Η μέχρι τώρα «καπιταλιστική» ανάπτυξη της οικονομίας, βασίζεται στην υπερπαραγωγή και στην υπερκατανάλωση αγαθών, όπου η υπερκατανάλωση συμβάλλει αρνητικά στα παγκόσμια προβλήματα, όπως της υποβάθμισης του περιβάλλοντος. Παράλληλα, η παγκόσμια οικονομική ανισότητα αυξάνεται ραγδαία, με αποτέλεσμα το 20% του πληθυσμού των ανεπτυγμένων χώρων να καταναλώνουν 86% των προϊόντων όλου του πλανήτη. Ενώ στον «Τρίτο Κόσμο» αντιστοιχεί μόλις το 1,3% της κατανάλωσης προϊόντων. Οι πόλεις είναι υπεύθυνες για το 70% των εκπομπών CO2 στον κόσμο, ενώ ο μέσος πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης καταναλώνει για οικιακή ενέργεια το 25% της συνολικής κατανάλωσης. Σύμφωνα με την Global Footprint Network, θα χρειαζόμασταν 4,5 γαίες για να καλύψουμε την κατανάλωση της ανθρωπότητας, αν όλοι οι άνθρωποι ζούσαν όπως ο μέσος κάτοικος των ΗΠΑ.
Το 1987 δημοσιεύτηκε η έκθεση Brundtland, με τίτλο «Το κοινό μας μέλλον», όπου για πρώτη φορά σε παγκόσμιο επίπεδο, θέτονται στόχοι από κοινού για την προστασία του περιβάλλοντας, αλλά και την ανισότητα του πλούτου. Παράλληλα, για πρώτη φορά ακούγεται ο όρος βιώσιμη ανάπτυξη, που αναφέρεται στην ικανοποίηση των αναγκών των ανθρώπων του παρόντος, χωρίς να δεσμεύεται η δυνατότητα ικανοποίησης των αναγκών των μελλοντικών γενεών.
Τα καταναλωτικά πρότυπα
Λίγα χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα το 1994, δίνεται ο ορισμός της βιώσιμης κατανάλωσης, όπου αναφέρεται σε υπηρεσίες και προϊόντα που ελαχιστοποιούν τη χρήση φυσικών πόρων και ανταποκρίνονται στις βασικές ανάγκες καλυτερεύοντας την ποιότητα ζωής, έτσι ώστε να μην κινδυνεύουν οι μελλοντικές γενιές. Το υπόβαθρο της βιώσιμης κατανάλωσης προέρχεται από τους Thorstein Veblen και Henry David Thoreau, ο πρώτος χαρακτήρισε τις δαπάνες με σκοπό την ανάπτυξη του προσωπικού γοήτρου ως «περίοπτη κατανάλωση». Ενώ ο δεύτερος μέσα από την προσωπική του εμπειρία αναφέρεται σε ένα βιώσιμο τρόπο ζωής χαμηλής κατανάλωσης. Σε σχέση με την βιώσιμη κατανάλωση, η αντι-κατανάλωση που θα αναφερθεί παρακάτω, δίνει περισσότερες ευκαιρίες αυτο-έκφρασης με περιβαλλοντικό πρόσημο.
Για το Γκορζ, η αύξηση της προσωπικής κατανάλωσης μέσα από την αύξηση των υλικών αγαθών δεν ισοδυναμεί με πρόοδο, εξηγώντας ότι πλέον μπορεί να αγοράζεις κάτι που πριν προσφερόταν δωρεάν. Ενώ πολλές μελέτες έχουν αναδείξει ότι οι υλιστικές αξίες σχετίζονται με αρνητικές συμπεριφορές προς το περιβάλλον. Η προσωπική κατανάλωση επηρεάζεται από εξωτερικότητες, όπου η εισαγωγή της αρνητικής εξωτερικότητας δημιουργεί επιπτώσεις στη συλλογική ευημερία λόγω των συγκρίσεων των ανθρώπων μεταξύ τους.
Στα πλαίσια των συζητήσεων για κοινωνίες αποανάπτυξης, κεντρικό ρόλο κατέχει η κατανάλωση προϊόντων. Ο ορισμός της αποανάπτυξης, αναφέρεται σε μια μείωση της κατανάλωσης, με σκοπό την εθελούσια μετάβαση σε μία κοινωνία βιώσιμη, δίκαιη και οικολογική. Οι λόγοι που οι οπαδοί της αποανάπτυξης «καλούν» για μια μείωση της κατανάλωσης, είναι διότι ο καταναλωτισμός έχει οδηγήσει στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Έτσι, οι θεωρίες περί αποανάπτυξης, και συγκεκριμένα μία από τις πηγές προέλευσης της, αναφέρονται στην ατομική εθελούσια απλότητα. Δηλαδή, σε ένα απλούστερο οικολογικό τρόπο ζωής χαμηλής κατανάλωσης, όπου είναι απαραίτητο συμπλήρωμα μετάβασης για τις κοινωνίες της αποανάπτυξης. Δεν θα γίνει μεγαλύτερη αναφορά στην εθελούσια απλότητα, διότι έχει πραγματοποιηθεί σε παλαιότερο άρθρο. (βλ. εφσυν 16.11.2016)
Οι καταναλωτές, λοιπόν, που ακολουθούν ένα τρόπο ζωής, όπως της εθελούσιας απλότητας, προσπαθούν να αποκτήσουν μόνο ότι χρειάζονται πραγματικά, ενώ ταυτόχρονα επιθυμούν να αποχωρήσουν από το γρήγορο ρυθμό της κοινωνίας. Παράλληλα, προσπαθούν να αποχωρήσουν από τους ρυθμούς της καταναλωτικής κοινωνίας, ακολουθώντας ένα μη καταναλωτικό τρόπο ζωής. Αυτό το κίνημα καταναλωτών αντιτίθεται στη χειραφέτηση της αγοράς, στην «ιδέα» της προόδου μέσα από την απόκτηση υλικών αγαθών, ενώ παράγει ένα αίσθημα αντι-καταναλωτισμού δημιουργώντας ένα τρόπο ζωής. Τα προγράμματα λιτότητας από τις κυβερνήσεις, όπως για παράδειγμα στη χώρα μας αλλά και η φτώχεια, δηλαδή η αναγκαστική μείωση της κατανάλωσης, δεν συμβαδίζει με τη κουλτούρα του αντι-καταναλωτισμού.
Εθελούσια απλότητα
Οι καταναλωτές της εθελούσιας απλότητας συγκαταλέγονται στην κουλτούρα της αντίστασης των καταναλωτών απέναντι στη κουλτούρα του καταναλωτισμού. Ο καταναλωτισμός αναπαράγει άνισες εμπορικές σχέσεις και παράλληλα υποβαθμίζει το περιβάλλον, δεδομένου ότι είναι μια κουλτούρα εξατομικευμένης ιδιοτέλειας. Όπου, για τον Λας, δημιουργείται ένας κενός τρόπος ζωής από τον «αυτοσκοπό» της ικανοποίησης της ζωής μέσα από την αύξηση της κατανάλωσης.
Έτσι λοιπόν, η κοινωνία της αποανάπτυξης που οραματίζονται οι «οπαδοί» της, θα μπορούσε να είναι μια κοινωνία όπου η ατομική, σε πρώτο στάδιο, κατανάλωση, αλλά και η συλλογική κατανάλωση να βρίσκονται σε βιώσιμα επίπεδα. Δεδομένου ότι οι κοινωνίες των «αναπτυγμένων» χωρών είναι καταναλωτικές και πολλοί άνθρωποι δίνουν μεγάλη σημασία στις υλικές αξίες, φαντάζει δύσκολο να πετύχει το «κάλεσμα» της αποανάπτυξης για ένα μη καταναλωτικό τρόπο ζωής.
Για αυτό το λόγο, ίσως οι άνθρωποι θα πρέπει να ξανά ορίσουν τι χρειάζονται πραγματικά και τι πραγματικές ανάγκες έχουν, ώστε να τις καλύψουν. Έτσι, πέρα από την ατομική μείωση της κατανάλωσης, θα πρέπει να δοθεί και ιδιαίτερη σημασία σε αυτό που αποκαλούμε marketing. Οι τελευταίες «συζητήσεις» γύρω από τις θεωρίες της αποανάπτυξης δίνουν μεγάλη έμφαση στη διαδικασία απο-εμπορευματοποίησης των αγαθών.
Αλέξανδρος Κόρπας Πρελορέντζος, υποψήφιος διδάκτορας
