Στις 2 Ιανουαρίου 2020, το υπουργείο Υγείας και ο ΕΟΔΥ (Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας) ανακοίνωσαν την προετοιμασία απόκρισης στην επιδημία COVID-19. Στον σχεδιασμό ορίστηκαν 7 βασικά νοσοκομεία αναφοράς και 8 εναλλακτικά σε όλη τη χώρα. Παράλληλα, ακολουθώντας οδηγίες του ΠΟΥ και του ECDC (Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου των Λοιμώξεων), ο ΕΟΔΥ δημοσίευσε κατευθυντήριες οδηγίες και τους σχετικούς ορισμούς για τον εντοπισμό κρουσμάτων COVID (πιθανών και επιβεβαιωμένων), ανάλογα με την εξελισσόμενη επιδημιολογική εικόνα, και πρότεινε πρότεινε την ενίσχυση των ιατρικών υποδομών, του υλικού προσωπικής προστασίας, του εξοπλισμού των ΜΕΘ και των μέτρων κοινωνικής απόστασης. Ατυχώς, η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας παραβλέφθηκε από την αρχή.
Το πρώτο κρούσμα COVID-19 διαγνώστηκε στην Ελλάδα στις 26 Φεβρουαρίου. Το δημόσιο σύστημα υγείας, έπειτα από μια μακροχρόνια περίοδο οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, βρισκόταν στο χείλος της κατάρρευσης, με σοβαρές ελλείψεις και σημαντική γεωγραφική ανισορροπία στην κατανομή του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού.
Την 1η Μαρτίου, η ελληνική κυβέρνηση έλαβε το πρώτο μέτρο: ακύρωση των καρναβαλιών. Εκείνη την εποχή είχαν επιβεβαιωθεί μόνο τρία κρούσματα COVID-19 και το κοινό θεωρησε το μέτρο υπερβολικό. Στις 10 Μαρτίου, όλα τα σχολεία και τα πανεπιστήμια έκλεισαν με 89 επίσημα επιβεβαιωμένα κρούσματα και 0 θανάτους. Στις 23 Μαρτίου, περίπου 4 εβδομάδες μετά την έναρξη της επιδημίας, με 695 επιβεβαιωμένα κρούσματα και 17 θανάτους, εφαρμόστηκαν αυστηρά μέτρα καραντίνας σε εθνικό επίπεδο. Η επιβολή καραντίνας για τα κρούσματα και η ιχνηλάτηση των επαφών τους, προκειμένου να αποφευχθεί η περαιτέρω μετάδοση της λοίμωξης, συντονίστηκε απο τον ΕΟΔΥ και τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας: αστυνομικοί από το οικείο της κατοικίας του κρούσματος αστυνομικό τμήμα θα έλεγχαν τη συμμόρφωση των πολιτών στην καραντίνα. Οι θετικοί στην COVID-19 ασθενείς δεν εκτιμώνται ιατρικά: «μένουν σπίτι».
Χειρουργικές επεμβάσεις και ραντεβού στα εξωτερικά ιατρεία ακυρώνονται: αντιμετωπίζονται μόνο τα επείγοντα περιστατικά. Η προσοχή του κράτους για την αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19 στρέφεται κυρίως στα νοσοκομεία και τις κλίνες ΜΕΘ, καθώς και στη διακοπή των τακτικών εξωτερικών ιατρείων/νοσηλειών και χειρουργείων. Η πολιτική αυτή θα συντελέσει σε σημαντική αύξηση των ακάλυπτων αναγκών υγείας. Επιπλέον, η μερική αναστολή της τακτικής λειτουργίας του (μάλλον ανεπαρκούς) συστήματος ΠΦΥ, μαζί με ορισμένα ιδιωτικά ιατρεία που αναγκάζονται να κλείσουν λόγω έλλειψης προστατευτικού εξοπλισμού, δημιουργεί ήδη έκτοτε σοβαρή ανησυχία για την πρόσβαση και τη συνέχεια της φροντίδας υγείας.
Στις 4 Απριλίου ανακοινώνεται η «αναδιάρθρωση» των υπηρεσιών ΠΦΥ. Δεκατρία νοσοκομεία ορίζονται ως νοσοκομεία αναφοράς για την αντιμετώπιση κρουσμάτων COVID-19. Κλινικές κλείνουν και θάλαμοι εκκενώνονται: κάποιοι διατίθενται στη φροντίδα μολυσμένων ασθενών, ενώ άλλοι μετατρέπονται σε κλίνες ΜΕΘ COVID-19. Συγκεκριμένα, Κέντρα Υγείας σε έξι μεγάλες αστικές περιοχές (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Λάρισα και Ηράκλειο) προορίζονται αποκλειστικά για τον έλεγχο ασθενών με λοίμωξη του αναπνευστικού. Αυτά τα Κέντρα Υγείας θα ασχολούνται στο εξής με την ανίχνευση, παρακολούθηση και διαχείριση πιθανών/επιβεβαιωμένων κρουσμάτων με ήπια συμπτώματα που δεν απαιτούν νοσηλεία στο σπίτι. Για τους ασθενείς που έχουν διαγνωστεί με COVID-19, λειτουργεί υπηρεσία τηλεσυμβουλευτικής. Πολίτες που θέλουν να ελεγχθούν, δεν έχουν αλλη επιλογή απο το να επισκεφθούν νοσοκομεία. Οι προσπάθειες αύξησης των ελέγχων περιορίζονται στις πρωτοβουλίες του ΕΟΔΥ ή στις μέρες ελέγχου των περιφερειών. Ο ρόλος της ΠΦΥ ή των γενικών ιατρών στη διάγνωση και διαχείριση των ασθενών, σε όποια φάση της COVID-19 (ακόμη και για ασθενείς που δεν χρειάζονται νοσηλεία) απλώς δεν προβλέπεται.
Ευάλωτοι πληθυσμοί
Σημαντική πρόκληση είναι η κάλυψη των αναγκών των ευάλωτων πληθυσμών – για παράδειγμα των αστέγων, των τοξικοεξαρτημένων, των Ρομά, των προσφύγων και άλλων κοινωνικά αποκλεισμένων ομάδων.
Ένα από τα πιο ευαίσθητα και απαιτητικά ζητήματα εκείνη τη στιγμή αφορά στις άθλιες συνθήκες διαβίωσης περίπου 41.000 αιτούντων άσυλο στα ΚΥΤ στα νησιά του Αιγαίου. Η κατάσταση που επικρατεί σε αυτούς τους καταυλισμούς καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη λήψη απαραίτητων μέτρων προφύλαξης, όπως η κοινωνική αποστασιοποίηση και η αυστηρή υγιεινή, ακόμη και το πλυσιμο των χεριών. Όλες οι επισκέψεις στους καταυλισμούς αναστέλλονται. Επιδημιολογικά δεδομένα για την COVID 19 λοίμωξη μεταξύ των προσφύγων και αιτούντων άσυλο στα ΚΥΤ και στα κέντρα φιλοξενίας δεν συμπεριλαμβάνονται στην καθημερινή ενήμερωση του ΕΟΔΥ. Αντίστοιχα δεν υπάρχουν δεδομένα για τις νοσηλείες, τους θανάτους, τις νοσηλείες σε ΜΕΘ γι’ αυτές τις πληθυσμιακές ομάδες. Στις 17/3/2020 εκπονείται από το υπουργείο Μεταναστευτικής Πολιτικής το σχέδιο ΑΓΝΟΔΙΚΗ για τα ΚΥΤ και τα κέντρα φιλοξενίας. Καταργούνται ολες οι δραστηριότητες, το σχολείο για τα παιδιά των προσφύγων, και αναβάλλονται οι αιτήσεις ασύλου. Επιβάλλεται ο έλεγχος των νεοαφιχθέντων και καραντίνα, ενώ οι περιορισμοί ανανεώνονται συχνά μέσω υπουργικών αποφάσεων.
Μέχρι τις 3 Μαΐου, η Ελλάδα με πληθυσμό 10,7 εκ. κατοίκων έχει 2620 επιβεβαιωμένα κρούσματα, 144 θανάτους και 1473 αναρρώσεις.
Μέτρα περιορισμού
Κατά το πρώτο κύμα εφαρμόστηκε ένα αυστηρό lockdown με σοβαρούς περιορισμούς στην κινητικότητα των πολιτών. Το ισχυρό αυτό μέτρο εγκλεισμού ανέτρεψε την αναλογική σχέση ελευθερίας και περιορισμού, που αποτελεί κανόνα ενός συνταγματικού κράτους. Το κράτος αναλαμβάνει έναν πιο δυναμικό ρόλο. Απαγορεύονται οι δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις και επιβάλλονται διοικητικά πρόστιμα σε περίπτωση παραβίασης καθώς και περιορισμοί/απαγόρευση της κυκλοφορίας στην επικράτεια. Η ελεύθερη κίνηση -πέραν του δέοντος πατερναλιστικό μέτρο- σ’αυτή τη φάση της πανδημίας (22/03-04/05) επιτρέπεται ΜΟΝΟΝ για πολύ συγκεκριμμένους λόγους: μετακίνηση στην εργασία, για την προμήθεια τροφίμων/φαρμάκων, για την επίσκεψη σε γιατρό, για τη βόλτα του κατοικιδίου και σωματική άσκηση. Παραγνωρίζονται άλλες ανάγκες, όπως η ανάγκη ανθρώπων που δεν συζούν να βρεθούν. Στο ίδιο πλαίσιο κλείνουν και οι λατρευτικοί χώροι. Η αποστολή sms σε ειδικό κρατικό αριθμό που δεν αποθηκεύει αλλά απαντά αυτοματοποιημένα ή με χειρόγραφη δήλωση, αποτελεί προϋπόθεση για την έξοδο. Παρά την αυστηρότητά τους, τα μέτρα εγκλεισμού γίνονται δεκτά απο την πλειονότητα του πληθυσμού. Λόγω της πανδημίας, μοιάζει να γίνεται ανεκτή η καταγραφή και των πιό ιδιωτικών στιγμών μας, π.χ. με ποιους βρεθήκαμε και πότε, με σκοπό την υγειονομική μας ασφάλεια. Το πρόταγμα «ασφάλεια έναντι ελευθερίας» γίνεται αποδεκτό. Το φαινόμενο οξύνεται: όλοι οι νόμοι υποκαθίστανται από «Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου» (ΠΝΠ), που ωστόσο κυρώνονται μετέπειτα από τη Βουλή. Η διακυβέρνηση μέσω διαταγμάτων προκαλεί την κριτική συνταγματολόγων. Στο χρονικό αυτό διάστημα της επιδημίας, ωστόσο, όλες οι δομές του κράτους εκσυγχρονίζονται ψηφιακά με γρήγορους ρυθμούς.
Εμβολιασμός
Το πρόγραμμα εμβολιασμών «Ελευθερία» ξεκίνησε το 2021. Για τον εμβολιασμό απαραίτητοι είναι ο ΑΜΚΑ και ο ΑΦΜ. Το πρόγραμμα προέβλεπε αρχικά εμβολιασμό των υγειονομκών και των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Ο υποχρεωτικός εμβολιασμός -αντικείμενο ενασχόλησης και του Συμβουλίου Επικρατείας-, με εμβόλια των οποίων η ασφάλεια δεν έχει αποδειχθεί, θα αποτελούσε παράβαση της ηθικής υποχρέωσης προστασίας της δημόσιας υγείας, ακόμη και σε επείγουσες καταστάσεις. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, απαραίτητες προϋποθέσεις για να δικαιολογηθεί ηθικά η υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού είναι να έχει επιβεβαιωθεί η ασφάλεια των εμβολίων, η αποτελεσματικότητα αλλά και η διαθεσιμότητά τους. Το ποσοστό εμβολιασμού του υγειονομικού προσωπικού στις δομές υγείας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στη χώρα μας ανέρχεται στο 70%. Το ποσοστό εμβολιασμού του προσωπικού στις δομές περίθαλψης ευπαθών ομάδων (ηλικιωμένων, ατόμων με χρόνιες παθήσεις/ατόμων με αναπηρία) μένει στο 54%.
Ο πληθυσμός των κέντρων φιλοξενίας και ΚΥΤ εμβολιάζεται από ομάδες του ΕΟΔΥ 6 μήνες μετά την έναρξη του προγράμματος εμβολιασμού μέσω της απόκτησης προσωρινού ΑΜΚΑ. ΟΙ «παράτυποι» μετανάστες αποκλείονται. Εως και τώρα δεν υπάρχουν επίσημα δεδομένα για τους εμβολιασμούς στα ΚΥΤ και κέντρα φιλοξενίας.
Ο εμβολιασμός αντιμετώπισε στη χώρα αρκετό προβληματισμό. Ως αναγκαίος όρος, δεν παύει να συνιστά ισχυρά παρεμβατική πράξη, πράγμα που δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Η επιβολή της υποχρεωτικότητας ενέχει τον κίνδυνο να μειωθεί η εμπιστοσύνη στους φορείς δημόσιας υγείας ή και να προκληθούν αντιδράσεις που θα τροφοδοτήσουν το αντιεμβολιαστικό κλίμα. Συνεπώς, η επιλογή αυτή πρέπει να είναι η τελευταία, εφόσον έχουν εξαντληθεί οι ηπιότερες εναλλακτικές επιλογές που μπορεί να εξυπηρετούν εξίσου τον επιδιωκόμενο σκοπό. Ο υποχρεωτικός εμβολιασμός έναντι της COVID και η επιβολή κυρώσεων δημιούργησαν σκεπτικισμό ακόμα και για τα κλασικά εμβόλια.
Επικοινωνία
Η επικοινωνία είναι ένα σημαντικό μέρος διαχείρισης της πανδημίας. Η κυβέρνηση ενημερώνει τους πολίτες, ειδικά κατά το πρώτο κύμα, τηλεοπτικά (με τον Σ. Τσιόδρα ως εκπρόσωπο του υπουργείο Υγείας και τον Ν. Χαρδαλιά εκ μέρους του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη). Η ενημέρωση αφορά τις νέες λοιμώξεις, τους θανάτους τις νοσηλείες και τα νέα -όλο και πιό περιοριστικά- μέτρα πρόληψης. Παράλληλα, υλοποιούνται καμπάνιες με hastag «μένουμε σπίτι» και «μένουμε ασφαλείς», καθώς και για τη χρήση μάσκας. Η αποτελεσματικότητα δεν μελετήθηκε ποτέ.
Η πανδημία COVID-19 έφερε στο φως τις μακροχρόνιες ελλείψεις και τα κενά του υποχρηματοδοτούμενου δημόσιου συστήματος υγείας στην Ελλάδα. Η ανασφάλεια στον εργασιακό χώρο σε ένα σύστημα «ελεύθερης» αγοράς ορίζουν τελικά ένα «ακριβό» σύστημα υγείας. Η ΠΦΥ απουσίασε θεαματικά από τη διαχείριση της επιδημίας, με συνέπειες που ακόμη δεν έχουν αξιολογηθεί στο σύνολό τους. Το lockdown ήταν ένα επιτυχημένο μέτρο δημόσιας υγείας, αλλά με τη σταδιακή επανέναρξη της ελευθερίας της κίνησης και της δραστηριότητας, θα έπρεπε να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια για τη διατήρηση και την ενίσχυση του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης μέσω της ενίσχυσης του ΕΣΥ και της στήριξης επαγγελματιών υγείας σε πρωτοβάθμιo και δευτεροβάθμιo επίπεδo υγειονομικής περίθαλψης.
Η πανδημία είχε στην Ελλάδα 5.548.487 δηλωμένα κρούσματα και 34.779 νεκρούς. Από το Δεκέμβριο του 2022, δεν δημοσιεύεται αριθμός κρουσμάτων και τεστ.
Τη στήλη επιμελούνται οι: Γιάννης Καλομενίδης, Χριστίνα Κυδώνα, Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος
