Του Ζαν-Φρανσουά Μπαγιάρ*
Είναι ο Τσίπρας ο Ντούμπτσεκ και η Μέρκελ ο Μπρέζνιεφ; Δεν εννοώ προφανώς πως η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία στην Αθήνα είναι κάτι συγκρίσιμο με την Άνοιξη της Πράγας. Ούτε ότι η επιτροπεία του Eurogroup στην Ελλάδα είναι ανάλογη της κατοχής της Τσεχοσλοβακίας, το 1968, από τον Κόκκινο Στρατό και τα στρατεύματα του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Ουδεμία σχέση. Αξίζει, ωστόσο, να σταθούμε λίγο σ’ αυτήν τη σύγκριση διότι, και στα δύο παραδείγματα, προκρίνεται το δόγμα της «περιορισμένης κυριαρχίας» στο εσωτερικό ενός τοπικού συνόλου που μοιράζεται την άσκησή της υπό τη λιγότερο ή περισσότερο βαριά εξουσία ενός ηγεμόνα και στοχεύει στη «συμμόρφωση» των αποστατών της.
Ίσως αυτός ο παραλληλισμός σοκάρει πολλούς αναγνώστες. Πώς μπορεί να εξομοιώνει κανείς την ελεύθερη συναίνεση στην αγορά, με τη μεσολάβηση δημοκρατικών εκλογών, με τη στρατιωτική επιβολή ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος; Στην πραγματικότητα, η απόσυρση του κράτους από τα προνόμιά του είναι εγγενής στη συγκρότησή του. Η πρόσβαση στην εθνική κυριαρχία περνά από την άμεση απάρνηση μεγάλου μέρους αυτής της τελευταίας, έστω κι αν αυτό γίνεται αναγνωρίζοντας την πρωτοκαθεδρία του διεθνούς δικαίου. Τον 19ο αι. τα νέα βαλκανικά κράτη ‒η Ελλάδα βέβαια, αλλά και η Ρουμανία‒ τοποθετήθηκαν υπό τη «συλλογική προστασία» των ευρωπαϊκών δυνάμεων, την οποία συμβόλιζε η έλευση στο θρόνο ξένων μοναρχών και η οποία επέφερε την εφαρμογή δραστικών πολιτικών ή οικονομικών όρων, που εύλογα υπόκεινταν σε συστηματικές παρακάμψεις από την πλευρά των εξαρτημένων αρχών. […]
Οι ρίζες της περιορισμένης κυριαρχίας
Βέβαια, το κριτήριο της δημοκρατίας είναι ένα σημαντικό στοιχείο διαφοροποίησης μεταξύ αυτών των διαφορετικών καταστάσεων αλλοτρίωσης της εθνικής κυριαρχίας. Αλλά ακριβώς αυτή η θεώρηση επιτρέπει να σχετικοποιήσουμε την παραδειγματικότητα που επικαλείται για τον εαυτό της η Ευρώπη. Όσο για δημοκρατία, στα Βαλκάνια του 19ου αι. δεν υπήρχε ίχνος. Στην Κεντρική Ευρώπη, ο εθνοομολογητικός αυταρχισμός έκανε την εμφάνισή του αμέσως μόλις γύρισε την πλάτη του ο Γούντροου Ουίλσον, και ακόμη και ο υποτιθέμενος δημοκράτης Έντβαρντ Μπένες ακολούθησε μια πολιτική εθνοτικών διακρίσεων σε βάρος των γερμανόφωνων Σουδητών, από το μεσοπόλεμο ήδη, μέχρι να καταφέρει να τους απελάσει μετά την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας, με τη συγκατάθεση του Τσώρτσιλ και του Ρούζβελτ. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο «ελεύθερος Κόσμος» δεν τσιγκουνεύτηκε καταναγκαστικά μέσα για να συντρίψει τους αποστάτες, καταστέλλοντας τις εργατικές ή αγροτικές κινητοποιήσεις και τα κινήματα διαμαρτυρίας ενάντια στο ΝΑΤΟ, προσφεύγοντας κατά περίπτωση στις τεχνικές της αντεξέγερσης, για να ενεργοποιήσει μια «στρατηγική της έντασης» ‒κατά την ιταλική έκφραση‒, αποδεχόμενος ως συνομιλητές στη Γερμανία τους πρώην Ναζί και συμμαχώντας στην Ελλάδα, την περίοδο 1946-1949, με τους πρώην συνεργάτες των Γερμανών, προκειμένου να συντρίψει τους κομμουνιστές, και αργότερα, το 1967, να στηρίξει το καθεστώς των Συνταγματαρχών. […]
Περισσότερο από άλλες χώρες, η Ελλάδα, στην πρόσφατη ιστορία της, υπέφερε από αυτό το κρυφό πρόσωπο του «ελεύθερου Κόσμου», συμπεριλαμβανομένης της θλιβερής κυπριακής περιπέτειας του 1974, που υπήρξε για το καθεστώς των Συνταγματαρχών ό,τι οι Μαλβίνες για τους Αργεντινούς συνταγματάρχες, με τη διαφορά ότι η ανατολική Μεσόγειος δεν έχει βγει ακόμη από αυτήν. Βρίσκεται δέσμια του παρελθόντος της, ενός παρελθόντος «που δεν παρέρχεται», σύμφωνα με την περίφημη έκφραση του ιστορικού Ανρί Ρουσό, και το οποίο παραγνωρίζουν οι δυτικοευρωπαίοι. Όμως, αυτό δεν περιορίζεται στο τραύμα της γερμανικής κατοχής, που πρόθυμα ανασύρθηκε στο προσκήνιο, με πρωτοβουλία κυρίως κάποιων στελεχών του ΣΥΡΙΖΑ. Ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, αυτό το παρελθόν είναι πολύ πιο περίπλοκο από ένα γουέστερν, όπου οι φτωχοί Έλληνες συγκρούονται με τους κακούς Γερμανούς (ή οι ανεύθυνοι Έλληνες με τους ενάρετους Γερμανούς), το οποίο παίζεται ως sold out. Τον 19ο αι., τα πρώτα αδέξια βήματα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους γίνονται υπό την προστασία της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας, και υπό την εξουσία μιας γερμανικής δυναστείας. Για να δηλώσουν αυτή την περίοδο, οι Έλληνες μιλάνε για «ξενοκρατία». Ο εκσυγχρονισμός της οικονομίας, που εντάχθηκε σε μια δυσμενή διεθνή συγκυρία, διόγκωσε το χρέος και οδήγησε, το 1893, στην πρώτη χρεοκοπία, η οποία κατέληξε στην επιτροπεία των οικονομικών και των αποθεμάτων της χώρας. Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Ελλάδα διχάζεται μεταξύ των οπαδών της Τριπλής Συμμαχίας και την ευνοϊκή προς τη Γερμανία μοναρχία. Η ήττα του Β΄ Ράιχ, το 1918, η κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που την ακολούθησε, και η επανάσταση των μπολσεβίκων στη Ρωσία μεταφράστηκαν τελικά στην εισροή 1,5 εκατ. προσφύγων (για έναν πληθυσμό 4,7 εκατ. κατοίκων) κυνηγημένων από τη Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολία, μια «Μεγάλη Καταστροφή» από την οποία η Ελλάδα δεν συνήλθε ποτέ πραγματικά. Η κρίση του 1929 γονατίζει και πάλι οικονομικά τη χώρα το 1934, και ανοίγει το δρόμο για την εγκατάσταση μιας φασιστικής δικτατορίας, που παρέπαιε μεταξύ των δυνάμεων του Άξονα και των ελιγμών της Μεγάλης Βρετανίας. Η ιταλική, και στη συνέχεια η γερμανική, εισβολή του 1940 και η κατοχή που τις ακολούθησε, χαρακτηρίστηκαν από τρομακτική ωμότητα ‒το 8% του πληθυσμού πεθαίνει στις μάχες ή από πείνα‒ αλλά κυρίως δίχασαν την Ελλάδα μεταξύ μοναρχικών και κομμουνιστών, μεταξύ αντιστασιακών και συνεργατών. Ο εμφύλιος του 1946-1949, το πραξικόπημα του 1967, η ανατροπή του Μακάριου στην Κύπρο το 1974, είναι τα παράγωγα αυτού του πολιτικού σχίσματος. Σήμερα, η Χρυσή Αυγή, που περιμένει την αποτυχία του ΣΥΡΙΖΑ, είναι ο νόμιμος κληρονόμος της καταραμένης πλευράς της Ελλάδας, την οποία τα υπόλοιπα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης προτιμούν να διώχνουν από το μυαλό τους, μήπως και αφυπνίσει τις τύψεις τους · ας το ξαναπούμε, οι δυτικές πρεσβείες και μυστικές υπηρεσίες έχουν λίγο πολύ αποδεχτεί, υποστηρίξει, ενθαρρύνει, εμπνεύσει ‒ανάλογα με την περίσταση‒ τα πιο βίαια επεισόδια της πολιτικής ιστορίας της χώρας μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αρκεί να εξυπηρετούσαν τα συμφέροντά τους.
Μάλλον για το χειρότερο και όχι για το καλύτερο, άμεσα ή έμμεσα, η νεότερη Ελλάδα έχει ζήσει υπό συνθήκες κατοχής από την ίδρυσή της, το 1830. Και η απάρνηση της δημοκρατίας στην οποία παραδόθηκαν οι ηγέτες της Ευρώπης, υπό την πίεση της Άνγκελα Μέρκελ και του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, θα αποκρυπτογραφηθεί με αυτό το μέτρο. […] Όχι επειδή οι σημερινοί Γερμανοί πρέπει να θεωρηθούν υπεύθυνοι γι’ αυτό «το παρελθόν που δεν παρέρχεται». Αλλά επειδή αυτό το παρελθόν εξακολουθεί να αντηχεί στη σύγχρονη συνείδηση των Ελλήνων και να τους παρέχει ένα γνωσιακό πλαίσιο, σύμφωνα με μια διαλογική σχέση την οποία είχε συλλάβει ο σοβιετικός γλωσσολόγος Μιχαήλ Μπαχτίν.
Ο οικονομικός καταναγκασμός
Μίλησαν πολλοί για «οικονομικό πραξικόπημα» όταν αποκαλύφθηκαν οι χειρισμοί της συμφωνίας της 13ης Ιουλίου μεταξύ της Ελλάδας και εκείνων που με δυσκολία πλέον θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε εταίρους. Όσο υπερβολικό κι αν φαίνεται ‒κυρίως σε σύγκριση με το αληθινό πραξικόπημα του 1980 στην Τουρκία, που στηρίχτηκε προκειμένου να καταστήσει πολιτικά εφικτή τη ρύθμιση του διεθνούς χρέους που είχε συνάψει η χώρα, λόγω της ριζικής φιλελευθεροποίησης της οικονομίας της‒ ο όρος είναι δυστυχώς ακριβής. Στο τέλος, η ελληνική αντιπροσωπεία, υπό συνθήκες οικονομικού στραγγαλισμού αρκετών ημερών, αναγκάστηκε να υπογράψει την παράδοση του στρατού της. Περιφρονώντας τη θρυλική κουλτούρα του συμβιβασμού για την οποία περηφανεύεται, η Ευρωπαϊκή Ένωση έβαλε το πιστόλι στον κρόταφο ενός εκ των μελών της, σύμφωνα με την καθιερωμένη μεταφορά, για να ακυρώσει τα αδιαμφισβήτητα αποτελέσματα δημοκρατικών εκλογών και δημοψηφίσματος. Στις 25 Ιανουαρίου 2015, η ετυμηγορία των ψηφοφόρων ήταν ξεκάθαρη, και ο ΣΥΡΙΖΑ βρέθηκε στην εξουσία με μια διπλή εντολή: παραμονή στη ζώνη του ευρώ, αλλά και αναθεώρηση της πολιτικής λιτότητας. Σ’ αυτήν τη βάση, ο αρχηγός του, αφού έγινε πρωθυπουργός, έκανε το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου. Αλίμονο! Τον ανάγκασαν να δεχτεί, την επόμενη βδομάδα, ένα ακόμα πιο σκληρό πρόγραμμα, περιφρονώντας τις διαδοχικές εκφράσεις της λαϊκής βούλησης. […] Με δυο λόγια, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ή σε κάθε περίπτωση στην ευρωζώνη, η δημοκρατία έχει γίνει μια εξαρτημένη μεταβλητή της χρηματοοικονομικής «συμμόρφωσης» (υπενθυμίζω στους νεότερους από τους αναγνώστες ότι η παρέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης, στις 21 Αυγούστου 1968, είχε σκοπό να «συμμορφώσει» την Τσεχοσλοβακία, δέσμια των σοβαρών σφαλμάτων της Άνοιξής της). Για τις Βρυξέλλες και τη Φρανκφούρτη, η εξουσία του λαού σταματά εκεί όπου αρχίζει η εξουσία του χρήματος.
Το μάθημα είναι τρομερό και πλήττει την αξιοπιστία της ευρωπαϊκής κατασκευής στα μάτια των ίδιων της των οπαδών, όπως αποδεικνύει η αμηχανία των πιο ειλικρινών από αυτούς. Και καθώς αυτό το πρόγραμμα ήταν παράλογο, προορισμένο να αποτύχει, να προκαλέσει μια μη αναστρέψιμη ύφεση, καθ’ ομολογίαν του ΔΝΤ, της ΕΚΤ, όλων σχεδόν των οικονομολόγων, αναγκαστικά θα πρέπει να αναζητήσουμε αλλού τη δικαιολόγησή του. Τι επιδιώκουν, κατά βάθος, η Άνγκελα Μέρκελ, ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε και όλοι οι ευρωπαίοι ηγέτες που υποστήριξαν τη σκληρή γραμμή τους; Να επιτύχουν οικονομικά και πολιτικά αυτό που δεν κατάφεραν να πετύχουν διπλωματικά, λόγω της αντίθεσης της Γαλλίας και κάποιων άλλων, δηλαδή το Grexit; Ή να αποτρέψουν κάθε πιθανότητα μετάδοσης της «μόλυνσης» στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση «συμμορφώνοντας» την Ελλάδα, προκειμένου να εμποδίσουν την αμφισβήτηση από δημοκρατικά κινήματα, όπως οι Ποδέμος της «εθνικοφιλελεύθερης» ηγεμονίας, που επιβάλλεται εκλογικά στη Γηραιά Ήπειρο από το 1980; […]
Θα συνεχίσουν λοιπόν να μας μιλούν για «ηθική», για «διαφθορά», για «ανεπάρκεια» με απαράμιλλο κυνισμό, και μια ανυπόφορα ήσυχη συνείδηση. Στο κάτω κάτω η Γερμανία είναι η χώρα που ποτέ δεν τίμησε το χρέος της, ούτε μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, ούτε μετά τον δεύτερο. Στην αρχή της χιλιετίας, η πολιτική απόφαση να ενταχθεί η Ελλάδα στη ζώνη του ευρώ πάρθηκε εν πλήρη συνειδήσει των συνεπειών, κυρίως όσον αφορά την κατάσταση του τραπεζικού και χρηματοοικονομικού της συστήματος. Οι εταίροι της δεν συγκινήθηκαν καθόλου από τα υπέροχα εργοτάξια που τους προσφέρθηκαν για τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, την οποία υποστήριξαν, με τα σάλια τους να τρέχουν. Επέμειναν να μιλούν για βοήθεια «προς την Ελλάδα» και για μείωση των δημόσιων δαπανών, ενώ ο ευρωπαίος φορολογούμενος έσωζε κυρίως, προς το παρόν, τις δικές του τράπεζες, που απειλούνταν από την υπερβολική έκθεσή τους στην ελληνική αγορά εδώ και πολλές δεκαετίες. Και μέχρι σήμερα, αντιτίθενται στην αμφισβήτηση, από την πλευρά της Αθήνας, των εξοπλιστικών δαπανών των οποίων η Γαλλία και η Γερμανία είναι οι καλύτεροι προμηθευτές. Μήπως δεν λέγεται ότι το 2009 η απροθυμία της Άνγκελα Μέρκελ και του Νικολά Σαρκοζύ να προστρέξουν έγκαιρα σε βοήθεια της κυβέρνησης του Γιώργου Παπανδρέου, που μόλις είχε «ανακαλύψει» την καταστροφή που είχαν αφήσει πίσω τους οι συντηρητικοί ‒καθυστέρηση της οποίας το οικονομικό κόστος αποδείχθηκε υπέρμετρο και του οποίου ακόμη πληρώνουμε το τίμημα‒ οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην επιθυμία τους να δουν την Αθήνα να τιμά τις συμβάσεις αυτού του είδους, όταν η Τουρκία, εν είδει «μέτρων εμπιστοσύνης», απέσυρε τον στρατό της από τις ακτές του Αιγαίου, για να ενθαρρύνει τη γείτονά της να μειώσει τις στρατιωτικές της δαπάνες; Όσο για το ταμείο ιδιωτικοποιήσεων που επιβλήθηκε στην Ελλάδα από τη Γερμανία, θα αναγκάσει την πρώτη να ξεπουλήσει την απαξιωμένη από την κρίση περιουσία της και θα επιτρέψει στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να βάλουν χέρι στα τελευταία ασημικά της ελληνικής οικογένειας σε τιμές που εκείνες θα καθορίσουν.[…]
Η θιγμένη αρετή της Ευρώπης
Μολοντούτο, το ύφος θιγμένης αρετής που επιδεικνύει η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει κυρίως το πλεονέκτημα για κάποιους, και το μειονέκτημα γι’ αυτήν την ίδια, να κρύβει το πραγματικό πρόβλημα. Η διαμόρφωση μιας μοναδικής αγοράς πραγματοποιείται ιστορικά με ασύμμετρο τρόπο και δημιουργεί περιφέρειες υποταγμένες μάλλον παρά περιθωριοποιημένες σε σχέση με το οικονομικό κέντρο, και γενικότερα συρρικνωμένες στην κατάσταση του αποθέματος εργατικών χεριών, πάρκου ελεύθερου χρόνου, δηλαδή κοινωνικών σκουπιδότοπων όπου σωρεύονται οι απροσάρμοστοι κάθε λογής. Αυτή η ασυμμετρία μπορεί να είναι οργανωμένη με καταπιεστικό τρόπο, όπως στις περισσότερες αποικιοκρατικές αυτοκρατορίες. […]
Υπάρχει ένα τυφλό σημείο και κάτι άρρητο, σχετικά με την ευρωπαϊκή κατασκευή που την καθιστά πιο καταστροφική από μια νομισματική ζώνη χωρίς οικονομική κυβέρνηση. Διότι δεν πρόκειται, εν προκειμένω, μόνο για ένα αποστειρωμένο πρόβλημα «διακυβέρνησης», αλλά για ένα πολιτικό ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης.
[…] Μια Ευρωπαϊκή Ένωση που θεωρεί αντίπαλό της τον Αλέξη Τσίπρα, χωρίς να ενοχλείται ιδιαιτέρως από τον Βίκτορ Όρμπαν, μια Ευρωπαϊκή Ένωση που συγκινείται περισσότερο για τις πιστώσεις της προς ένα κράτος-μέλος, το οποίο η δική της δυναμική έχει οδηγήσει στη χρεοκοπία, παρά από το θάνατο χιλιάδων μεταναστών και προσφύγων που προκαλούν ο δημογραφικός της μαλθουσιανισμός και η εξωτερική της πολιτική, αυτή η Ευρώπη έχει χάσει μεγάλο μέρος της δημοκρατικής της νομιμότητας και της ηθικής της αξιοπιστίας στα μάτια των πολιτών της. Καθώς αυτή η Ευρώπη αποδεικνύεται την ίδια στιγμή ανίκανη να απασχολήσει τον πληθυσμό της, επειδή είναι εγκλωβισμένη σε μια αυτοκτονική οικονομική πολιτική, πρέπει να φοβάται το ενδεχόμενο να παραδοθεί στο εξής στα κόμματα της ακροδεξιάς, που στοιχειώνουν εδώ και τριάντα χρόνια το εκλογικό της τοπίο με αυξανόμενη δυναμική. Στη Γαλλία, το Εθνικό Μέτωπο βρίσκεται προ των πυλών της εξουσίας και η σύγκλιση στα θέματα ασφάλειας μεταξύ της σαρκοζικής δεξιάς και της σοσιαλιστικής αριστεράς θα του ετοιμάσει, υπό το πρόσχημα της μάχης ενάντια στην τρομοκρατία και τη μετανάστευση, ένα αστυνομικό κράτος που δεν θα μπορούσε ούτε να ονειρευτεί. Στην Αθήνα, η Χρυσή Αυγή περιμένει ήσυχα ήσυχα τις επόμενες εκλογές […] Όσο για τη Γερμανία, κατέστρεψε μέσα σε ένα σαββατοκύριακο την αξιοπιστία που είχε σφυρηλατήσει κατά τη διάρκεια πολλών δεκαετιών σκληρής εργασίας και σύνεσης. Τέλος, ένα κομμάτι της ευρωπαϊκής νεολαίας, λαχταρώντας αλλαγές και δικαιοσύνη, θα συγκρατήσει από το μάθημα της 11ης-13ης Ιουλίου 2015 ότι ο δρόμος προς τις κάλπες είναι κλειστός και ότι επιβάλλεται η άμεση δράση.
Δεν μπορούμε να προσάψουμε στον Φρανσουά Ολάντ την απελπισμένη επιμονή με την οποία προσπάθησε να σώσει, ταυτοχρόνως, τη συμμετοχή της Ελλάδας στην ευρωζώνη και το γαλλογερμανικό ζεύγος. Αλλά πρέπει να οικτίρουμε την ανικανότητά του να βγει από τον «εθνοφιλελευθερισμό», επειδή δεν κατάλαβε από τι είναι φτιαγμένη αυτή η κολασμένη μηχανή: φιλελευθερισμό για τους πλούσιους, εθνικισμό για τους φτωχούς. Η αυριανή Ευρώπη θα είναι εθνικοφιλελεύθερη, και ίσως θα είμαστε πολλοί που θα αναγκαστούμε να μπαρκάρουμε σε καρυδότσουφλα για να δραπετεύσουμε απ’ αυτήν, αν η οικονομική της «συμμόρφωση» συνεχίσει να συνοδεύεται από το ταυτοτικό λιβάνισμα των εκλογέων. Η Ιστορία θα δείξει αν το σημείο ανατροπής βρίσκεται σ’ αυτήν τη μικρή χώρα η μυθολογία της οποίας έδωσε στην ήπειρό μας το όνομά της, και με την οποία έχουμε συνηθίσει, με τρόπο αρκετά αμφισβητήσιμο είναι αλήθεια, να συνδέουμε την ίδια την ιδέα της δημοκρατίας.
Μετάφραση από το mediapart:
Έφη Γιαννοπούλου
*Ο Ζαν-Φρανσουά Μπαγιάρ είναι πρόεδρος του τμήματος Αφρικανικών Σπουδών του πανεπιστημίου Μοχάμεντ X και πρόεδρος του Ινστιτούτου Κοινωνικών και Πολιτικών Αναλύσεων στο Παρίσι.
