Αν επιχειρούσαμε να ορίσουμε παρατακτικά την ιστορία μετεξέλιξης των κομμάτων θα ξεκινούσαμε από τα κόμματα των ελίτ του 19ου αιώνα, θα περνούσαμε στα μαζικά κόμματα, έπειτα στα πολυσυλλεκτικά και κατόπιν στα κρατικοποιημένα. Περαιτέρω χρονικά, οι επιλογές μετεξέλιξής τους αποκρυσταλλώνονται περίπου σε τρεις, λόγω της κρίσης εκπροσώπησης: μονοθεματικά (αριστερής ή δεξιάς φοράς), νεοφιλελεύθερα και κόμματα προσωπικά ή/ και επιχειρηματικά. Με αφορμή τις εσωκομματικές εκλογές στο ΠΑΣΟΚ, εκτιμώ ότι καμία από αυτές τις εκβάσεις δεν θα έπρεπε να είναι επιθυμητή. Άλλωστε, δεν είναι καν τελεσφόρα, αν την αποτελεσματικότητα την μετράμε με όρους εκλογικής απήχησης.
Στην πραγματικότητα, όμως, η χρονολογική τυπολογία που αποτυπώθηκε παραπάνω δεν υφίσταται ως «καθαρή». Συχνά τα χαρακτηριστικά ενός από τους ιδεότυπους συνυπάρχουν με του άλλου, σε αναλογίες που διαρκώς μεταβάλλονται. Τα κόμματα ήταν κάποτε και μαζικά και πολυσυλλεκτικά ή μπορούν να είναι και μονοθεματικά και νεοφιλελεύθερα. Το ζήτημα είναι πως, όπως και να μαγειρέψουν το μείγμα, δεν καταφέρνουν, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο, να επινοήσουν την διαρκή, δεσμευτική συμμετοχή των μελών τους. Η αξιοπιστία τους είναι στο χαμηλότερο ιστορικά επίπεδο και συνεχώς βαθαίνει. Η λύση που προκρίθηκε για να άρει αυτήν την υπαρξιακή αντινομία, το γεγονός πως κόμμα είναι καταρχάς ο εθελοντικός οργανισμός που έχει μέλη, ήταν η «δημιουργική» αντιγραφή των primaries των ΗΠΑ. Πρώτος διδάξας στην Ελλάδα ήταν το ΠΑΣΟΚ.
Οι Τάσσης και Ελευθερίου, ο Σπουρδαλάκης, ο Μοσχονάς και πολλοί/ές άλλοι/ες έχουν περιγράψει τις διαδικασίες, το ιδεολογικό backround, τα πρόσωπα και τις εξωγενείς αιτίες που οδήγησαν εκεί. Η μετάβαση «από την κυβέρνηση στην διακυβέρνηση», ο τριτοδρομισμός των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων, η μειούμενη πολιτική και εκλογική πίεση από τα Αριστερά τους μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, η εγκαθίδρυση στελεχών του ηγεμονεύοντος νεοφιλελεύθερου Κέντρου στην πολιτική, την πολιτισμική και κοινωνική/συνδικαλιστική αναπαραγωγή συνιστούν ερμηνείες. Ωστόσο είναι μισές.
Η κρίση εκπροσώπησης δεν δημιουργείται μόνο από τα παραπάνω ή από το κυνικό (όσο και αληθές), ότι, δηλαδή, οι ηγεσίες των κομμάτων το μόνο που ζητάνε είναι να αναπαραχθούν γιατί έχουν οφέλη από αυτό και πλέον είναι γνωστό σε όλους και όλες. Και, από την άλλη, δεν επιμένει αυτή η κρίση μόνο και μόνο επειδή η κοινωνία των πολιτών δεν αφέθηκε ή δεν αφήνεται από τα κόμματα να αυτοθεσμιστεί, αν και αυτή η ερμηνεία βαραίνει ιδιαιτέρως. Σκεφτείτε πως αυτό το θέμα αποτέλεσε ένα από τα κύρια debate στην Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης για πολλά χρόνια (με συνεισφορές των Μουζέλη, Βούλγαρη και άλλων), αλλά και στα καθ’ ημάς αφορμή για το εξαιρετικό αφιέρωμα των Παρεμβάσεων στο προηγούμενο τεύχος της Εποχής.
Η κρίση εκπροσώπησης, η χαμηλή αξιοπιστία των κομμάτων, η αποστροφή ή, χειρότερα, η αδιαφορία των πολιτών για την πολιτική και τους πολιτικούς συνιστά και επενέργεια της μεταμοντέρνας συνθήκης στον ύστερο καπιταλισμό. Εφόσον όλα είναι παροντισμός, μια και η ζωή είναι επισφάλεια ως τα βαθιά γεράματα (ή, κατ’ άλλους, πρέπει να είναι για να μην βαριόμαστε), επειδή καμία μεγάλη αφήγηση δεν συγκινεί, οι δημόσιοι, πολιτικοί εαυτοί φθίνουν ως τέτοιοι, φτιάχνουν κάστρα εξατομίκευσης ή φυλές ομοίων. Κάτι τόσο βαθύ δεν λύνεται χωρίς έγκληση, χωρίς καμπάνες να χτυπάνε για να ταράξουν τον πυρήνα του κυρίαρχου ψυχισμού.
Τα primaries του Οκτωβρίου στο ΠΑΣΟΚ ή η εκλογή Κασσελάκη πιο πριν στον ΣΥΡΙΖΑ είναι επιφαινόμενο της ως άνω συνθήκης που, οργανικά, εκείνο που κάνει περισσότερο είναι να επιτείνει την τρωτότητα όλων και, συνεκδοχικά, να τροφοδοτεί την μνησικακία ή τον κυνισμό, πέρα από την θλίψη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι υποψήφιοι μοιάζουν πιο πολύ με ινφλουένσερς ή σελέμπριτις (άλλωστε έτσι παρουσιάζονται στα διαφημιστικά τους) που προσπαθούν να κερδίσουν την προσοχή. Τα αντίστοιχα κόμματα προσομοιάζουν με ριάλιτι ή σούπερ μάρκετ που ζητάνε να τηλεφωνήσεις/ να ψωνίσεις, έστω με τρία ευρώ, έστω μια φορά, έστω ένα λεπτό.
Μόνο που όλα αυτά δεν έχουν σχέση με την πολιτική και γι’ αυτό η παρακμή θα συνεχιστεί.
