Της Βιβής Κεφαλά
Στις αρχές Απριλίου αναζωπυρώθηκε το διεθνές ενδιαφέρον για τη Λιβύη, η οποία βιώνει έναν ανηλεή και πολύπλοκο εμφύλιο από το 2014. Αφορμή ήταν η ένοπλη διεκδίκηση της εξουσίας ολόκληρης της χώρας από τον αμφιλεγόμενο στρατηγό Χαλίφα Χάφταρ, οι δυνάμεις του οποίου βαδίζουν προς την Τρίπολη, όπου εδρεύει η αναγνωρισμένη –μόνο από τη διεθνή κοινότητα- κυβέρνηση της χώρας, υπό τον Φαγιέζ αλ Σάρατζ. Η κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα η χώρα, οφείλεται, από τη μία πλευρά, στα δομικά χαρακτηριστικά της και, από την άλλη, στις σαρωτικές περιφερειακές και διεθνείς αλλαγές που επήλθαν από το 2011 και μετά.
Τα αίτια του εμφυλίου
Η λυβική εξέγερση του 2011 είχε ως αποτέλεσμα την ανατροπή και δολοφονία του επί 42 χρόνια ηγέτη της χώρας, με τη νατοϊκή εμπλοκή (επιχείρηση «Αυγή της Οδύσσειας») που είχε την έγκριση του ΟΗΕ, η οποία στηριζόταν στην αρχή Ευθύνη Προστασίας, κατόπιν επιμονής κυρίως της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου. Η επιχείρηση αυτή ήταν καθοριστική για το μέλλον της εξέγερσης και οδήγησε στην ανατροπή και δολοφονία του μέχρι τότε ηγέτη της χώρας Μουαμάρ Καντάφι, τον Οκτώβριο του 2011. Ωστόσο, η κατάρρευση του αυταρχικού κανταφικού καθεστώτος δεν οδήγησε στη σταθερότητα και τη δημοκρατία. Αντιθέτως, όλες οι αντιπαλότητες του παρελθόντος ήρθαν ξανά στην επιφάνεια και κάθε ένας από τους φορείς τους θεώρησε ιδεώδη τη χαοτική κατάσταση που επικρατούσε μετά την ανατροπή του καθεστώτος, ώστε να επιβληθεί στους υπόλοιπους.
Πρόκειται για αντιπαλότητες που ξεκινούν από τα ίδια τα χαρακτηριστικά της Λιβύης, μιας χώρας με πολύ μεγάλη έκταση (1.760.000 km2), που είναι στο μεγαλύτερό της μέρος έρημος, πλούσια σε πετρέλαιο, μικρό πληθυσμό που φθάνει μόλις τα 6,5 εκατομμύρια κατοίκους και η οποία συνορεύει με την Αίγυπτο, ενώ προς το νότο φθάνει στην υποσαχάριο Αφρική. Άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό της Λιβύης είναι ότι οι τρεις περιοχές που την αποτελούν (Τριπολίτιδα, Κυρηναϊκή και Φεζάν), συνενώθηκαν και αποτελούν τη σημερινή χώρα τη δεκαετία του ’30, κατά τη διάρκεια της ιταλικής αποικιοκρατίας. Οι τρεις αυτές περιοχές κατοικούνται από φυλές, συνεκτικό στοιχείο των οποίων αποτελεί το σουνιτικό Ισλάμ και όχι η αίσθηση του έθνους. Αυτό σημαίνει, αφενός, ότι η πτώση του κανταφικού καθεστώτος απελευθέρωσε τις ισλαμικές δυνάμεις, που διεκδικούν πλέον την εξουσία, και, αφετέρου, ότι οι σχέσεις τους με την κεντρική εξουσία είναι τουλάχιστον χαλαρές, μιας και υπακοή οφείλεται πρώτα στον αρχηγό της φυλής και μετά –υπό όρους- στην κεντρική κυβέρνηση.
Επομένως, οι βασικές αντιπαλότητες μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ως εξής: ισλαμιστές εναντίον κοσμικών πολιτικών δυνάμεων και φυλές εναντίον άλλων φυλών, που είχαν την εύνοια του προηγούμενου καθεστώς. Σε όλα αυτά θα πρέπει να προστεθεί και η δράση ένοπλων ομάδων –οι λεγόμενοι άρχοντες του πολέμου, δηλαδή ανθρώπων που πλουτίζουν από τον πόλεμο με εγκληματικό εμπόριο κάθε είδους -όπως επίσης και η δράση ένοπλων ισλαμιστών της Αλ Κάϊντα του Μάγκρεμπ, που ήδη ελέγχουν ένα τμήμα της χώρας. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, αρχίζει ο εμφύλιος στη Λιβύη, όταν οι ισλαμιστές που δεν κέρδισαν τις εκλογές του 2014, δήλωσαν ότι δεν αναγνωρίζουν την κοσμική κυβέρνηση που προέκυψε.
Στις παρούσες συνθήκες γενικευμένης σύγκρουσης, όλα τα αναφερθέντα χαρακτηριστικά της Λιβύης αποτελούν διακυβεύματα για την ίδια τη χώρα, για τις γειτονικές αραβικές χώρες, αλλά και για τη Δύση.
Τα διακυβεύματα του εμφυλίου
Το πρώτο διακύβευμα αφορά το Ισλάμ, το οποίο έχει βαθιές και μακρόχρονες ρίζες στη χώρα. Πιθανή επικράτηση των ισλαμιστών θα ενίσχυε τα ισλαμικά κόμματα στις γειτονικές αραβικές χώρες, πρωτίστως στην Αίγυπτο, όπου οι ισλαμιστές έχουν απωθηθεί βίαια από την εξουσία, αλλά και στο Μαρόκο και στην εύθραυστη Τυνησία. Όσον αφορά την ισλαμική τρομοκρατία, η κατάσταση που επικρατεί στην χώρα είναι άκρως επικίνδυνη για την ασφάλεια των γειτονικών χώρων, όχι μόνο στην Βόρεια Αφρική αλλά και στην υποσαχάρια Αφρική, αφού το γενικευμένο χάος που επικρατεί στη Λιβύη ευνοεί τη δράση τρομοκρατικών ομάδων, που έχουν ορκιστεί πίστη στο λεγόμενο Ισλαμικό Χαλιφάτο.
Το δεύτερο αφορά τη διατήρηση της Λιβύης στα σημερινά της σύνορα ή την διάσπαση της σε τρία κρατίδια. Μία τέτοια εξέλιξη θα είχε σοβαρότατες συνέπειες στην περιφερειακή ασφάλεια και σταθερότητα, δεδομένου ότι ο φυσικός πλούτος της χώρας δεν είναι κατανεμημένος ισομερώς. Κατά συνέπεια, ο κατακερματισμός της χώρας θα δημιουργούσε τρία νέα, ανίσχυρα κρατίδια και ταυτόχρονα θα ενίσχυε τις αποσχιστικές τάσεις, οι οποίες έχουν ήδη εκδηλωθεί στο Μάλι από το 2014. Είναι σαφές ότι κάτι τέτοιο θα αποσάθρωνε ακόμα περισσότερο την ασφάλεια στην αφρικανική ήπειρο, η οποία πλήττεται από την ισλαμική τρομοκρατία, αλλά και από δομικά προβλήματα ανθρώπινης ασφάλειας
Το τρίτο διακύβευμα αφορά το ζήτημα της εκμετάλλευσης του υπάρχοντος λιβυκού πετρελαίου, αλλά και τη μελλοντική εκμετάλλευση των υποθαλάσσιων κοιτασμάτων που υπολογίζεται ότι υπάρχουν στη λιβυκή Αποκλειστική Ζώνη (ΑΟΖ). Με δεδομένο ότι η χώρα βρίσκεται στην ένατη θέση παγκοσμίως όσον αφορά τα βεβαιωμένα πετρελαϊκά της αποθέματα και με δεδομένο το ανοικτό ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το ζήτημα της εκμετάλλευσης του λιβυκού πετρελαίου αποτελεί ζωτικής σημασίας θέμα για τους δυτικούς ενεργειακούς κολοσσούς και τις χώρες στις οποίες εδρεύουν.
Το τέταρτο αφορά το ρόλο της Λιβύης ως φράγματος στην προσφυγική πλημμυρίδα. Με τη διακήρυξη της Μάλτας (Φεβρουάριος 2017) τα κράτη – μέλη της Ε.Ε. χαρακτήρισαν τη Λιβύη ως ασφαλή τρίτη χώρα για τους πρόσφυγες και για το σκοπό αυτό αποφάσισαν την χρηματοδότηση της. Παρά το γεγονός ότι η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ επεσήμανε το προφανές, δηλαδή ότι σε καμία περίπτωση η σπαρασσόμενη αυτή χώρα δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής για κανέναν, και παρά τις καταγγελίες της Διεθνούς Αμνηστίας για τα εγκλήματα που διαπράττονται στα προσφυγικά κέντρα κράτησης, οι 27 δεν υπαναχώρησαν. Αυτό διότι η ροή των προσφύγων δεν μειώνεται, διότι το ζήτημα των προσφύγων δημιουργεί τεράστια πολιτικά προβλήματα στο εσωτερικό κάθε χώρας και τέλος, διότι το πρόβλημα αυτό θέτει σε ακόμα μεγαλύτερη δοκιμασία τις ήδη δύσκολες ενδοευρωπαϊκές σχέσεις.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες πολλαπλών συγκρούσεων, περιφερειακοί και διεθνείς δρώντες σπεύδουν να επωφεληθούν ενισχύοντας –αμέσως ή εμμέσως- τη μία ή την άλλη παράταξη, συντελώντας έτσι στη διαιώνιση του πολέμου. Την ίδια ώρα, ο ΟΗΕ, που αποδυναμώνεται όλο και περισσότερο από τις γενικότερες ανατροπές, αλλά και από την πολιτική Τράμπ, δεν μπορεί να καταθέσει ένα σχέδιο εθνικού διαλόγου, το οποίο με την κατάλληλη υποστήριξη θα μπορούσε να γίνει αποδεκτό.
Πρόκειται για ένα φαύλο και ανατροφοδοτούμενο κύκλο, τον οποίο κανείς από τους εσωτερικούς και εξωτερικούς εμπλεκόμενους δεν κατάφερε να σπάσει, λόγω του μεγάλου αριθμού τους και των αντιτιθέμενων συμφερόντων τους. Η επίθεση του Χαλίφα Χάφταρ εναντίον της Τρίπολης, όμως, φαίνεται να σπάει αυτόν τον κύκλο, όχι μόνον διότι η προέλαση του συνεχίζεται, αλλά και διότι υπόσχεται τον τερματισμό του πολέμου και την εγκαθίδρυση μίας κοσμικής κυβέρνησης στην Λιβύη, επαγγελλόμενος τη σταθερότητα. Έτσι, ο αμφιλεγόμενος στρατηγός υπόσχεται την πλήρωση του ελάχιστου κοινού παρονομαστή στα σχέδια χωρών όπως οι ΗΠΑ, οι οποίες στοχεύουν στην ανάκτηση της επιρροής τους στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, αλλά και στην εκμετάλλευση του ενεργειακού τους πλούτου.
Με αυτούς τους όρους, ο λιβυκός εμφύλιος φαίνεται να οδεύει προς το τέλος του, αυτό όμως σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει και το τέλος των δεινών της χώρας, του λαού της, αλλά και των προσφύγων που κρατούνται στο έδαφός της.
