Σήμερα, τη στιγμή που η ελληνική αριστερά στο πρόσωπο του ΣΥΡΙΖΑ καταλαμβάνει την κυβερνητική εξουσία, κλείνουν σχεδόν δύο χρόνια από την λήξη της προεδρίας Χριστόφια στην Κύπρο (Μάρτης 2013). Μπορούμε λοιπόν, να προχωρήσουμε σε μια νηφάλια κριτική εξέταση της περιόδου 2008-2013 -των γεγονότων που καθόρισαν την οικονομική και κοινωνική κατάσταση της Κύπρου- και την εξαγωγή γενικότερων συμπερασμάτων, αφήνοντας έξω από αυτή την ανάλυση τους χειρισμούς και την πολιτική στο Κυπριακό.
Η εκλογή ενός κομμουνιστή ηγέτη στην προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας το 2008 ταξίδεψε ως νέο στα πέρατα του κόσμου. Αποτέλεσε μια είδηση που για τους καλά γνωρίζοντες ήταν απλά μια εξαίρεση που επιβεβαίωνε τον κανόνα, αλλά από ορισμένους ρομαντικούς θεωρήθηκε ένα ελπιδοφόρο μήνυμα κοινωνικής αλλαγής. Το κεντρικό προεκλογικό σύνθημα του νικητή ήταν «Δίκαιη λύση-Δίκαιη κοινωνία». Πέντε χρόνια μετά, στην εκπνοή της προεδρικής θητείας, η οικονομική κρίση κάλπαζε ασυγκράτητη πάνω σε μια ανυπεράσπιστη κοινωνία, ενώ οι προσπάθειες εξεύρεσης λύσης του κυπριακού είχαν -και έχουν- βαλτώσει. Η αριστερή προεδρία που ξεκίνησε με ελπίδες και προσδοκίες τερματίστηκε χωρίς να αφήσει θετικές παρακαταθήκες για τους εργαζόμενους της Κύπρου. Αντίθετα παραχώρησε τη θέση της στην πιο ακραία νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση που γνώρισε ποτέ η Κύπρος. Ήδη η κυβέρνηση Αναστασιάδη έχει στο ενεργητικό της το «κούρεμα» των καταθέσεων, την υπογραφή μνημονίου, την ένταση της πολιτικής λιτότητας, την επιβολή πρόσθετης φορολόγησης, την περιστολή επιδομάτων και εσχάτως το κλείσιμο των κυπριακών αερογραμμών . Καταρχάς πρέπει να τονιστεί ότι η εκλογή του Χριστόφια στην κυπριακή Προεδρία οφείλεται περισσότερο στη στάση και την πολιτική του στο εθνικό θέμα της Κύπρου και λιγότερο σε κοινωνικά ζητήματα και στις ριζοσπαστικές διαθέσεις της πλειοψηφίας του κυπριακού λαού. Γι’ αυτό, άλλωστε, υποστηρίχθηκε εκλογικά στο β’ γύρο από το ΔΗΚΟ, την ΕΔΕΚ, τους Οικολόγους αλλά και από πολιτικούς παράγοντες ακόμα και του απορριπτικού μπλοκ, δηλαδή των αρνητών της Δικοινοτικής Διζωνικής Ομοσπονδίας (Δ.Δ.Ο).
Έτσι, αμέσως μετά την ανάληψη των καθηκόντων του οι πολιτικές δυνάμεις και προσωπικότητες που στήριξαν εκλογικά τον Δ. Χριστόφια απέσπασαν υπουργεία, καίριες θέσεις στον κρατικό μηχανισμό και στους νευραλγικούς ημικρατικούς οργανισμούς (ΑΗΚ ενέργεια, ΑΤΗΚ επικοινωνίες, Κυπριακές Αερογραμμές κλπ) συνεχίζοντας την παράδοση της διανομής των κρατικών αξιωμάτων στους συντελεστές που βοήθησαν στην εκλογική νίκη. Αυτή την κατάσταση την ανέχτηκε και ο νέος ένοικος του προεδρικού μεγάρου. Έτσι το πρώτο υπουργικό συμβούλιο αποτελούσε περισσότερο προϊόν επιλογών των συγκυβερνώντων κομμάτων παρά της βούλησης του ανώτατου άρχοντα. Για αυτούς τους λόγους ακόμα και μη αριστεροί ψηφοφόροι του Χριστόφια ξαφνιάστηκαν αρνητικά από την τοποθέτηση ανθρώπων που δεν διέθεταν πολιτικές αρετές, σφρίγος, προοδευτικό πολιτικό όραμα και αγωνιστική διάθεση. Αρκετοί υπουργοί προέρχονταν από μια άχρωμη ομάδα τεχνοκρατών, στελεχών της δημόσιας διοίκησης, τραπεζικών στελεχών που θεωρούνταν «υπερκομματικές» προσωπικότητες ενός νεφελώδους κεντρώου-δημοκρατικού χώρου. Αξίζει να σημειωθεί ότι όσο αφορά το πρόγραμμα για την εσωτερική διακυβέρνηση ο Πρόεδρος ακολούθησε τη γνωστή θέση του ΑΚΕΛ, το οποίο υπογραμμίζει διαχρονικά και σταθερά ότι για το κόμμα προέχει η λύση του κυπριακού κι έπεται ο αγώνας για την ανατροπή του υπάρχοντος κοινωνικού συστήματος. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το αριστερό κόμμα της Κύπρου –παρά τις επιμέρους αντιρρήσεις- είχε αποδεχτεί το καπιταλιστικό αναπτυξιακό μοντέλο της Κύπρου και τη μετατροπή της σε διεθνές χρηματοπιστωτικό κέντρο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Όπως ήταν αναμενόμενο η εσωτερική πολιτική περιορίστηκε σε μια διαχείριση που ακολουθούσε την πεπατημένη κυπριακή κυβερνητική παράδοση με μικρές μεταρρυθμιστικές εξάρσεις π.χ προσπάθεια εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, νομοθετική ρύθμιση του ζητήματος του τράφικινγκ και την άσκηση για μιας φιλολαϊκής επιδοματικής πολιτικής – κατά τον πρώτο χρόνο – προς τα χαμηλά εισοδηματικά στρώματα.
Ο συμβιβασμός του νέου προέδρου, ανάμεσα στην ιδεολογία του και την εφαρμοζόμενη «πραγματιστική» πολι��ική, φάνηκε καθαρά με την επιλογή και τοποθέτηση τραπεζιτών στο χαρτοφυλάκιο του υπουργού οικονομικών. Στη συγκεκριμένη περίπτωση κυριάρχησε η σκέψη ότι πρέπει να εκπροσωπηθεί σε αυτήν τη θέση ο δεσπόζων χρηματοπιστωτικός τομέας, οι εγχώριες τράπεζες, ουσιαστικά η Τράπεζα Κύπρου. Έτσι υπουργοί διετέλεσαν ο Χαρίλαος Γ. Σταυράκης επί 3,5 έτη ανώτατο στέλεχος της Τράπεζας Κύπρου, ο Κίκης Καζαμίας για μόλις επτά μήνες, πρώην βουλευτής ΑΚΕΛ, στέλεχος του Συνεργατισμού, μέλος Ελεγκτικού της ΕΕ και ο Βάσος Σιαρλή για σχεδόν ένα έτος, κι αυτός ανώτατο στέλεχος της Τράπεζας Κύπρου. Είχε προηγηθεί η ένταξη της Κύπρου στην ΟΝΕ από την 1η Ιανουαρίου 2008, που άλλαξε τελείως το πλαίσιο και τα δεδομένα στο κυπριακό χρηματοπιστωτικό σύστημα με την μετατροπή του διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας σε τοποτηρητή της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τραπεζας με αυξημένες αρμοδιότητες. Αυτό το νέο ρόλο έπαιζε ο Αθ. Ορφανίδης, ο οποίος κατά την περίοδο της θητείας του έχαιρε της υποστήριξης όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης. Όταν αργότερα τα οικονομικά θέματα δυσκόλεψαν, επήλθε ρήξη στις σχέσεις του Προέδρου της Δημοκρατίας και Ορφανίδη που έφτασε σε διακοπή κάθε προσωπικής επαφής μετά το 2010.
Τα σταδιακά αυξανόμενα ελλείμματα του κρατικού προϋπολογισμού –που όμως δεν ξεπερνούσαν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο- έγινε προσπάθεια να αντιμετωπιστούν με μειώσεις εξόδων του δημοσίου, συγκράτηση μισθών, κατάργηση επιδομάτων. Την ίδια εποχή, στις αρχές του 2010, αποχώρησε από την κυβέρνηση η ΕΔΕΚ «επειδή -όπως δήλωνε ο Γ. Ομήρου- δεν μπορούμε να είμαστε μέρος των μη-ανατρέψιμων υποχωρήσεων του Προέδρου Χριστόφια (προς τους Τ/Κύπριους)».
Εντωμεταξύ με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα οι κυπριακές τράπεζες, που κατείχαν μεγάλο μερίδιο της ελληνικής αγοράς, άρχισαν να νιώθουν τριγμούς λόγω των της μεγάλης τους επέκτασης και των πολλών επισφαλών δανείων. Στο εσωτερικό η κυβέρνηση πρότεινε την αύξηση του εταιρικού φόρου, αλλά και με την αύξηση του φόρου στην μεγάλη ακίνητη περιουσία, αλλά οι προτεινόμενες νομοθετικές ρυθμίσεις απορρίφθηκαν από την Βουλή των Αντιπροσώπων. Οι αρμόδιοι των οικονομικών συνέχισαν τον περιορισμο των επιδομάτων και κοινωνικών βοηθημάτων. Το 2011 έγινε κατανοητό ότι η κρίση ακουμπά και την Κύπρο κι αυτό κυρίως εξαιτίας των ανοιγμάτων του υπερμεγέθους τραπεζικού τομέα. Τα πράγματα χειροτέρεψαν όταν στις 11 Ιουλίου 2011 έγινε η πολύνεκρη έκρηξη στο Μαρί – στην ναυτική βάση – που προκάλεσε την οργή όλων των Κυπρίων, την οποία αξιοποίησε αντιπολίτευση και «συμπολίτευση». Η καταστροφή έπληξε και την οικονομία μια και αχρήστευσε τον Ηλεκτρο-παραγωγικό σταθμό Λεμεσού που παρήγαγε το 30%-40% του ηλεκτρικού ρεύματος της Κυπριακής Δημοκρατίας, προκάλεσε επίσης συνεχείς διακοπές ρεύματος κατά την υψηλή τουριστική περίοδο. Αρχές Αυγούστου (03.08.2011) αποχώρησε και το ΔΗΚΟ από την κυβέρνηση κυρίως λόγω του ότι υπήρχαν «σοβαρές διαφορετικές προσεγγίσεις που αφορούν το Κυπριακό» κατά δήλωση του προέδρου του Μ. Κάρογιαν. Ο Πρόεδρος και η κυβέρνησή του είχε, πια, να αντιμετωπίσει μια «κυβερνώσα βουλή» που καταψήφιζε τα κυβερνητικά νομοσχέδια και δεν ενέκρινε πολλά από τα κονδύλια κρατώντας την κυβέρνηση κάτω από διαρκή ομηρία. Η Προεδρία χρεωνόταν την ατολμία της από φίλους, τα λάθη όλων των προηγούμενων κυβερνήσεων από τους αντιπάλους της και τις ανεπάρκειές της απ’ όλους. Την ίδια εποχή οι «αγορές», δηλ. οι εγχώριες τράπεζες και ξένοι δανειστές τερμάτισαν τις πιστώσεις προς το Κυπριακό κράτος, κι όλα αυτά τρεισήμισι χρόνια μετά την είσοδο της Κύπρου στο ευρώ. . Το επόμενο μεγάλο γεγονός που κλόνισε την οικονομία ήταν το κούρεμα των ελληνικών ομολόγων από την Ε.Ε τον Οκτώβρη του 2011, το οποίο προκάλεσε απώλειες άνω των 4,5 δις στα κυπριακά πιστωτικά ιδρύματα, τα οποία για να διασωθούν εξάντλησαν τις δυνατότητες του έκτακτου μηχανισμού ρευστότητας ΕLA. Ο Πρόεδρος είχε ακόμα την εντύπωση ότι μπορούσε να ελιχθεί μέσα στα πλαίσια της Ε.Ε και της Ε.Κ.Τ. Κυβέρνηση και τα οικονομικά στελέχη του ΑΚΕΛ, θεώρησαν ότι θα αποφύγουν το μνημόνιο ψηφίζοντας νόμους που επέβαλε η τρόικα. Σε μια μέρα στις 12 Δεκέμβρη 2012 ψηφίστηκαν ομόφωνα 24 εφαρμοστικά νομοσχέδια του -ανυπόγραφου ακόμα- κυπριακού μνημονίου, τα οποία προέβλεπε η συμφωνία τρόικας και κυβέρνησης για την οικονομική στήριξη της χώρας. Η κυπριακή αντιπολίτευση ζητούσε την υπογραφή ολοκληρωμένου μνημονίου μια ώρα αρχύτερα, ενώ η τρόικα δεν ενδιαφερόταν πλέον να διαπραγματευθεί με την κυβέρνηση ενός Προέδρου που οι μέρες του στην εξουσία ήταν μετρημένες.
Στις εκλογές του Φεβρουαρίου του 2013 που ακολούθησαν ο πρώτος κομμουνιστής πρόεδρος δεν ήταν υποψήφιος. Για πρώτη φορά στην Κύπρο εν ενεργεία πρόεδρος δεν διεκδίκησε ξανά την ψήφο του λαού και δεν υπερασπίστηκε τις επιλογές του διεκδικώντας δεύτερη πενταετία.
Τα συμπεράσματα που αφορούν και την ελληνική αριστερά
Η πενταετία χαρακτηρίστηκε από ατολμία στη λήψη ακόμα και απλών μέτρων εκσυγχρονιστικών μέτρων (χαρακτηριστικό παράδειγμα η μη εφαρμογή της υπεσχημένης μείωσης κατά δύο μήνες της 26μηνης στρατιωτικής θητείας), έγινε έτσι φανερή η έλλειψη ακόμη και ενός μετρημένου σχεδίου αστικών μεταρρυθμίσεων. Ο πρόεδρος αρκέστηκε στην προσπάθεια ελέγχου και αξιοποίησης ενός γραφειοκρατικού συστήματος με εμφανές δημοκρατικό έλλειμμα. (σφραγίστηκε), αλλά κυρίως χωρίς επαρκή δημοκρατική νομιμοποίηση και που είναι σε μεγάλο βαθμό αυτόνομο από την πολιτική εξουσία, αλλά όχι από τους μηχανισμούς ενός ιδιότυπου βαθέως κράτους που κληρονόμησε και εφαρμόζει πολλές από τις πρακτικές της αποικιοκρατικής διοίκησης των Βρετανών. Σε μεγάλο βαθμό η χάραξη εσωτερικής πολιτικής διατηρήθηκε στα χέρια των γραφειοκρατικών δομών των υπουργείων του δημόσιου τομέα και των κύκλων οικονομικών συμφερόντων που σχετίζονται με αυτές. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι έλυνε και έδενε η υψηλόβαθμη διοικητική ελίτ που στην Κύπρο είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την οικονομική ελίτ ακόμα και με στενούς συγγενικούς δεσμούς.
Η κοινή γνώμη αφέθηκε έρμαιο λαϊκιστικών, ξενοφοβικών και εθνικιστικών απόψεων που αναπαράγονται μεθοδικά από τα συγκροτήματα των ΜΜΕ, που επίσης συστηματικά παραπληροφορούσαν σχετικά με την κατάσταση και τον ρόλο των τραπεζών, απηχώντας μόνιμα τις απόψεις τους.
Παρά τη φιλολαϊκή ρητορεία οι εργαζόμενοι και οι οργανώσεις τους έμειναν στο περιθώριο, ο κόσμος αφέθηκε καθισμένος στον καναπέ. Αγνοήθηκε παντελώς η σημασία και η συμμετοχή του λαϊκού κινηματικού παράγοντα στη στήριξη πολιτικών επιλογών και στη διαμόρφωση πολιτικών εξελίξεων.
Η υποτίμηση του λαϊκού παράγοντα, φάνηκε και από το γεγονός ότι, δεν έγινε σοβαρή και συστηματική προσπάθεια εξήγησης στο λαό απλών αληθειών σχετικά με κυπριακό και τη Δικοινοτική Διζωνική Ομοσπονδία. Ο αριστερός Πρόεδρος δεν απευθύνθηκε δυναμικά στο λαό με ενημερωτικά διαγγέλματα-ζωντανό διάλογο, αξιοποιώντας ανθρώπους υπέρμαχους της επανένωσης απ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα και πολιτικούς χώρους. Επέμεινε σε μια στάση στήριξης στην ακελική μερίδα του λαού, αλλά στη συνέχεια λόγω των παλινωδιών και της ατολμίας του οδηγήθηκε στην αποξένωση από σημαντική μερίδα αριστερών ψηφοφόρων. Έκδηλη ήταν η απουσία πολιτικού οράματος, που περιορίστηκε στη επιδοματική πολιτική. Υποχωρήσεις έγιναν και απέναντι στην εκκλησία και στο πατριδο-καπηλευτικό μπλοκ, για παράδειγμα δεν έγινε κατορθωτή η θεσμοθέτηση και η εφαρμογή του δικαιώματος στην καύση των νεκρών. Γενικά σε όλα τα θέματα η κυβερνητική πολιτική επέδειξε υποχωρητική στάση στις πιέσεις της αντιπολίτευσης και των ΜΜΕ των ομίλων Αντέννα, «Δίας» και του συγκροτήματος του Φιλελεύθερου. Σε αυτό το πλαίσιο σημαντικό ανασταλτικό ρόλο έπαιξε και η αδυναμία αξιοποίησης ακόμα και του κρατικού ΡΙΚ στην πληρέστερη πληροφόρηση των πολιτών.
Σημαντική αδυναμία της διακυβέρνησης Χριστόφια αποτέλεσε το γεγονός ότι δεν προώθησε αποφασιστικά τη σταδιακή εμπέδωση του δικοινοτικού χαρακτήρα του κυπριακού κράτους. Αυτό π.χ θα μπορούσε να γίνει με τη βαθμιαία αξιοποίηση αρχικά περιορισμένου αριθμού Τουρκοκυπρίων σε κυβερνητικές υπηρεσίες, παράλληλα με την σταδιακή μείωση της εθνοκεντρικής ρητορείας. Αυτή η πολιτική θα σήμαινε φυσικά τη σύγκρουση με το αθέατο κέντρο εξουσίας του κατεστημένου της Κυπριακής Δημοκρατίας για το οποίο ο αποκλεισμός των Τ/κυπρίων είναι διαχρονική και συνειδητή επιλογή.
Στην εξωτερική πολιτική εντός της Ε.Ε υπήρξε πλήρης προσαρμογή στα κελεύσματα της ηγεσίας της που επισφραγίστηκε με την υπερψήφιση Μπαρόζο ως προεδρεύοντος της Ε.Ε. Εκτός Ευρώπης η επίσκεψη του Προέδρου στη Μόσχα θύμισε την εποχή που η Κύπρος προσπαθούσε να εφαρμόσει πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, αλλά τελικά πήρε τη μορφή εκπλήρωσης ενός παλιού προσωπικού τάματος στην πάλαι ποτέ κραταιά Μόσχα, τα όποια αποτελέσματά της ήταν παροδικά και ήδη αποτελούν παρελθόν.
Βασίλης Καφαντάρης
