Στις 12 Δεκεμβρίου, στο κεντρικό κτήριο της Ε.Σ.Η.Ε.Α., πραγματοποιήθηκε επιστημονική ημερίδα με τίτλο «Μετασχηματισμοί της Δημοκρατίας» αφιερωμένη στη μνήμη του καθηγητή πολιτικής θεωρίας του Παντείου Πανεπιστημίου Μανόλη Αγγελίδη, που έφυγε από τη ζωή πριν από ένα χρόνο περίπου, στις 26 Οκτωβρίου 2018. Την ημερίδα οργάνωσε το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, του οποίου ο Αγγελίδης υπήρξε, για πάνω από μια δεκαετία, αντιπρόεδρος. Οι συμμετέχοντες ήταν όλοι συνάδελφοί του από τον Τομέα Κοινωνικής και Πολιτικής Θεωρίας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, στο οποίο δίδασκε για τρεις δεκαετίες περίπου, στενοί συνεργάτες του, αλλά και μαθητές του. Σήμερα δημοσιεύουμε περιλήψεις των εισηγήσεων του Στέφανου Δημητρίου και της Αλίκης Λαβράνου.
Η κρίση δημοκρατίας ως κρίση του κράτους δικαίου
Του Στέφανου Δημητρίου
Η τρέχουσα συζήτηση για ζητήματα λειτουργίας των θεσμών και, μάλιστα, του σημαντικότερου θεσμού, δηλαδή του Κοινοβουλίου, αγγίζει τα μείζονος σημασίας ιδεολογικά και αξιακά προβλήματα που αποτυπώνουν και συναφείς θεωρήσεις για τη λειτουργία του πολιτεύματος, αλλά και την άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας. Η συζήτηση για τη λειτουργία των θεσμών διεξάγεται τη στιγμή που η κρίση του πολιτικού συστήματος οδηγεί σε αμφισβήτηση της ίδιας της δημοκρατίας, ιδίως από τα πολιτικώς υποαντιπροσωπευόμενα τμήματα της κοινωνίας, στα οποία απευθύνεται και η άκρα Δεξιά.
Σήμερα, ένα από τα κρισιμότερα ζητήματα είναι η διακινδύνευση της σχέσης και των ορίων δημόσιου και ιδιωτικού. Δημόσια αγαθά, τα οποία αποτελούν αντικείμενα της κρατικής πολιτικής, περιέρχονται στο πεδίο του ιδιωτικού. Ιδιωτικοποιούνται τα δημόσια αγαθά και ταυτοχρόνως ξεθωριάζει και ο δημόσιος χαρακτήρας της ίδιας της πολιτικής. Ο ίδιος ο δημόσιος χώρος μετατρέπεται σε επικράτεια των ιδιωτικών συμφερόντων. Αυτό σημαίνει ότι, εκτός από το πλήγμα που υφίσταται η δημοκρατική αρχή, πλήττεται και η αρχή της αντιπροσώπευσης, αλλά στις πραγματικές της διαστάσεις, δηλαδή ως προς το εύρος της. Το ότι πλήττεται η αντιπροσώπευση ως προς το εύρος της δεν μπορεί παρά να σημαίνει ένα πράγμα: κάποιοι μένουν απ’ έξω και, βεβαίως, αυτοί είναι οι πολλοί. Είναι τα τμήματα της κοινωνίας που πλήττονται από τις κοινωνικές ανισότητες. Αυτό, με τη σειρά του, μας δείχνει ότι οι κοινωνικές ανισότητες μετατρέπονται και σε πολιτικές ανισότητες.
Εάν ισχύουν τα παραπάνω, τότε μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι θεσμοί και η λειτουργία τους, σήμερα, θα είναι το μείζον πολιτικό ζήτημα. Δεν είναι κενό κέλυφος. Οι θεσμοί δεν είναι άδεια πουκάμισα για τη δημοκρατία. Εφόσον η πολιτική αφορά το πώς συντάσσεται και οργανώνεται, το πώς ασκείται, αλλά και, βεβαίως, το πώς διεκδικείται η εξουσία, οι θεσμοί είναι αυτοί που συγκροτούν, συνοργανώνουν και οριοθετούν την εξουσία. Το τελευταίο, η οριοθέτηση δηλαδή, είναι το κρίσιμο ζήτημα που ανέκυψε με την πρόσφατη χειραγώγηση της κοινοβουλευτικής μειοψηφίας, δηλαδή της αξιωματικής αντιπολίτευσης, από τη συγκυριακώς σχηματισθείσα πλειοψηφία, η οποία καθόρισε ποιοι θα είναι οι εκπρόσωποι της αξιωματικής αντιπολίτευσης στην προανακριτική επιτροπή για το σκάνδαλο Novartis: καταστρατηγήθηκε η οριοθετημένη σχέση ανάμεσα στην ισχύ της πλειοψηφίας και τα δικαιώματα της μειοψηφίας, τα οποία αποτελούν και το όριο μέχρι του οποίου εκτείνεται η πρώτη.
Η απαξίωση, όμως, των δημοκρατικών πολιτικών θεσμών ποτέ δεν είναι – και ιστορικώς γνωρίζουμε (είναι διδακτικός ο Μεσοπόλεμος) ότι και ποτέ δεν ήταν – με το αζημίωτο, διότι πάντα καταλήγει στην απονομιμοποίηση των δημοκρατικών πολιτικών θεσμών. Τώρα, δεν ανακύπτει μόνο το ζήτημα που αφορά την ίδια την δημοκρατία, αλλά είναι επιτακτικώς αναγκαία η υπεράσπιση της ίδιας της πολιτικής. Με άλλα λόγια, η κρίση νομιμοποίησης των δημοκρατικών πολιτικών θεσμών – με την οποία κάνει ταμείο η άκρα Δεξιά – απολήγει στην κρίση της ίδιας της πολιτικής. Η προστασία της πολιτικής, καθώς και η ανανοηματοδότησή της, ισοδυναμεί με διαφύλαξη του πυρήνα της ίδιας της δημοκρατίας. Μετασχηματίζεται η δημοκρατία, όπως μετασχηματίζεται και η ίδια η πολιτική. Πώς φαίνεται αυτό; Ένα παράδειγμα είναι το προαναφερθέν με τη λειτουργία του Κοινοβουλίου.
Συνεπώς, για την Αριστερά, για τον ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία, είναι επιταγή προς εξόφληση η ενίσχυση του Κοινοβουλίου, διότι, ο ΣΥΡΙΖΑ, εκτός από δύναμη κοινωνικού μετασχηματισμού, όπως καταφαίνεται από το σοσιαλιστικό στρατηγικό προσανατολισμό του, οφείλει να είναι και δύναμη θεσμικής ευθύνης ως πολιτικό κόμμα εξουσίας και προγραμματικής πολιτικής. Η εμφάνιση των πολιτικών κομμάτων συντελείται κατά την ιστορική περίοδο κατά την οποία πολιτικοποιήθηκε η αστική κοινωνία, ενώ τώρα αποπολιτκοποιείται η ίδια η πολιτική. Το φαινόμενο του πολιτικού κόμματος αποτέλεσε τη συνθήκη πραγμάτωσης της ίδιας της λαϊκής κυριαρχίας.
Υποαντιπροσώπευση των ασθενέστερων
Εάν, όμως, μετασχηματίζεται η δημοκρατία, καθώς και η πολιτική, τότε θα μετασχηματίζεται και η ίδια η λαϊκή κυριαρχία, εφόσον είναι ο πυρήνας της δημοκρατικής αρχής, ως σύνθεσης ελευθερίας και ισότητας, οπότε θα μετασχηματίζεται και η μορφή του πολιτικού κόμματος. Αυτό συνεπάγεται ότι αλλάζει και η εννοιολόγηση της λαϊκής κυριαρχίας, εφόσον δεν θα λογίζεται ως ιδιότητα αποδιδόμενη στο υποκείμενο «λαός», αλλά πλέον θα αποτελεί συνθήκη αντιπροσώπευσης, ανταγωνισμού, σύνθεσης, συναίνεσης, σύγκρουσης και μεσολάβησης πολλών υποκειμένων, δηλαδή στρωμάτων της κοινωνίας. Εδώ, φτάνουμε στην υποαντιπροσώπευση των ασθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων, άρα βλέπουμε ότι ο μετασχηματισμός της δημοκρατίας συνοδοιπορεί με το μετασχηματισμό της ίδιας της λαϊκής κυριαρχίας, ο οποίος εκδηλώνεται και ως μετασχηματισμός της αντιπροσώπευσης. Η κρίση της δημοκρατίας και της αντιπροσώπευσης φαίνεται από το πώς μετασχηματίζονται. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να καταλάβουμε πως το ζήτημα είναι το ποιες έννοιες κυριαρχούν στο δημόσιο λόγο.
Ο μετασχηματισμός της πολιτικής αλλάζει και το ίδιο το πολιτικό, εννοιολογικό λεξιλόγιο επιβάλλοντας σημασιολογήσεις εννοιών στο πεδίο του νεοφιλελεύθερου ολοκληρωτισμού, άρα επ’ ωφελεία του τελευταίου. Το ζήτημα – το κατεξοχήν ζήτημα της δημοκρατίας, αλλά και της ίδιας της πολιτικής, το οποίο είναι η σχέση πολιτικής και κράτους – αποκρυσταλλώνεται τώρα στο ερώτημα «ποιος κυριαρχεί στη δημόσια σφαίρα;». Η ριζοσπαστική απάντηση, δηλαδή η δημοκρατική απάντηση, θα ήταν ότι δεν θα έπρεπε να κυριαρχεί κανείς, ώστε να μένει διαρκώς κενή, οπότε ο πολιτικός ανταγωνισμός θα ανεδείκνυε τους εκάστοτε συσχετισμούς. Αυτός είναι ο δημοκρατικός και φιλελεύθερος πολιτικός πλουραλισμός.
Κατίσχυση της σκοπιμότητας επί της νομιμότητας
Εάν δεχθούμε, όμως, τα παραπάνω, τότε τα πράγματα δεν είναι καθόλου καλά, διότι ο νεοφιλελεύθερος ολοκληρωτισμός, και ο κυβερνών κομματικός του φορέας, ο οποίος φέρει και το βάρος των ιδιωτικών φορέων που εκφράζει, και οι οποίοι εγκαθίστανται ως αποικιοκρατία συμφερόντων στη δημόσια σφαίρα, οπότε ιδιωτικοποιούν την ίδια την πολιτική, θεωρούν πλέον εχθρό και τον πολιτικό πλουραλισμό. Αυτό φαίνεται από τη δεσπόζουσα προπαγάνδα, σε βάρος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, και τη συστηματική ψευδολογία – ή την αποσιώπηση γεγονότων – από τα ΜΜΕ. Συνεπώς, μαζί με τη δημοκρατία –και άρα τη δημοκρατική αρχή – μετασχηματίζεται και η φιλελεύθερη αρχή. Εάν, λοιπόν, μετασχηματίζεται και η δημοκρατική αρχή και η φιλελεύθερη αρχή και η αντιπροσώπευση, τότε οδεύουμε σε κρίση του συγκροτήματος των δημοκρατικών πολιτικών θεσμών.
Πώς εκδηλώνεται αυτή η κρίση; Εκδηλώνεται και ως κρίση του κράτους δικαίου – εφόσον η κρίση του κοινωνικού κράτους είναι εγνωσμένη – με ευδιάκριτα γνωρίσματα. Τώρα, ίσως είναι πιο ξεκάθαρο το τι συμβαίνει με τη στρατηγική της έντασης και του φόβου – και όχι απλώς τα κρούσματα – της αστυνομικής βίας των τελευταίων μηνών: το δόγμα «νόμος και τάξη» είναι μάλλον προεξαγγελτική εκφώνηση ενός άλλου δόγματος, που, για να το κατανοήσουμε, θα πρέπει να καταλάβουμε ότι η διαχείριση του φόβου είναι κατεξοχήν αντικείμενο της πολιτικής. Είναι μια πολιτική διέγερσης και διαχείρισης συναισθημάτων, που βραχυκυκλώνει τους πολίτες. Εάν, δηλαδή, η σκοπούμενη ασφάλεια του κράτους ταυτίζεται με την αυθαίρετη άσκηση βίας από αυτόν που έχει και το μονοπώλιο της βίας, τότε αυτή η σκοπιμότητα συνεπάγεται κρίση στο κράτος δικαίου και άρα ανασφάλεια δικαίου. Αυτό, όμως, με τη σειρά του, συνεπάγεται κατίσχυση της σκοπιμότητας επί της νομιμότητας.
Η Αριστερά φρουρός της δημοκρατικής νομιμότητας
Συνεπώς, η οικονομική κρίση, που εξελίχτηκε σε κοινωνική κρίση και σε κρίση του πολιτικού συστήματος και της αντιπροσώπευσης, μετατρέπεται σε κρίση νομιμοποίησης των πολιτικών θεσμών και η τελευταία, από κρίση νομιμοποίησης, καθίσταται κρίση της ίδιας της νομιμότητας. Συνεπώς, είμαστε σε συνθήκες κρίσης – ή διακινδύνευσης – της δημοκρατικής νομιμότητας. Όταν, δηλαδή, προκρίνεται η σκοπιμότητα σε βάρος της νομιμότητας, τότε το δόγμα δεν είναι «νόμος και τάξη», αλλά είναι το δόγμα του «εσωτερικού εχθρού». Η Αριστερά, δηλαδή ο ΣΥΡΙΖΑ, ως κόμμα εξουσίας, αλλά και, τώρα, ως αξιωματική αντιπολίτευση, πρέπει να καταστεί και δύναμη θεσμικής εγγύησης και προστασίας όλων των συνταγματικών ελευθεριών και δικαιωμάτων, από τις Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας, μέχρι το να μην ξεγυμνώνονται πολίτες στον δρόμο από την αστυνομία (περίπτωση πρόκλησης και διαχείρισης του φόβου). Η Αριστερά, ο ΣΥΡΙΖΑ, πρέπει ξανά, όπως η ΕΔΑ, να είναι ο μαχητικός, αξιόπιστος και, με μεστό, ευκρινή προγραμματικό λόγο, εγγυητής της δημοκρατικής νομιμότητας. Η τελευταία πλήττεται και από την πρόσφατη εισαγγελική πρόταση να μην κριθεί εγκληματική οργάνωση η Χρυσή Αυγή. Έτσι, όμως, η δημοκρατική πολιτεία μετατρέπεται σε ανοχύρωτη, ευάλωτη πολιτεία. Η Αριστερά είναι φρουρός της δημοκρατικής νομιμότητας και πρέπει να εγγυηθεί και το νόμο και την τάξη, αλλά το νόμο που επιβάλλει υποχρεώσεις και προστατεύει δικαιώματα, και την τάξη ως συνταγματική τάξη. Ο νεοφιλελεύθερος ολοκληρωτισμός – και η κυβέρνηση που τον εκφράζει – διασαλεύει την τάξη, τη δημοκρατική τάξη των δικαιωμάτων, των ελευθεριών, της κοινωνικής και πολιτικής εκπροσώπησης. Η Αριστερά, ο ΣΥΡΙΖΑ, οφείλει να υπερασπιστεί αυτή την τάξη και να εγγυηθεί την αποκατάστασή της ως μέλλουσα κυβέρνηση. Γιατί δεν υπάρχει τίποτε πιο ριζοσπαστικό από το να βελτιώνεις, έστω και λίγο, όσο μπορείς, την καθημερινότητα και τη ζωή των ανθρώπων. Εάν κάποιος δεν ξεκινήσει από εκεί, σε κανέναν σοσιαλισμό δεν πρόκειται να φτάσει ποτέ, ούτε ένα τετράγωνο πιο πέρα δεν θα πάει.
Η σύμφυτη γένεση της δημοκρατικής και της κοινωνικής αρχής
Της Αλίκης Λαβράνου
«Μετασχηματισμοί της Δημοκρατίας»: Ίσως, καμιά άλλη θεματική να μην μπορούσε να αποδώσει τόσο ευσύνοπτα την κατεύθυνση του θεωρητικού μόχθου και το στίγμα του ερευνητικού προγράμματος του Μανόλη Αγγελίδη. Δεν θα ήταν εσφαλμένο να ειπωθεί ότι πρόκειται για το εγχείρημα της ανάπτυξης μιας θεωρίας της δημοκρατίας στον ιστορικό ορίζοντα της εποχής μας. Πρόκειται για ένα ριζικό πρόγραμμα πολιτικής θεωρίας, που επιχειρεί να κατανοήσει το τι είναι το νεωτερικό, αστικό κράτος, τι είναι η νεωτερική πολιτική – να κατανοήσει τη λογική και τα «ουσιώδη» περιεχόμενά της. Και επιχειρεί να τα κατανοήσει κριτικά, προς το συμφέρον της «δημοκρατικής αρχής», προς το συμφέρον της χειραφέτησης. Το πρόγραμμα αυτό φαίνεται να έχει, κατ’ αρχάς, δύο κεντρικούς άξονες έρευνας: α) τη θεωρητική παράδοση του πρώιμου, κλασικού φιλελευθερισμού και β) τις σχετικιστικές, ιστοριστικές και αντιδιαφωτιστικές κριτικές που διατυπώνονται εν όψει αυτής της παράδοσης. Ολοκληρώνεται, δε, με μια θεωρία δικαιωμάτων, η οποία συνοψίζει, βεβαίως, τα αποτελέσματα της προηγούμενης έρευνάς του στους ανωτέρω θεματικούς άξονες, αλλά αξιοποιεί πολύ ισχυρά την παράδοση της πολιτικής οικονομίας και, ιδιαίτερα, το ώριμο μαρξικό έργο. Το πρόγραμμα αυτό φαίνεται να διαγράφεται από πολύ νωρίς. Σε ένα εκτεταμένο άρθρο του με τίτλο «Το πρόβλημα των ιστορικο-θεωρητικών προϋποθέσεων του φιλελευθερισμού» (Αξιολογικά, τμ. 2, 1991) μπορεί κανείς να δει μια πολύ ανεπτυγμένη διατύπωσή του.
Ανατρέχοντας στην ιστορικότητα των κοινωνιών
Τα θεμέλια του τίθενται, ήδη το 1987, στη διδακτορική του διατριβή («Προβλήματα σύστασης του πολιτικού σε θεωρίες κοινωνικού συμβολαίου: Thomas Hobbes – John Locke») που διερευνά τη «λογική» της συγκρότησης του «πολιτικού», του νεωτερικού αστικού κράτους, της νεωτερικής πολιτικής και μαζί με αυτήν τα προβλήματα, τις αντινομίες αυτής της λογικής. Η σύνθετη και πολυεπίπεδη ανακατασκευή αυτής της νεωτερικής πολιτικής λογικής αποπειράται να αποκαταστήσει την ενότητα των διαφορετικών επιπέδων συγκρότησης του πολιτικού, ανατρέχοντας στην ιστορικότητα των κοινωνιών που βρίσκονται σε μετάβαση (από παραδοσιακές, προ-αστικές κοινωνίες μετασχηματίζονται σε νεωτερικές, αστικές). Αυτό, βεβαίως, ισχύει ιδιαίτερα για την πολιτική θεωρία του Τόμας Χομπς. Όμως, για την κατανόηση της «σύστασης του πολιτικού» εν γένει, αυτή η κίνηση έχει συνέπειες. Επιτρέπει π.χ. να κατανοηθεί η ίδια η σύσταση του πολιτικού ως μια διττή πολιτική στρατηγική: ως πολιτική που, αφ’ ενός, αρθρώνεται σε οξεία αντιπαράθεση προς την παραδοσιακή κοινωνική λογική (και στοχεύει στην υπονόμευση των θεμελίων της) και που, αφ’ ετέρου, επιχειρεί να συμπεριλάβει τα παραδοσιακά και προνεωτερικά στοιχεία, δεσμεύοντάς τα στις αρχές της δικής της λογικής. Τούτο σημαίνει, δηλαδή, ότι η λογική του πολιτικού, δεν είναι ούτε μια «αφηρημένη» λογική (απαγωγική, τυπική λογική), ούτε μια «καθαρή» λογική (ανεξάρτητη από τις κοινωνικές συγκρούσεις συμφερόντων), αλλά για μια λογική που καταφάσκει εμφατικά την ιστορικότητά της.
Η λογική της νεωτερικής κοινωνικής αναπαραγωγής
Τα «προβλήματα» σύστασης της νεωτερικής πολιτικής που διερευνά ο Αγγελίδης έχουν να κάνουν, σε υψηλό βαθμό, ακριβώς με αυτήν την ιστορικότητα. Αλλά έχουν να κάνουν και με κάτι άλλο, που καθίσταται πολύ πιο σαφές στις αναλύσεις που αφορούν την πολιτική θεωρία του Τζον Λοκ. Η θεωρία αυτή διαθέτει έναν πολύ ισχυρό φυσικοδικαιϊκό πυρήνα: οι αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και, εν μέρει, της αλληλεγγύης, εισάγονται ως δεσμευτικό νεωτερικό πλαίσιο ήδη στο πρώτο επίπεδο της «φυσικής κατάστασης». Η πολιτική λογική αναπτύσσεται ως ενεργοποίηση εκείνου του φυσικοδικαϊκού πυρήνα κατά μήκος της ανάπτυξης μιας θεωρίας της ιδιοκτησίας και εξ αιτίας αυτής της ανάπτυξης. Οι αναλύσεις του Αγγελίδη δείχνουν ότι, στο πλαίσιο της Λοκιανής θεωρίας, το «πολιτικό» δεν αναπτύσσεται ως μια «ανεξάρτητη» λογική, αλλά συνοδεύοντας τη λογική και το επίπεδο ανάπτυξης του κοινωνικού καταμερισμού εργασίας, της κοινωνικής αναπαραγωγής και των επιμέρους κοινωνικών λειτουργιών. Τούτο σημαίνει ότι «προβλήματα» ή και «αντινομίες» σύστασης του πολιτικού μπορούν και οφείλουν να διερευνηθούν με αναφορά σε αντίστοιχα προβλήματα της λογικής της νεωτερικής κοινωνικής αναπαραγωγής (αστική, καπιταλιστική κοινωνική μορφή).
Διερεύνηση της θεωρίας του νεοφιλελευθερισμού
Για έναν θεωρητικό που διαθέτει ήδη από τη διδακτορική του διατριβή ένα τέτοιο επίπεδο κατανόησης της ιστορικότητας τόσο του αντικειμένου της θεωρίας (αστικό κράτος) όσο και της ίδιας της θεωρίας του (κλασικός φιλελευθερισμός), και ένα τέτοιο επίπεδο κατανόησης της πολιτικής διάστασης της ίδιας της θεωρίας και, ταυτόχρονα, έχει ανασυγκροτήσει την «πρώτη φάση» της νεωτερικής πολιτικής θεωρίας, τα επόμενα ερευνητικά βήματα μοιάζουν σχεδόν αυτονόητα: Θα επιχειρήσει να ανασυγκροτήσει την ανάπτυξη της πολιτικής θεωρίας μέχρι τις απαρχές του 21ου αιώνα, παρακολουθώντας, αφ’ ενός, τους ιστορικούς μετασχηματισμούς της νεωτερικής καπιταλιστικής κοινωνίας που συνοδεύονται από μετασχηματισμούς της νεωτερικής πολιτικής λογικής, αφ’ ετέρου, τις «πολιτικές στρατηγικές» που αναγκαία εκφράζει η ίδια η θεωρία και που φθάνουν μέχρι τον πυρήνα των βασικών επιστημολογικών της αρχών. Και θα το κάνει αυτό, σε μια σειρά από εργασίες του, που διερευνούν τόσο πολιτικές θεωρίες που διατυπώνονται ακολουθώντας την παράδοση του φιλελευθερισμού και τη διαφωτιστική παράδοση θεωρίας (π.χ. Ρουσσό, Adam Smith, Ρολς), όσο και θεωρίες που διατυπώνονται ως κριτικές στην πολιτική θεωρία του διαφωτισμού ( π.χ. de Maistre, Edmund Burke, Carl Schmitt).
Και βέβαια, μια από τις πρώτες θεωρητικές του μέριμνες είναι η διερεύνηση του τύπου θεωρίας του νεοφιλελευθερισμού. Στο βιβλίο του «Φιλελευθερισμός κλασικός και νέος. Ζητήματα συνέχειας και ασυνέχειας στο φιλελεύθερο επιχείρημα» (1993) –μια εργασία που έχει για τη δική μας ιστορική συγκυρία τεράστια σημασία– θα καταδείξει με σαφήνεια το χάσμα που χωρίζει τους θεωρητικούς του φιλελευθερισμού από τη θεωρητική παράδοση, την οποία οι ίδιοι επικαλούνται προς επίρρωση των θεωρημάτων τους. Θα δείξει, πρωτίστως, την πλήρη υπονόμευση της ενότητας του αντικειμένου της θεωρίας στην οποία προβαίνει η νεοφιλελεύθερη θεωρία – εν αντιθέσει π.χ. προς την θεωρία του Λοκ. Ιδιαίτερα στο επίπεδο των γνωσιοθεωρητικών, επιστημολογικών και μεθοδολογικών προκείμενων της νεοφιλελεύθερης θεωρίας θα καταδείξει την εγγύτητα της προς την παράδοση των σχετικιστικών, αντιδιαφωτιστικών, ανορθολογικών και συντηρητικών θεωριών.
Ο δογματισμός των δικαιωμάτων
Το επόμενο μεγάλο ερευνητικό του εγχείρημα («Κοινωνική Απορρύθμιση και Δημοκρατία», 2000) έρχεται να διερευνήσει τη σχέση της «κοινωνικής αρχής» με τη «δημοκρατική αρχή» και να δείξει γιατί οι πολιτικές απορρύθμισης πλήττοντας την πρώτη αρχή, αναγκαία πλήττουν και τα θεμέλια της δεύτερης. Η ανάπτυξη της θέσης για τη σύμφυτη γένεση της δημοκρατικής και της κοινωνικής αρχής συνιστά βασική προϋπόθεση για την κριτική θεωρία δικαιωμάτων («Δικαιώματα και κανόνες στην πολιτική», 2008) που προτείνει ο Αγγελίδης. Μόνο επιγραμματικά μπορούμε εδώ να αναφερθούμε σε αυτήν. Ο Αγγελίδης εκκινεί από μια διττή διάγνωση για την κατάσταση της θεωρίας όσον αφορά τα δικαιώματα: Οι θεωρίες δικαιωμάτων που διαθέτουμε τείνουν, σε υψηλό βαθμό, είτε προς έναν ιδιότυπο «δογματισμό των δικαιωμάτων», είτε σε ένα –εξ ίσου δογματικό θα λέγαμε– «σχετικισμό» των δικαιωμάτων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση του «δογματισμού των δικαιωμάτων». Γίνεται εμφανής σε όλες τις περιπτώσεις σύγκρουσης δικαιωμάτων (π.χ. σύγκρουση ιδιοκτησιακού δικαιώματος με το δικαίωμα στη ζωή, την υγεία, την εργασία κ.λπ.) και οδηγεί σε πλήρη αυθαιρεσία της επίλυσης τους και σε αξιακό ντεσιζιονισμό. Αυτό που διαφαίνεται εδώ είναι η καταστατική αδυναμία της θεωρίας να σκεφθεί τη σχέση των διαφόρων τύπων δικαιωμάτων (ατομικά, πολιτικά, κοινωνικά), ακριβώς επειδή τα έχει συγκροτήσει ως παντελώς ανεξάρτητα μεταξύ τους, απωθώντας το ενιαίο ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο που τα συγκροτεί. Αξιοποιώντας την ώριμη μαρξική θεωρία ο Αγγελίδης καταδεικνύει τη λογική της κοινωνικής αναπαραγωγής ως το κοινό πλαίσιο των δικαιωμάτων, που επιτρέπει τόσο την ενιαία θεώρησή τους όσο και την κατανόηση της σύγκρουσής του. Η απώθησή αυτού του πλαισίου παράγει και στο επίπεδο της θεωρίας και στο επίπεδο της πολιτικής πράξης το «δογματισμό των δικαιωμάτων».
