑΟΣ), όπως μας πληροφόρησαν οι άνθρωποι με τους οποίους κάναμε συνεντεύξεις. Είναι εθνικιστικό, κοσμικό, κεμαλικό, οικονομικά φιλελεύθερο κόμμα με πρόεδρο την Meral Akşener. Αποτελείται από πρώην στελέχη των Γκρίζων Λύκων και των Κεμαλιστών. Το δεύτερο κόμμα της συμμαχίας του Έθνους είναι το Κόμμα Ευδαιμονίας, ένα μικρό ισλαμικό κόμμα. Το τελευταίο είναι το Δημοκρατικό Κόμμα.
Οι κεμαλιστές παραδοσιακά αντλούν την εκλογική τους δύναμη από τα παράλια του Αιγαίου, τα αστικά κέντρα και την Κωνσταντινούπολη. Έχουν μεγαλύτερα ποσοστά στο μορφωμένο πληθυσμό, ενώ διατηρούν ισχνή παρουσία στην πλειοψηφικά κουρδική νοτιοανατολική Τουρκία. Το κόμμα είναι σχεδόν πλήρως γραφειοκρατικοποιημένο, με μια σχεδόν ακλόνητη ηγετική ομάδα, όπως μας πληροφόρησαν, και μπορεί με σχετική ασφάλεια κανείς να το προσδιορίσει ως κατεστημένο, ως κόμμα του κράτους, που όμως έχει απολέσει την κρατική εξουσία εδώ και πολλά χρόνια.
Το καλό σενάριο για τη συμμαχία που έχει συγκροτηθεί θα ήταν να μην ξεπεράσει ο Εντρογάν το 50% στις προσεχείς εκλογές και στο δεύτερο γύρο ο ηγέτης του ΑΚP να αναμετρηθεί με τον Μουχαρέμ Ιντζέ, ελπίζοντας ο δεύτερος προφανώς στις ψήφους του HDP. Ταυτόχρονα, το HPD είναι κρίσιμο να περάσει το κοινοβουλευτικό όριο του 10%, έτσι ώστε να μην είναι παντοδύναμο το AKP στο νέο κοινοβούλιο.
Μπορεί ο Μουχαρέμ Ινζέ να τα καταφέρει; Ο 54χρονος καθηγητής φυσικής είναι χαρισματικός, χωρατατζής και λαϊκιστής. Όπως μας πληροφόρησαν οι συζητητές μας, ακόμα κι αν όλοι και όλες προέρχονταν από την Αριστερά και την αντιεξουσία, ο Ιντζέ είναι ένας υποψήφιος αντίπαλος του Ερντογάν που για πρώτη φορά φαίνεται να συνιστά μια εναλλακτική, ακόμα κι αν δεν εκλεγεί πρόεδρος. Ο Ιντζέ χορεύει, χαμογελάει, κάνει αστεία, μιλάει για τα προβλήματα της χώρας, ειρωνεύεται το μορφωτικό επίπεδο του Ερντογάν, εξηγεί με απλοϊκό τρόπο το ισοζύγιο εισαγωγών και εξαγωγών της χώρας.
To HDP
Η Αριστερά εδώ και έξι χρόνια εκπροσωπείται από το Δημοκρατικό Κόμμα των Λαών. Οι διώξεις που υπέστη έπειτα από το πραξικόπημα έχουν αδυνατίσει την επικοινωνία του με την τουρκική κοινωνία. Εννέα βουλευτές του είναι κρατούμενοι, συμπεριλαμβανομένου και του υποψηφίου προέδρου Ντεμιρτάς. Σε συνολικά 94 δήμους που επικρατεί το Δημοκρατικό Κόμμα των Λαών, διορίστηκε κρατικός επίτροπος και εκδιώχθηκαν οι εκλεγμένοι. Το κόμμα προσδιορίζεται ως φιλοκουρδικό, υπέρ των μειονοτήτων, με φεμινιστική και λοατκι ατζέντα, δημοκρατικό και αριστερό. Παρόλα αυτά, κατηγορείται διαρκώς, κυρίως από τον AKP, ως ο πολιτικός βραχίονας του PKK, ρητορική που το πλήττει εκλογικά και πολιτικά.
Η παρουσία του HDP στην Κωνσταντινούπολη είναι ισχνή. Στην Πόλη το 90% περίπου των μπάνερ ανήκουν στον Εντρογάν. Πληροφορηθήκαμε πως συχνά τα σημεία που η αριστερά καταλαμβάνει για να κάνει την προεκλογική της καμπάνια τα βράδια διαλύονται από τον κρατικό μηχανισμό ή από οπαδούς του Ερντογάν. Η καταστολή στην οποία υποβάλλεται το κόμμα έχει δημιουργήσει φόβο στους ψηφοφόρους ή τους εν δυνάμει ψηφοφόρους του. Όπως μας ενημέρωσαν οι άνθρωποι με τους οποίους κάναμε συνεντεύξεις, πολλοί προοδευτικοί πολίτες επηρεάζονται από τη ρητορική του AKP σε σχέση με τη «φιλοτρομοκρατική» στάση του κόμματος και τη σχέση με το PKK. Χαρακτηριστική είναι μια φράση: «ποιους θα ψηφίσουμε, αυτούς που σκοτώνουν μωρά»;
Σε επίπεδο μαζών, είτε λόγω της προπαγάνδας είτε λόγω πραγματικότητας, υπάρχει η αίσθηση ότι όντως υπάρχει σχέση HDP και PKK. Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι οι συζητήσεις με ψηφοφόρους και υποστηρικτές του HDP έφθαναν εύκολα στο ερώτημα του κατά πόσον ευνοείται το κόμμα από την αποδιδόμενη σχέση του με το PKK, καθώς το HDP στηρίζεται, και επιδιώκει να στηρίζεται, ευρύτερα από τους προοδευτικούς πολίτες της τουρκικής κοινωνίας. Θα μπορούσαμε να τολμήσουμε μια ιστορική αναλογία. Η ηρωική ιστορία του ΚΚΕ, η οργανωτική του συγκρότηση, ο πολιτικός του λόγος βάρυνε, ίσως εμπόδιζε, και πάντως δημιουργούσε προβλήματα εμβέλειας στη δημοκρατική ΕΔΑ κατά τη διάρκεια της καχεκτικής δημοκρατίας.
Το HDP είναι νεοφυές, με έναν μειλίχιο, ευγενικό και χωρίς εξάρσεις φυλακισμένο υποψήφιο πρόεδρο. Ο Ντεμιρτάς είναι 45 χρονών και, όπως μας είπαν, για την τουρκική πολιτική σκηνή θεωρείται μικρός. Το κόμμα συγκεντρώνει τα υψηλότερα ποσοστά του στη νοτιοανατολική Τουρκία, με περίπου 60% μέσο όρο, ενώ το μόνο κόμμα με σημαντική παρουσία σε εκείνες τις περιοχές είναι το AKP. Θα μπορέσει να περάσει το κοινοβουλευτικό όριο του 10%; Οι δημοσκοπήσεις δεν δείχνουν βάσιμα είτε το ένα είτε το άλλο ενδεχόμενο. Παρόλα αυτά, φαίνεται πως το ενδεχόμενο μη εισόδου του στη βουλή τρομάζει τους κεμαλιστές που είναι ήπιοι σε σχέση με την Αριστερά. Αν δεν εισέλθει στη Βουλή το ποσοστό θα κατευθυνθεί στο AKP, ενώ στο ενδεχόμενο δεύτερου γύρου προεδρικών εκλογών χρειάζονται τη στήριξή του HDP.
Καταλήγοντας, η ερώτηση για το πολιτικό μέλλον της Τουρκίας περνάει μέσα από την επικείμενη οικονομική κρίση, της οποίας τα σημάδια έχουν από τώρα αποτελέσματα, αλλά όχι μόνο. Η τουρκική κοινωνία έχει πιο βαθιές κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές διαιρετικές τομές από αυτές που έχει, για παράδειγμα, η ελληνική. Πρόκειται, κατά την εκτίμηση και των συνομιλητών μας, για μια κοινωνία χωρισμένη στα δυο καταρχάς (ισλαμιστές / κοσμικοί), αλλά και με πολλές επιμέρους διαχωριστικές (ακόμα και χωρικές, πέρα από ταξικές και άλλες). Αν οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης μπορέσουν να αντλήσουν γόνιμα συμπεράσματα από το παρελθόν τους και ταυτόχρονα σκεφτούν την πτώση του καθεστώτος Ερντογάν με όρους σχετικής έστω ενότητας, αλλά σίγουρα δημοκρατικής μετάβασης, τότε, πράγματι, υπάρχει ελπίδα. Άλλωστε, η «καθεστωτική αλλαγή», γιατί περί αυτού θα πρόκειται, αφορά τη συνάντηση διαφόρων παραγόντων, με εξαιρετικά κρίσιμο όμως τον παράγοντα της δημοκρατίας ως καταλύτη.
