Του Σωτήρη Ρούσσου*
Η επίθεση στους Δίδυμους Πύργους αποτέλεσε την αφορμή για την απόλυτη διαστολή της έννοιας της ασφάλειας, η οποία δεν ήταν πια μια ενδοκρατική υπόθεση, αλλά μετατράπηκε ταυτόχρονα και σε πρόταγμα εξωτερικής πολιτικής και διεθνούς επέμβασης, αλλάζοντας άρδην τις διακρατικές σχέσεις όπως τις γνωρίζαμε στον μεταπολεμικό κόσμο. Στην Μέση Ανατολή, αυτή η αλλαγή μεταμόρφωσε την περιοχή και οδήγησε ένα μεγάλο μέρος των κοινωνιών της στην καταστροφή. Δεκαοκτώ χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου είναι μια καλή ευκαιρία για να αποτιμήσουμε τους κερδισμένους και τους χαμένους ανάμεσα στα κράτη και τα κινήματα της περιοχής αλλά και του διεθνούς συστήματος.
Διάλυση της αραβικής περιφερειακής τάξης
Οι πόλεμοι που ακολούθησαν την 11η Σεπτεμβρίου διέλυσαν πέντε κράτη στον πυρήνα και στην περίμετρο της περιοχής. Το Ιράκ, η Συρία, η Λιβύη, η Υεμένη και βεβαίως το Αφγανιστάν αποτελούν διαλυμένα (θεωρώ ότι ο όρος αποτυχημένα είναι λάθος) κράτη που δεν μπορούν να κατοχυρώσουν ούτε την εσωτερική κυριαρχία, δηλαδή να επιβάλλουν την έννομη τάξη στο εσωτερικό τους, ούτε την εξωτερική τους κυριαρχία, αφού δεν ελέγχουν τα σύνορά τους. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι έχουν απωλέσει την βεστφαλιανή λεγόμενη κυριαρχία τους, δηλαδή έχουν χάσει τη δυνατότητα να αποτρέπουν την παρέμβαση άλλων κρατών στις εσωτερικές τους υποθέσεις. Συνεπώς, αντί να ενισχύσει τη σταθερότητα στην περιοχή ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας που οι ΗΠΑ κήρυξαν το 2001, οδήγησε σε διάλυση τον πυρήνα του αραβικής περιφερειακής τάξης.
Ούτε το εξτρεμιστικό πολιτικό Ισλάμ κατάφερε να αποδυναμώσει η αμερικανική αντιτρομοκρατική στρατηγική. Διαλύοντας το Ιράκ δημιούργησε σε λιγότερα από δώδεκα χρόνια το πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της πιο φονικής αλλά και συγκροτημένης μορφής του τζιχαντισμού, το «Ισλαμικό Κράτος», που λίγο έλειψε να καταλάβει ακόμη και την Βαγδάτη και χρειάστηκε η συνδρομή δύο μεγάλων δυνάμεων του διεθνούς συστήματος, των ΗΠΑ και της Ρωσίας και μιας περιφερειακής δύναμης, του Ιράν για να ηττηθεί στρατιωτικά. Το βλέπουμε όμως να αναγεννάται με διάφορες μορφές, στην Υεμένη, την Υποσαχάρια Αφρική, το Αφγανιστάν και με γοργούς ρυθμούς στην νοτιοανατολική Ασία και τις Φιλιππίνες. Στο Αφγανιστάν, ο πρόεδρος Τραμπ βρισκόταν ένα μόλις ένα βήμα από τις απευθείας διαπραγματεύσεις με τους Ταλιμπάν. Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί το 2001 ή ακόμη και το 2003 ότι οι πολιτικοί επίγονοι του Μουλά Ομάρ θα κατέλυαν στο προεδρικό θέρετρο του Καμπ Ντέιβιντ για συνομιλίες με τον αμερικανό πρόεδρο.
Σε υποχώρηση οι κοσμικές δυνάμεις
Την ίδια στιγμή, όλες οι πολιτικές δυνάμεις που αποκαλούμε κοσμικές βρίσκονται σε υποχώρηση, ενώ ακόμη και στην Τουρκία, όπου έχει πια αποκαλυφθεί το αυταρχικό και νεοφιλελεύθερο πρόσωπο του καθεστώτος Ερντογάν, οι κοσμικές δυνάμεις δίνουν μάχες οπισθοφυλακής και οι αριστερές και προοδευτικές δυνάμεις και τα κινήματα αδυνατούν να συγκροτήσουν μια ενιαία στρατηγική με ηγεμονικό πολιτικό λόγο. Όπου επιτρέπονται σχετικά ελεύθερες εκλογές το πολιτικό Ισλάμ, είτε ως Χεζμπολλά, είτε ως σιιτικά κόμματα στο Ιράκ, είτε ως αλ-Νάχντα στην Τυνησία καταγράφουν αν όχι πλειοψηφικά τουλάχιστον υψηλά ποσοστά. Το Ιράν βρήκε για πρώτη φορά την ευκαιρία να επεκτείνει την επιρροή του στην σιιτική πλειονότητα του Ιράκ και σε συνδυασμό με την Συρία του Άσαντ και την Χεζμπολλά στον Λίβανο μπορεί να ελέγχει μια τεράστια ζώνη από την Τεχεράνη ως τις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου. Θα έλεγε κανείς ότι η στρατηγική του πολέμου κατά της τρομοκρατίας ήταν τόσο αποτρεπτική για την ανάπτυξη του πολιτικού Ισλάμ όσο ο άνεμος για την πυρκαγιά.
Παράλληλα, η στρατηγική αυτή οδήγησε την όποια ειρηνευτική διαδικασία για την επίλυση του Παλαιστινιακού σε παράλυση και τελικά σε αναστροφή όλων των θετικών δεδομένων που είχαν διαμορφωθεί κατά τη διάρκεια της διαδικασίας του Όσλο. Η Παλαιστινιακή Αρχή έχει διακοσμητικό ρόλο στο εξωτερικό και διαμεσολαβητικό μεταξύ ισραηλινής κατοχής και κοινωνίας στο εσωτερικό, ενώ η Λωρίδα της Γάζας έχει μεταβληθεί στο μεγαλύτερο παγκοσμίως στρατόπεδο συγκέντρωσης.
Χάος και ανασφάλεια από την κατάρρευση της Συρίας
Αν δει κανείς την κατάσταση από την πλευρά των νεοσυντηρητικών της Ουάσιγκτον που υποστήριξαν το πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, τότε οι ΗΠΑ δεν είναι χαμένες. Απηλλάγησαν από δύο από τα πιο ισχυρά και επικίνδυνα για την αμερικανική πολιτική και την ασφάλεια του Ισραήλ αραβικά κράτη, τη Συρία και το Ιράκ. Το χάος στην Συρία εμποδίζει την ανασυγκρότηση του άξονα Ιράν-Συρία-Χεζμπολλά. Τα δύο αυτά κράτη θα χρειαστούν πολλές δεκαετίες για να ξαναφτάσουν την ισχύ και την πολιτική κυριαρχία που είχαν επιτύχει στο τέλος του 20ου αιώνα. Την ίδια στιγμή έχουν καταφέρει να συγκροτήσουν μια αντι-ιρανική συμμαχία στην οποία συμπαρατάσσονται ανοικτά πια το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα και η Αίγυπτος. Κάτι τέτοιο θα ήταν αδιανόητο πριν είκοσι χρόνια.
Το χάος όμως και η ανασφάλεια που δημιούργησε η κατάρρευση της Συρίας έφερε δύο ανεπιθύμητες και βλαπτικές για την Ουάσιγκτον συνέπειες. Η μία ήταν η νικηφόρα επάνοδος της Ρωσίας στη Μέση Ανατολή. Η Μόσχα δεν αποσκοπεί μόνο στην παρεμπόδιση των αμερικανικών σχεδίων. Μέσα από την επέμβαση αυτή και την συνεχή ενεργό παρουσία της στην περιοχή αποβλέπει στην επανάκτηση του χαμένου διεθνούς γοήτρου και της θέσης που κατείχε ιστορικά στην κορυφή της ιεραρχίας του διεθνούς συστήματος. Η άλλη ανεπιθύμητη συνέπεια είναι η προβληματική σχέση με την Άγκυρα. Η Τουρκία βλέπει στην διάλυση της Συρίας την δημιουργία ενός de facto κουρδικού κράτους (ομόσπονδου, αυτόνομου ή ανεξάρτητου λίγη σημασία έχει για την Άγκυρα). Η Ουάσιγκτον από την άλλη βλέπει στους Κούρδους της Ροτζάβα μια δύναμη που δεν θα επιτρέπει την απόλυτη κυριαρχία του Άσαντ και την ανασυγκρότηση του άξονα Τεχεράνη-Συρία-Χεζμπολλά. Αυτή η βασική διαφορά μεταξύ τους οξύνεται από την καχυποψία του Ερντογάν προς τους Αμερικανούς και τον υποτιθέμενο ρόλο τους στο πραξικόπημα εναντίον του.
Κερδισμένο βέβαια και ίσως πιο πολύ από όλους είναι το Τελ Αβίβ. Κατάφερε χωρίς να ρίξει ούτε μια σφαίρα να απαλλαγεί για δεκαετίες από δύο πολύ ισχυρούς αντιπάλους, την Συρία και το Ιράκ. Έχει επίσης καταφέρει να κάνει τον ανταγωνισμό του με την Τεχεράνη κεντρικό θέμα και κριτήριο της αμερικανικής στρατηγικής στην περιοχή. Τέλος, θεωρεί ότι οι γεωπολιτικές εξελίξεις είναι ευνοϊκές για την πλήρη ταφή της λύσης των δύο κρατών αφού οι συνεχείς προσαρτήσεις παλαιστινιακών εδαφών θα της στερήσει κάθε νόημα. Δεν φαίνεται όμως να απασχολεί τις κυρίαρχες ισραηλινές ελίτ η μετατροπή του αγώνα των Παλαιστινίων για κράτος σε αγώνα για πολιτικά δικαιώματα στο ίδιο κράτος, σε ένα αντι-απαρτχάιντ αγώνα δηλαδή.
Η Ε.Ε. είναι ο μεγάλος χαμένος
Η Ευρώπη τέλος όπως κατ’ ευφημισμό αποκαλούμε την Ε.Ε. είναι ο μεγάλος χαμένος. Αφού έτρεξε να συμβάλλει με κάθε τρόπο στον αμερικανικό πόλεμο κατά της τρομοκρατίας είτε δια πράξεων είτε δια παραλείψεων, ενστερνίστηκε μέχρι κεραίας το αμερικανικό δόγμα περί διεθνούς ασφάλειας. Στα δεκαοκτώ αυτά χρόνια η Ε.Ε. έχασε την όποια επιρροή είχε στην ειρηνευτική διαδικασία, ενώ η εμπλοκή της στη Λιβύη και η αντίδρασή της στον συριακό εμφύλιο και στις αμερικανικές κυρώσεις εναντίον του Ιράν χαρακτηρίζονταν από στυγνές οικονομικές επιδιώξεις, λεονταρισμούς και στρουθοκαμηλισμό. Έτσι, η Ε.Ε. δέχθηκε τα προσφυγικά κύματα των συγκρούσεων στην διαλυμένη ευρύτερη Μέση Ανατολή. Αναμασά την καραμέλα της επαναπροώθησης των προσφύγων, όταν από τον Ιανουάριο ως τον Ιούλιο 2019 για κάθε ένα πρόσφυγα που επανεγκαθίσταται στην Συρία, τρεις τουλάχιστον εκτοπίζονται. Δηλαδή δεν υπάρχει λύση στο προσφυγικό χωρίς πολιτική λύση στον πυρήνα της Μέσης Ανατολής, τη Συρία και το Ιράκ. Αλλά ακόμη περιμένουμε μια σύνοδο κορυφής της Ε.Ε. που θα συζητήσει το πολιτικό πρόβλημα της Συρίας και την ευρωπαϊκή πρωτοβουλία που θα το αντιμετωπίσει.
* Ο Σ. Ρούσσος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών, www.cemmis.edu.gr
