Συνέντευξη με τον Νίκο Θεοχαράκη, αναπληρωτή καθηγητή Πολιτικής Οικονομίας, ΕΚΠΑ
Μια συζήτηση για την κατεύθυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπροστά στη νέα οικονομική ύφεση και εν μέσω πανδημίας, την κυβερνητική (οικονομική και κοινωνική) πολιτική και τη θέση της Αριστεράς
Τη συνέντευξη πήρε ο Παύλος Κλαυδιανός
Μια πρώτη αποτίμηση της έως τώρα παρέμβασης Διεθνών Οργανισμών και κυβερνήσεων. Διαφέρει από την κρίση του 2008 – 2009;
Οι Διεθνείς Οργανισμοί είναι κατώτεροι των περιστάσεων. Εξάλλου, ο Ντόναλντ Τραμπ μισεί οτιδήποτε διεθνές και η ΕΕ μόνο αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών δεν επιδεικνύει. Έτσι, μένουν οι κυβερνήσεις μόνες τους να αντιμετωπίσουν μια διεθνή πανδημία. Και αυτές έπρεπε να φτάσει το μαχαίρι στο κόκαλο για να κάνουν κάτι. Τελικά, θα αναγκαστούν από τα πράγματα να κάνουν αυτό που πρέπει, αν και με μισή καρδιά και αφού ο πληθυσμός θα έχει πληρώσει τα επίχειρα της αφροσύνης τους. Δεν πρέπει, βέβαια, να ξεχνάμε ότι, σε πολλές περιπτώσεις, τα μέτρα που παίρνουν στοχεύουν πρώτιστα να σώσουν τους πολιτικούς τους φίλους και τους ταξικούς τους συμμάχους, χωρίς όμως να αποξενώσουν τους πανικόβλητους ψηφοφόρους τους. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, μετά από παζάρι, το πακέτο των δύο τρισ. δολαρίων δεν μετατράπηκε (εντελώς) στο πάρτι των μεγάλων επιχειρήσεων που ήθελαν ο Τραμπ και οι Ρεπουμπλικάνοι. Επίσης, τα μέτρα σε μεγάλο βαθμό αφορούν στην παροχή ρευστότητας και στοιχειώδους βοήθειας μέχρι να ξεπεραστεί η κρίση, και όχι στο να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις της στην πραγματική οικονομία.
Το ευρωομόλογο είναι απαραίτητο
Ειδικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση πώς κρίνουμε τις εξαγγελίες και τα μέτρα που παίρνονται; Από τι θα εξαρτηθεί το βάθος της ύφεσης που επίκειται;
Η ΕΕ έχει αποδείξει την τεράστια ανικανότητά της να αντιμετωπίσει μια κρίση. Άφησε το 2009 την ευρωπαϊκή οικονομία να καταστραφεί με τις μνημονιακές και συσταλτικές εμμονές της. Αυτή τη φορά, όμως, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Μιλάμε για πανδημία και ανθρώπινες ζωές που χάνονται σε πρωτοφανή κλίμακα και το Teutonicorum furiosa insania [Παραλήρημα παραφροσύνης των Γερμανών] και οι αντιδραστικές μαγκιές δεν πρόκειται να περάσουν. Ήδη όπως φάνηκε στην πρόσφατη και άκαρπη τηλε-Σύσκεψη Κορυφής το ρήγμα Βορρά-Νότου βαθαίνει και η ΕΕ είναι σε αναπνευστήρα. Πιστεύω ότι θα συρθούν εκόντες-άκοντες από τις εξελίξεις.
Το βάθος της ύφεσης θα εξαρτηθεί από την πορεία της πανδημίας. Υπάρχει τεράστια αβεβαιότητα ως προς αυτό. Είναι όμως προφανές ότι την υποτίμησαν και καθυστέρησαν να πάρουν τα απαραίτητα μέτρα για να αναχαιτίσουν την εξάπλωσή της. Αυτό είναι το κυρίαρχο. Τα οικονομικά μέτρα έρχονται δεύτερα. Είναι σημαντικά στο βαθμό που δεν θα επιτρέψουν την καταβαράθρωση της οικονομίας και των θεσμών της και θα οδηγήσουν στην ανάκαμψη όταν ο συναγερμός – ιού θέλοντος – παρέλθει.
Έχουν μπει στο τραπέζι, πάλι, και τώρα από κράτη (Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία) όχι μόνο από οικονομολόγους ιδέες και μέτρα όπως: Ευρωομόλογο, κατάργηση ή χαλάρωση του Συμφώνου Σταθερότητας, Κορονοομόλογο, Σχέδιο Μάρσαλ κ.ά. Έχουν, τώρα, καλύτερη τύχη κατά τη γνώμη σου; Ποια η επιχειρηματολογία που τα στηρίζει; Είναι λύση για την παρούσα κρίση;
Όλα αυτά ήταν από την αρχή καλές ιδέες για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης – όχι φυσικά τα κορωνο-ομόλογα – και ήταν η εμμονή των Γερμανών και των συμμάχων τους που εμπόδισε την εφαρμογή τους. Θα είχαμε τώρα μια πιο εύρωστη οικονομία με μεγαλύτερες αντοχές στη νέα κρίση. Το Σύμφωνο Σταθερότητας είναι εκ των πραγμάτων σε καταστολή, ό,τι και να αποφασίσουν. Θα ξαναβγάλουν, όμως, τον μπαμπούλα από τη ντουλάπα, μόλις αισθανθούν ότι τους παίρνει να το κάνουν.
Το ευρωομόλογο είναι απαραίτητο, και θα πρέπει να το εκδώσει η ΕΚΤ, χωρίς μνημονιακές ουρές, όπως θα έκανε ο ESM. Θα πρέπει βεβαίως να γίνει έγκαιρα, σε κλίμακα αντίστοιχη της ευρωπαϊκής οικονομίας, με 12 μηδενικά, μακράς διαρκείας και με δυνατότητα νέων εκδόσεων. Τα αντιδραστικά ταξικά κολλήματα της γερμανικής συμμαχίας εμποδίζουν την έκδοση του, θεωρώντας ότι θα σπάσει η αρχή ότι κάθε χώρα είναι υπεύθυνη για το δημόσιο χρέος της και άρα δεν θα μπορεί να παίρνει μέτρα δημοσιονομικής επέκτασης, ενθαρρύνοντας τη σπατάλη των νοτίων τεττίγων. Εξάλλου, θα τους χαλάσει και τις αποδόσεις του γερμανικού ομόλογου με το οποίο χρηματοδοτούν την οικονομία τους. Οποιαδήποτε παροχή ρευστότητας θέλουν να την συνδυάσουν με μνημονιακά μέτρα. Αυτό είναι παράλογο και αντιπαραγωγικό. Είναι σαν να κάνεις αφαίμαξη σε κάποιον που έχει αναιμία.
Η οικονομία με την καθίζηση της ζήτησης και το πάγωμα των πληρωμών χρειάζεται οπωσδήποτε τόνωση μέσα από δημοσιονομική επέκταση. Πρέπει επίσης να κρατηθούν ζωντανοί οι πολίτες της που είναι αναγκαστικά άνεργοι. Στη φάση της πανδημίας υπάρχει το πρόβλημα ότι και η ίδια η παραγωγή είναι θύμα της πανδημίας. Ένα μεγάλο κομμάτι της τόνωσης θα πρέπει να πάει στην υγεία, και εννοώ στη δημόσια υγεία. Από την άλλη, ας εκμεταλλευθούμε το χρόνο της φοβέρας για να δημιουργηθούν οι θεσμοί και τα εργαλεία που θα αναλάβουν και θα χρηματοδοτήσουν τις νέες επενδύσεις. Θα πρέπει όμως να γίνει σαφές ότι τα επενδυτικά αυτά μέτρα θα είναι πρωτίστως αντι-υφεσιακά και όχι για να εξυπηρετήσουν και άλλες σκοπιμότητες, έστω και καλώς εννοούμενους στόχους, που συνήθως καταλήγουν σε γερμανικές τσέπες, με τους Γερμανούς και να εισπράττουν και να διαμαρτύρονται.
Η ανάκαμψη δεν θα έρθει σε σύντομο χρονικό διάστημα
Μια πρώτη αποτίμηση για τα μέτρα που έχουν εξαγγελθεί από την ελληνική κυβέρνηση;
Τα μέτρα στο υγειονομικό επίπεδο και στον περιορισμό της μετακίνησης είναι, ιδιαίτερα σε σύγκριση με άλλες χώρες, επιτυχημένα. Μένει να δούμε τι θα γίνει στο επίπεδο της δημόσιας υγείας, την οποία τόσο συστηματικά είχαν απαξιώσει ιδεολογικά. Εκεί θα περιμένουμε να δούμε μείζονα μέτρα σε προσλήψεις νοσηλευτικού προσωπικού, σε δαπάνες σε υγειονομικό υλικό και επιστράτευση των κλινών σε ιδιωτικά νοσοκομεία και άλλους χώρους. Δεν πιστεύω, αν και το εύχομαι, ότι θα ξεπεράσουν τον εαυτό τους, αλλά ανάγκα και θεοί πείθονται. Δυστυχώς, υπάρχουν δείγματα που δείχνουν ότι δεν θα αφήσουν μια καλή κρίση να πάει χαμένη, όπως για παράδειγμα στην επιδότηση ιδιωτικών εργαστηρίων για τα τεστ του ιού που έτσι και αλλιώς – στις περισσότερες περιπτώσεις – τις κάνει το Ινστιτούτο Παστέρ και η Ιατρική Σχολή, ή η ενοικίαση των ΜΕΘ με υψηλό ενοίκιο από ιδιώτες. Επίσης, στο πεδίο των εργασιακών σχέσεων, φαίνεται ότι χρησιμοποιείται η κρίση για ακόμα μεγαλύτερη απορρύθμιση. Όσο για την κατάσταση στα λεγόμενα Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης θα κατέβει σε ακόμα χαμηλότερο κύκλο της κόλασης.
Με βάση τα δομικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας και το ότι μόλις ανάρρωνε από τη δεκαετή μνημονιακή πολιτική και κρίση τι πρέπει να περιμένουμε; Ακούγονται και εντελώς αντίθετες προβλέψεις για την επερχόμενη ύφεση.
Δεν πιστεύω ότι αναρρώναμε, αλλά αυτό είναι άλλη συζήτηση. Μια οικονομία με «ατμομηχανή» τον τουρισμό, την εστίαση και τις υπηρεσίες γενικότερα είναι προφανές ότι θα υποστεί καθίζηση. Οι προβλέψεις ότι η ύφεση θα είναι μικρής κλίμακας είναι αστειότητες. Ακόμα και αν ξεπεραστεί το πρόβλημα της πανδημίας, στο βαθμό που κρατήσει για λίγους μήνες ακόμα, η ανάκαμψη δεν θα έρθει σε σύντομο χρονικό διάστημα. Το τραπεζικό σύστημα θα είναι διαλυμένο, οι τουρίστες θα είναι μουδιασμένοι και ο κόσμος δεν θα έχει χρήματα να κάνει καταναλωτικές δαπάνες. Χρειάζεται μεγάλης κλίμακας παρέμβαση που η «αυτορρυθμιζόμενη» αγορά δεν είναι σε θέση να επιτύχει.
Χρειάζεται ριζική αλλαγή στην οικονομική πολιτική
Μπορούμε από τώρα να σχεδιάσουμε, έναν οδηγό μέτρων και κατεύθυνσης οικονομικής πολιτικής που να περισώσει όσο είναι δυνατό το μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής βάσης και να μην μας ξεφύγει ξανά η ανεργία;
Δεν πιστεύω ότι σε αυτή τη φάση μπορεί να γίνει κάτι χωρίς μια ριζική αλλαγή στην οικονομική πολιτική, τουλάχιστον από την παρούσα κυβέρνηση ή στο πλαίσιο της ΕΕ. Η ανεργία θα σκαρφαλώσει στα παλιά της επίπεδα. Εξάλλου, η αξιοπιστία της Αριστεράς έχει σοβαρά κλονισθεί με την υιοθέτηση μνημονιακών πολιτικών.
Μπορούν οι δυνάμεις του συστήματος και η ΝΔ ως πολιτική δύναμη μετά το τέλος της κρίσης να ρίξουν τα βάρη με περικοπές, της επανόρθωσης για τις ζημιές του ιδιωτικού τομέα, των τραπεζών, των ελλειμμάτων;
Είναι βέβαιο ότι θα το επιχειρήσουν. Όλες οι δυνάμεις σε παγκόσμιο επίπεδο θα στοιχηθούν πίσω από αυτήν την κατεύθυνση. Το θέμα είναι αν θα τους αφήσουμε.
Κατά τη γνώμη σου, μπορούμε να μιλάμε για την «ασφάλεια του μαξιλαριού» και πόσο και πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί; Υπάρχει ο κίνδυνος να ξαναβγεί η Ελλάδα εκτός αγορών;
Το «μαξιλάρι», στο βαθμό που μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς να πέσει θύμα των θεσμών, θα φαγωθεί σε χρόνο ρεκόρ. Οι αγορές αυτή τη στιγμή είναι σε πλήρη σύγχυση, αλλά με την ποσοτική χαλάρωση της ΕΚΤ, που τώρα σαρώνει τα πάντα, δεν πιστεύω ότι κινδυνεύουμε. Εξάλλου το Ελληνικό Δημόσιο δεν έχει άλλη επιλογή από το να εκδώσει νέα έντοκα γραμμάτια.
Γράφεται, ότι δεν μπορούμε από τώρα να πούμε αν και μετά απ’ αυτή την κρίση, θα επωφεληθεί ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός ή αν θα ενισχυθεί η λογική για τον ουσιαστικό ρόλο του δημοσίου και του κράτους αλλά σίγουρα αποχαιρετάμε τον κόσμο που γνωρίσαμε. Τι θα σημαίνει, στο τέλος, για την Αριστερά; Πώς πρέπει να προετοιμάζεται από τώρα στο θεωρητικό και πολιτικό πεδίο για το «μετά»;
Δεν χρειαζόταν ο κορωνοϊός για να φανεί η χρεωκοπία του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Το ζόμπι είναι ζωντανό και τρέφεται με ανθρώπινο κρέας. Είναι βέβαιο ότι θα ενδυναμωθεί στη συνείδηση του κόσμου η ανάγκη για ένα πραγματικό Εθνικό – δηλ., δημόσιο – Σύστημα Υγείας με επαρκή χρηματοδότηση. Αυτό θα μπορούσε να κερδηθεί, όπως κερδήθηκε το κράτος πρόνοιας μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Αριστερά – ιδιαίτερα η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία – έχασε το παιχνίδι να κερδίσει την καρδιά του λαού παρά τις κρίσεις του καπιταλισμού. Δεν ξέρω αν αυτή τη φορά θα είναι διαφορετικά. Ούτε και πιστεύω ότι είναι ιδιαίτερα πειστικό επιχείρημα να επισημαίνουμε την αδυναμία του συστήματος να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις ενός αόρατου ιού, αντί να προβάλουμε τις δομικές και εγγενείς αδυναμίες ενός ξεπερασμένου συστήματος. Προφανώς όμως δεν θα σταματήσουμε να προσπαθούμε.
ANOIKTH EΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ
Η κρίση είναι ευρωπαϊκή και απαιτεί ευρωπαϊκή λύση
Περισσότεροι από τετρακόσιους οικονομολόγοι, πανεπιστημιακοί απεύθυναν επιστολή, εν όψει της συνεδρίασής του, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο όπου προτείνουν την έκδοση ευρωομολόγου. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο F.T.com.
«Η κρίση του κορωνοϊού θα φτιάξει ή θα διαλύσει την ευρωζώνη. Από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δεσμεύτηκαν πως θα κάνουν ό,τι μπορούν. Δήλωσαν πως θα επιστρατεύσουν κάθε νομισματική πολιτική, προκειμένου να χρηματοδοτήσουν και να στηρίξουν τη δημοσιονομική προσπάθεια. Κανένα κράτος μέλος δεν πρέπει να επιδιώξει τη διάσωσή του ή να υπογράψει ένα Μνημόνιο Συνεργασίας (MoU), προκειμένου να έχει πρόσβαση σε ευρωπαϊκά κονδύλια έκτακτης ανάγκης. Πρόκειται για ευρωπαϊκή κρίση. Απαιτεί ευρωπαϊκή λύση. Αντί το κάθε κράτος μέλος να εκδώσει το δικό του ομόλογο προκειμένου να χρηματοδοτήσει τις δημοσιονομικές του προσπάθειες, καλούμε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να συναινέσει στην έκδοση ενός κοινού ευρωομολόγου.
Χρειαζόμαστε ένα κοινό ομόλογο αναφοράς, προκειμένου να παλέψουμε αυτή την κρίση με αμοιβαία αντιμετώπιση του δημοσιονομικού κόστους. Τώρα είναι η ώρα για δράση. Τώρα είναι η ώρα για αλληλεγγύη. Τώρα είναι η ώρα για ευρωομόλογα».
Αλ. Τσίπρας για Σύνοδο Κορυφής:
Η Γερμανία επιμένει εμμονικά στη λιτότητα
«”Η δυσκολία δεν έγκειται στην ανάπτυξη νέων ιδεών, αλλά στο πώς θα αφήσουμε πίσω μας τις παλιές.” Πόσο επίκαιρα ακούγονται τα λόγια του Τζ. Μ. Κέινς, αν και τα είπε 84 χρόνια πριν, ανάμεσα στους δύο πολέμους…
Ακόμα και στις σημερινές τραγικές στιγμές για την ανθρωπότητα, η Γερμανία επιμένει εμμονικά στο μοντέλο της λιτότητας που εγκλώβισε την Ευρώπη στην κρίση. Η Ευρωπαϊκή ηγεσία είτε θα αφήσει πίσω της τις καταστροφικές αυτές πολιτικές ώστε να προστατεύσει τους λαούς της, είτε θα καταδικάσει την Ε.Ε. σε μια πρωτοφανή οικονομική κρίση που θα υπονομεύσει, όχι μόνο τις θυσίες των λαών της, αλλά και την ίδια της την ύπαρξη».
