ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «10+1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ» ΑΝΑΔΕΙΚΝΥΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΝΑΓΚΕΣ ΕΠΙΛΥΣΗΣ
Την περασμένη Πέμπτη, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου των Κωστή Καρπόζηλου και Δημήτρη Χριστόπουλου «10+1 ερωτήσεις και απαντήσεις για το Μακεδονικό» (εκδόσεις Πόλις), έγινε μια πλούσια συζήτηση με τις τοποθετήσεις όλων να κινούνται στην κρισιμότητα επίλυσης του ζητήματος αυτού, εδώ και τώρα. Στη συζήτηση συμμετείχαν, πέρα από τους συγγραφείς, η Έφη Γαζή, αναπληρώτρια καθηγήτρια πανεπιστημίου Πελοποννήσου, ο Λεωνίδας Εμπειρίκος, ιστορικός, ο Χρήστος Ροζάκης, ομότιμος καθηγητής πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ χαιρετισμό απηύθυνε ο πρόεδρος της Βουλής Νίκος Βούτσης.
Η συντονίστρια της εκδήλωσης Ξένια Κουναλάκη τόνισε τους στόχους του βιβλίου, προτού δώσει το λόγο στους ομιλητές και την ομιλήτρια: «Το βιβλίο επιχειρεί να διαλύσει παγιωμένους μύθους και να βάλει στις πραγματικές του διαστάσεις το Μακεδονικό τις διακομματικές ευθύνες των ελλήνων πολιτικών, ενώ απαντά και στο ερώτημα ποια θα μπορούσε να είναι μια ρεαλιστική διαπραγμάτευση, με αιτήματα και διεκδικήσεις, που συνάδουν με το Διεθνές Δίκαιο». Όπως η ίδια τόνισε «αυτό το βιβλίο θα έπρεπε να έχει αποτελέσει έναν μπούσουλα για την ηγεσία του υπουργείου Εξωτερικών, προκειμένου να ενημερώσει την κοινή γνώμη, για την ανάγκη επίλυσης αυτής της χρόνιας εκκρεμότητας».
Κρίσιμη στιγμή
Από την πλευρά του, ο Νίκος Βούτσης με την παρέμβασή του τόνισε τη σημασία επίλυσης του Μακεδονικού από την παρούσα κυβέρνηση. «Η χώρα μας έχει συμφέρον να επιλυθεί το ζήτημα στη βάση μιας κοινής και αμοιβαία αποδεκτής, με ισχύ έναντι όλων λύσης για το –με συνταγματική κατοχύρωση- όνομα και με μια ευρύτερη συμφωνία, που θα πιστοποιεί, θα εγγυάται και θα ενθαρρύνει μια νέα εποχή στις σχέσεις των λαών. Αν για το λαό και για την ηγεσία της FYROM είναι αυτονόητη, διαχρονική και επιτακτική η ανάγκη να υπάρξει λύση, που θα ανοίξει δρόμους για την ανάπτυξη και τη διεθνή υπόσταση της χώρας, το ίδιο –με διαφορετικούς όρους- είναι προφανές και για τη χώρα μας. Εκτιμώ, όπως και η πλειοψηφία της κοινής γνώμης που καταγράφεται σε όλες τις δημοσκοπήσεις, ότι η χώρα δεν κερδίζει από την παράταση της εκκρεμότητας. Δεν ενισχύεται από τη μη θετική αξιοποίηση του παρόντος θετικού συσχετισμού δυνάμεων στη γείτονα χώρα και την παραμονή σε ένα στάτους μη λύσης. Η πολιτική μου εκτίμηση είναι ότι εφόσον έρθει στην ελληνική βουλή μια συμφωνία, στη βάση των επανειλημμένων από πλευράς του πρωθυπουργού, αλλά και του υπουργού Εξωτερικών, δημόσιων τοποθετήσεων και δεσμεύσεων, θα βρει μέσα και από τη συζήτηση μια ευρύτατη πολιτική στήριξη. Γι’ αυτό πρέπει να μείνουμε σταθεροί στη θέση ότι θα πρέπει να δρομολογηθεί η λύση του ζητήματος τώρα, για να ακυρωθούν οποιεσδήποτε τάσεις υπαναχώρησης και αποτελμάτωσης».
Η ιστορία, η συγκυρία και η διαδικασία λύσης
Κατόπιν, το λόγο πήρε η Έφη Γαζή, η οποία στάθηκε σε τέσσερα θέματα, που σχετίζονται άμεσα με το βιβλίο ή απορρέουν από αυτό. Το πρώτο είναι οι χρήσεις της αρχαιότητας, οι οποίες «δεν αποτελούν εχέγγυο ούτε για την κατανόηση της ιστορίας μεταγενέστερων περιόδων ούτε για τη διασφάλιση σχέσεων ιδιοκτησίας με την περιοχή, ούτε βεβαίως για την επίλυση του θέματος της ονομασίας της πΓΔΜ». Το δεύτερο είναι ο ταραγμένος 20ος αιώνας. Η ομιλήτρια διαπερνώντας εν τάχει την ιστορία της Μακεδονίας και του «Μακεδονικού ζητήματος» κατά τον 20ο αιώνα, κατέληξε πως «οι άνθρωποι ζουν σε τόπους που τους κάνουν πατρίδες. Νομίζω όμως πως πρέπει να κατανοήσουμε, αλλά και να αξιολογήσουμε πολύ σοβαρά, αυτή τη διάσταση σε σχέση με την εξωτερική πολιτική, ειδικά επειδή έχουμε πια την εμπειρία εικοσιπέντε χρόνων. Κατανοώ για παράδειγμα ότι κάθε πολίτης και κάθε συλλογικός φορέας, είτε μέσα στη χώρα είτε εκτός αυτής, έχει το δικαίωμα άποψης. Μπορεί όμως να ασκήσει εξωτερική πολιτική ή να αξιώσει την ευθυγράμμιση της εξωτερικής πολιτικής της χώρας με βάση τη δική του άποψη; Αυτή η διάσταση των ποικίλων εσωτερικών και εξωτερικών «ομάδων πίεσης» θα πρέπει να αξιολογηθεί μέσα στα συμφραζόμενα των τελευταίων 25 ετών. Κατά τη γνώμη μου, η επίδρασή τους στην διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής δεν ήταν θετική».
Το τρίτο θέμα στο οποίο αναφέρθηκε η Ε. Γαζή είναι η συγκυρία, επισημαίνοντας, από τη μια, τη νέα κυβέρνηση του Ζόραν Ζάεφ, η οποία «προτάσσει μια διαφορετική πολιτική ατζέντα» από αυτή της κυβέρνησης του Νίκολα Γκρουέφσκι και, από την άλλη, «ευρύτερα ζητήματα που πρέπει να συνυπολογισθούν, όπως για παράδειγμα οι διεθνείς συσχετισμοί, οι αλλαγές στα Βαλκάνια και στην πολιτική της Τουρκίας, αλλά και η στάση άλλων χωρών σε ό,τι αφορά τόσο την ελληνική πολιτική όσο και εκείνη της ΠΓΔΜ». Ακόμα επεσήμανε την «αναδιαμόρφωση της γεωπολιτικής πραγματικότητας, τις οικονομικές σχέσεις της χώρας μας με την πΓΔΜ, αλλά και τα πολιτικά και οικονομικά οφέλη (εμπορικά, τουριστικά, επενδυτικά κτλ.)» ως σημαίνοντα για την επίλυση του θέματος, καταλήγοντας πως «η συγκυρία αφορά σε μια πυκνή ιστορική και πολιτική στιγμή όπου ποικίλες παράμετροι αναδεικνύουν τη σημασία της επίλυσης».
Το τέταρτο ζήτημα που έθεσε είναι αυτό της λύσης. Διευκρινίζοντας πως τοποθετείται ως πολίτης, αναφέρθηκε στη διαδικασία επίλυσης που αφορά στα θέματα του ονόματος, του σεβασμού των συνόρων, της εδαφικής ακεραιότητας, των διεθνών συνθηκών κτλ., που αποτελούν ζητήματα της τρέχουσας διαπραγμάτευσης: «Η προσωπική μου γνώμη επ’ αυτών είναι ότι μόνο μια πρόταση που μπορεί να διασφαλίσει ευρύτερη πολιτική αποδοχή και στήριξη θα δημιουργήσει την απαραίτητη κοινωνική εμπιστοσύνη. Αυτή η θέση δεν υπαγορεύεται από μια καλοκάγαθη αντίληψη της έννοιας της συναίνεσης, ούτε από έναν αφελή βολονταρισμό. Νομίζω πως το θέμα δεν προσφέρεται για να χωριστούμε πάλι σε «πατριώτες» και «προδότες», αλλά ούτε και για να επαίρονται ορισμένοι, πολίτες ή πολιτικοί, ότι μονοπωλούν τον πατριωτισμό και την ορθή εθνική θέση αποβλέποντας σε μικροπολιτικά οφέλη.
Η εποχή είναι σύνθετη. Στον επισφαλή σύγχρονο κόσμο, η καταφυγή σε ένα έθνος προσδιορισμένο συχνά με αυτοχθονικά χαρακτηριστικά, «απειλούμενο» τόσο από τους ισχυρούς όσο και από τους ανίσχυρους (μετανάστες ή πρόσφυγες) και αντιστεκόμενο απέναντι στις ισοπεδωτικές δυνάμεις της νέας παγκόσμιας τάξης εδραιώνεται. Η ισχύς των νεο-εθνικισμών, που βασισμένοι στην υλική αλλά και πολιτισμική ανασφάλεια, ιδεολογικοποιούν «σύνορα» και «προστασία» αυξάνεται. Διευκολύνεται έτσι η ώσμωση και η συμβίωση πολλών πολιτικών λόγων και τάσεων σε κοινότητες όπου συνυπάρχουν άνθρωποι με εθνικές ευαισθησίες, αντιστασιακοί της παγκοσμιοποίησης, αλλά και «αντισυστημικοί» εχθροί της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ακροδεξιοί και όχι μόνο. Ως εκ τούτου, το θέμα υπερβαίνει τη μικροπολιτική, ενώ η έννοια της λύσης περιλαμβάνει, κατά τη γνώμη μου, και άλλα θέματα. Βλέπω αυτό το σημαντικό βιβλίο ως συμβολή σε μια δημόσια συζήτηση που μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε ή να αναζητήσουμε περισσότερες πτυχές της ιστορίας. Βλέπω επίσης την κατανόηση των ιστορικών και πολιτικών διαδρομών του Μακεδονικού ως ευκαιρία να σταθούμε με άλλους τρόπους απέναντι όχι μόνο στη σχέση μας με την πΓΔΜ, αλλά και στη σχέση μας με τον εαυτό μας».
Το ζήτημα της σλαβοφωνίας
Στη συνέχεια ο Λεωνίδας Εμπειρίκος αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ομιλίας του στην ιστορική αναδρομή περί σλαβοφωνίας, που όπως επεσήμανε «δεν θέτει το βιβλίο, και σωστά κάνει». Κατά τη γνώμη του, είναι σημαντική αυτή η αναδρομή «για να φωτιστεί η δυσκολία επίλυσης και το γεγονός ότι αν δεν λυθεί στην παρούσα ευνοϊκότερη από το 1991 εποχή, πιθανόν να δυσκολέψει και να μπλοκαριστεί ακόμα περισσότερο». Αναφέρθηκε έτσι στην «ανακάλυψη της σλαβοφωνίας στα μέσα του 19ου αιώνα, ως την κυριότερη εθνογλωσσική συνιστώσα του τμήματος της Οθωμανικής Ευρώπης», επισημαίνοντας πως εκείνη την εποχή «δημιουργήθηκε μια κατασκευή από τα πάνω, μέσω μιας απόκρυψης στον ελληνικό επικοινωνιακό χώρο, της γλωσσικής πραγματικότητας της περιοχής αυτής, πράγμα που φτιάχνει την ανάγκη διευθέτησης και ανακατασκευής της ίδιας της ελληνικής ιστορίας και της ενσωμάτωσης της αρχαίας Μακεδονίας στο εθνικό αφήγημα (…) Αυτή η ισχυρότατη ταυτότητα που φτιάχτηκε και κυρίως απευθυνόταν στους σλαβόφωνους της Μακεδονίας που παρέμειναν πατριαρχικοί, είναι κατ’ εμέ το βασικό ζήτημα που ταλαιπωρεί την Ελλάδα. Δηλαδή, η βάση της ελληνικής διεκδίκησης υπήρξε η εργαλειοποίηση της αρχαίας Μακεδονίας και η απόδοση της ταυτότητας αυτής ειδικά στους σλαβόφωνους (…) Ακριβώς αυτή η ταυτότητα είναι εξαιρετικά δύσκολη διαχειρίσιμη πολιτικά και εκεί θα έπρεπε να επικεντρωθεί η προσπάθεια του ελληνικού κράτους να ησυχάσει το σύνολο των πληθυσμών αυτών, οι οποίοι απολύτως δικαιολογημένα, μέσα στην έλλειψη πληροφόρησης του ελληνικού επικοινωνιακού χώρου και πεδίου, δεν μπορούν να καταλάβουν τι υπάρχει. Διότι όλα τα στοιχεία από το 1860 μέχρι των ημερών μας, τα έχουν αποκρύψει (…) Πρέπει το ζήτημα να γίνει υποκείμενο του διεθνούς δικαίου και να καταλήξει σε ένα μόνιμο και για τις δύο χώρες διακανονισμό ειρηνικό, ώστε να μπορέσουμε εμείς στην Ελλάδα και εκείνοι να αναμετρηθούμε με το παρελθόν μας, χωρίς να υπάρχει αυτό το φόβητρο. Αυτό το βιβλίο αυτό εξυπηρετεί, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο».
Οι προσπάθειεςπου δεν καρποφόρησαν
Στις προσπάθειες που δεν καρποφόρησαν τη δεκαετία του ’90 εστίασε την ομιλία του ο Χρήστος Ροζάκης, διότι όπως σημείωσε «η τρέχουσα περίοδος έχει σημασία για το μέλλον και την εξέλιξη αυτής της υπόθεσης». Όπως ανάφερε, «η σύγχρονη υπόθεση ξεκινά το 1991, αλλά βρίσκει το αποκορύφωμά της με την ενδιάμεση συμφωνία ανάμεσα στην πΓΔΜ και την Ελλάδα. Αυτού του γεγονότος προηγήθηκαν ορισμένες άλλες προσπάθειες, οι οποίες δεν καρποφόρησαν. Είναι η προσπάθεια του Πινέιρο το 1992, όπου προκύπτει ένα σχέδιο συμφωνίας ανάμεσα στη Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας και στην Ελλάδα και η οποία δεν καταλήγει πουθενά, λόγω του ότι η Ελλάδα δεν αποδέχεται το όνομα. Η συμφωνία είχε τέσσερα άρθρα και συνοδευόταν από μια επιστολή του προέδρου της Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας προς την Ελλάδα, η οποία διαβεβαίωνε ότι δεν θα υπάρξει κανένα πρόβλημα σχετικά με αλυτρωτικές διεκδικήσεις. Αυτό δεν έγινε δεκτό από την Ελλάδα και έτσι απέτυχε η προσπάθεια που προερχόταν κυρίως από την ΕΕ. Η δεύτερη εξίσου αποτυχημένη προσπάθεια είναι των Βανς και Όουεν το 1993, με τον έναν να εκπροσωπεί τις ΗΠΑ και τον δεύτερο την ΕΕ, η οποία προσέκρουσε στη μη αποδοχή της Ελλάδας στο όνομα Nova Macedonia. Η Ελλάδα δεν δεχόταν εκείνη την εποχή ούτε την ονομασία της Μακεδονίας, ούτε κάποιο παράγωγο αυτής της ονομασίας. Μπροστά στο αδιέξοδο που είχε δημιουργηθεί, βρέθηκε η λύση μιας ενδιάμεσης συμφωνίας, η οποία έχει μέχρι σήμερα ισχύ». Όπως τόνισε στη συνέχεια η συμφωνία, που είναι ακόμα εν ισχύ, «θα μπορούσε να είναι και η τωρινή βάση της νέας συμφωνίας». Για αυτό στάθηκε και σε ορισμένα σημεία αυτής:
«Εκτός του γεγονότος ότι η Ελλάδα αναγνωρίζει την πΓΔΜ, με το όνομα FYROM, υπάρχει μια επταετής ισχύς, η οποία ανανεώνεται σιωπηρά, εφόσον δεν καταγγελθεί. Παράλληλα, οι δύο χώρες αποφασίζουν να εγκαταστήσουν διπλωματικές σχέσεις σε επίπεδο γραφείου συνδέσμου. Η πΓΔΜ συμφωνεί να απέχει από άσκηση βίας για την αλλαγή των συνόρων, ενώ κανένα από τα δύο μέρη δεν θα προβάλλει αλυτρωτικές διεκδικήσεις απέναντι στο άλλο. Τα δύο μέρη συμφωνούν ότι η αδυναμία εύρεσης κοινά αποδεκτής λύσης για το όνομα, δεν μπορεί να εμποδίσει την ανάπτυξη των ανθρώπινων σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες. Και επίσης, δεν έχει επιπτώσεις στο εμπόριο και τις συναλλαγές, γεγονός που φάνηκε από την ιλιγγιώδη ανάπτυξη των σχέσεων της Ελλάδας στην πΓΔΜ. Σύμφωνα με το άρθρο 11, η Ελλάδα δεσμεύεται να μην παρεμποδίσει την ένταξη της FYROM σε διεθνείς οργανισμούς, στους οποίους η Ελλάδα είναι μέλος. Αυτό καταστρατηγείται από την Ελλάδα, διότι το 2008 εμποδίζει την είσοδο της FYROM στο ΝΑΤΟ. Η FYROM καταφεύγει στο διεθνές δικαστήριο που εκδίδει καταδικαστική για την Ελλάδα απόφαση. Από εκείνη τη στιγμή και ύστερα, η Ελλάδα –με την απόφαση καταπέλτη- θεωρείται ότι δεν μπορεί να προβάλλει αξιώσεις ή αντιρρήσεις για την ένταξη της FYROM σε οποιοδήποτε οργανισμό, περιλαμβανομένης και της ΕΕ. Παρόλα αυτά, η Ελλάδα έτυχε ευνοϊκής μεταχείρισης από τη μεριά του ΝΑΤΟ, διότι στην απόφαση του Βουκουρεστίου το ΝΑΤΟ αποφάσισε ότι δεν μπορεί να ενταχθεί η FYROM, εκτός αν λυθεί το θέμα της ονομασίας».
Ο Χρ. Ροζάκης έκρινε επίσης την πολιτική που έχει ακολουθήσει, σημειώνοντας πως αναπόφευκτα θα βρεθεί λύση. «Η Ελλάδα ακολουθεί παραδοσιακά μια μαξιμαλιστική πολιτική. Πιστεύει ότι πρέπει να εξαντλήσει όλες τις δυνατότητες που έχει, για να αποφύγει το ενδεχόμενο να ενταχθεί η FYROM στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ. Βέβαια, φαντάζομαι ότι θα υπάρξει πλέον εξέλιξη στη σχέση της FYROM με την ΕΕ, εφόσον η επιτροπή πρότεινε μόλις την περασμένη εβδομάδα να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις. Βεβαίως, αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι έχει τύχει διαβεβαιώσεων, από την πλευρά της ελληνικής κυβέρνησης ότι θα υπάρξει λύση, αλλά προτρέχει της λύσης με το να ζητά έναρξη διαπραγματεύσεων με τη FYROM. Θα πρέπει να τονιστεί ότι η ελληνική πλευρά βρίσκεται εν αδίκω. Διότι, από τη μια μεριά, 140 χώρες έχουν αναγνωρίσει τη FYROM ως Μακεδονία και, από την άλλη, η κάθε καθυστέρηση στην αποτελεσματική εύρεση λύσης σημαίνει ότι και τα υπόλοιπα κράτη σταθερά κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Τελικά, μόνο οι διεθνείς οργανισμοί μένουν έξω από αυτή την ιστορία, αν και αυτοί θα παρασυρθούν μέσα στο χρόνο από την ανάγκη να ευθυγραμμιστούν με την πραγματικότητα. Παράλληλα, πρέπει να τονιστεί ότι ήδη ο όρος «Μακεδονία» ενυπάρχει και στην προσωρινή ονομασία και δεν μπορεί για πάντα να είναι εκτός πραγματικότητας αυτή η χώρα. Μοιραία η χώρα αυτή θα ευθυγραμμιστεί με τη διεθνή κοινότητα και κάποια στιγμή όλοι θα την ονομάζουν Μακεδονία και εμείς θα είμαστε η γραφική οντότητα, η οποία θα την αποκαλεί FYROM. Αυτή η πραγματικότητα δεν μπορεί να έχει μέλλον. Ως εκ τούτου, οι προσπάθειες που καταβάλλονται από τη σημερινή κυβέρνηση να λύσει το πρόβλημα, με έναν αποτελεσματικό και ουσιαστικό τρόπο, είναι η μόνη πραγματική δυνατότητα».
Το επίδικο σήμερα
Την κρισιμότητα της στιγμής ανέδειξαν και οι συγγραφείς, με τον Δημήτρη Χριστόπουλο, να υπογραμμίζει, μεταξύ άλλων, «αυτό που μου δημιουργούσε όλη αυτή την 25ετία μια τεράστια αμηχανία, ήταν η ευκολία με την οποία συμπαθείς συμπολίτες μας βάφτιζαν τη χώρα αυτή. Αν ανοίγατε εφημερίδες –ακόμα και σήμερα- θα βλέπατε επιστολές από φαρμακοποιούς, δασκάλους, ταξιτζήδες, γιατρούς, καθηγητές να λένε τη γνώμη τους για το πώς πρέπει να λέγεται μια χώρα. Σας ομολογώ ότι αν το έκαναν αυτό σε εμένα, δεν θα μου άρεσε καθόλου. Γιατί συνέβη αυτό; Βασίστηκαν στην αντίληψη ότι το όνομα που έχει αυτή η χώρα, πραγματικά δεν της ανήκει. Αυτό γεννά πολιτικό αυταρχισμό, την επανανομιμοποίηση μιας νεόκοπης εθνικοφροσύνης, που είδαμε και στα συλλαλητήρια στις αρχές της δεκαετίας του ’90 και πριν λίγους μήνες. Το πρόβλημα που δημιουργεί αυτή η αντίληψη δεν είναι απλώς ότι η Ελλάδα δεν γίνεται κατανοητή στους δίπλα της, δεν είναι απλώς ότι βάζει μια κοινωνία να ζει στη ντροπή και τον ευτελισμό, δεν είναι απλώς ότι η Ελλάδα δεν καταφέρνει να πείσει κανέναν. Είναι επιπροσθέτως ότι στο εσωτερικό της χώρας μας, σαν να είχαμε λύσει όλα τα άλλα προβλήματα, δημιουργούμε και επιτείνουμε ένα νέο κίνδυνο, μια νέα εθνικοφροσύνη, απέναντι στην οποία καλούμαστε να αντισταθούμε. Και αυτό είναι το επίδικο σήμερα». Ακόμα ο ίδιος πρόσθεσε ότι «αυτή την εθνικιστική απερισκεψία που έδειξε η Ελλάδα από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, την έχει πληρώσει στο παρελθόν. Σήμερα, η παρουσία μιας νέας κυβέρνησης στα Σκόπια δίνει μια μοναδική ευκαιρία στην Αθήνα να ελαχιστοποιήσει αυτές τις απώλειες του σφάλματος των αρχών της δεκαετίας του ’90. Η διευθέτηση του Μακεδονικού ζητήματος θα είναι αυτοτελώς, χωρίς συμψηφισμούς εσωτερικής πολιτικής κατανάλωσης, ένα επίτευγμα. Αυτό πρέπει να το καταλάβει η ελληνική πολιτική τάξη χωρίς περιστροφές». Επιπρόσθετα, ο Κωστής Καρπόζηλος σημείωσε ότι «η δική μας πρόθεση δεν είναι απλώς να παρέμβουμε στην πολιτική συζήτηση, αν και είναι σαφές ότι πρόκειται για ένα στρατευμένο βιβλίο στην υπόθεση της επίλυσης. Ταυτόχρονα, φιλοδοξούμε μέσα από αυτή την παρέμβαση, να δημιουργήσουμε έναν οδηγό επανασυσπείρωσης, στο μέτρο που μας αναλογεί, για το πώς μπορούμε να διαμορφώσουμε πεδία άρθρωσης του κριτικού λόγου, που έχει υποχωρήσει στην κοινωνία τα τελευταία χρόνια».
Ιωάννα Δρόσου
