Κατά το διάστημα των περίπου δυόμισι ετών που μεσολάβησε από τις εκλογές του Μαΐου του 2012 έως εκείνες του Ιανουαρίου του 2015, το κοινωνικο-οικονομικό καθεστώς και οι πολιτικές και επικοινωνιακές δυνάμεις που το στήριζαν είχαν εφεύρει ένα προπαγανδιστικό τέχνασμα πολλαχώς προσοδοφόρο. Είχαν καταφέρει να πείσουν μια σημαντική μερίδα του ελληνικού πληθυσμού ότι οι μνημονιακές πολιτικές είναι αναγκαίο κακό.
Τούτο το επικοινωνιακό στρατήγημα, που αντλεί την καταγωγή του από το νεοφιλελεύθερο θατσερικό ιδεολόγημα TINA («There Is No Alternative – Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση»), είχε το εξαιρετικά ωφέλιμο για το καθεστώς πλεονέκτημα ότι όσοι πείθονταν από αυτό είχαν μάθει να ανέχονται τη μιζέρια τους -περίπου όπως ένας σοβαρά ασθενής μαθαίνει να ζει με τις επιπτώσεις της επώδυνης θεραπείας που του επιβάλλουν οι γιατροί. Το σύστημα δεν χρειαζόταν τον -ανέφικτο πλέον- εξωραϊσμό του. Για τους ευπειθείς, είτε είχαν χωνέψει το «Μαζί τα φάγαμε» είτε όχι, η δική τους και η τριγύρω τους αθλιότητα δεν ήταν παρά οι μοιραίες παρενέργειες της αναπόφευκτης φαρμακευτικής αγωγής.
Το τέχνασμα του αναγκαίου κακού, όμως, είχε κι άλλο ένα ατού για το καθεστώς, ίσως ακόμη πιο σημαντικό. Παρείχε τη δυνατότητα στους κυβερνώντες και στους ποικιλόμορφους υποστηρικτές τους, την ίδια ακριβώς στιγμή που αποδέχονταν και εφάρμοζαν τα μνημονιακά μέτρα, να αυτο-προβάλλονται ως αντι-μνημονιακοί -φανατικά κιόλας. Καθ’ ότι… «αναγκαίο» μεν, «κακό» δε. Η επικοινωνιακή αυτή στρατηγική μπορούμε να θεωρήσουμε ότι έφτασε στο αποκορύφωμά της κατά την τελευταία περίοδο πριν από τις πρόσφατες εκλογές, κατά την οποία η κυβέρνηση προσπαθούσε να μας πείσει, ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι όσο πιο πολλά μνημονιακά μέτρα φάμε στη μάπα τόσο πιο γρήγορα θα απαλλαγούμε από δαύτα.
Η τεράστια πολιτική ανατροπή που επέφεραν τούτες οι εκλογές έχει περιπλέξει λίγο τα πράγματα. Από τη μια, οι πρώην κυβερνώντες εξακολουθούν να παρουσιάζονται ως αντι-μνημονιακοί, κατηγορώντας την τωρινή κυβέρνηση ότι οδηγεί τη χώρα πίσω στα μνημόνια -ενώ εκείνοι την είχαν βγάλει ή έστω σχεδόν βγάλει από αυτά. Από την άλλη, κάποιοι πιο «πονηροί» εκπρόσωποι του μνημονιακού καθεστώτος, ιδίως όσοι εξ αυτών δεν συμμετείχαν άμεσα στα προηγούμενα κυβερνητικά σχήματα, «επιχαίρουν» ερμηνεύοντας τις διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης της Αριστεράς με τους ευρωπαϊκούς και διεθνείς θεσμούς ως ένδειξη ότι ο ΣΥΡΙΖΑ «έβαλε μυαλό». Και στη μια και στην άλλη περίπτωση, όμως, είτε καταδικαστικά και επιθετικά, είτε «επιδοκιμαστικά» και «θετικά», καθώς και στις διάφορες παραλλαγές μεταξύ των δύο, απλώς και μόνο το γεγονός ότι η κυβέρνηση διαπραγματεύεται εμφανίζεται ως εκ των υστέρων δικαίωση της θεωρίας του αναγκαίου κακού. Μια καλά δοκιμασμένη, και μέχρις ενός σημείου επιτυχημένη, προπαγανδιστική στρατηγική δύσκολα εγκαταλείπεται.
Υπ’ αυτή την έννοια, το «κείμενο των 42» που κυκλοφόρησε πριν λίγες μέρες με τον τίτλο: «Η αξιοπρέπεια της χώρας προσβάλλεται», αποτελεί επικοινωνιακή παραφωνία. Σε αυτό, η διαπραγμάτευση της τωρινής κυβέρνησης παρουσιάζεται ως σκέτη ζητιανιά: καμία σχέση με -καλοδεχούμενη ή καταδικαστέα- συνέχιση των μνημονίων ή επιστροφή σε αυτά. Στο κείμενο αυτό, η επίθεση στην Αριστερά δεν αποσκοπεί στη δικαίωση του «αναγκαίου κακού». Η Αριστερά παρουσιάζεται ως αυτό που «είναι» για το κοινωνικο-οικονομικό καθεστώς: «λαϊκιστική», συντεχνιακή, κρατιστική, εθνικιστική, ξενοφοβική και συμπλέουσα με τη Χρυσή Αυγή -χαρακτηρισμοί που συμπληρώνονται με κάποια επιπλέον κοσμητικά επίθετα, όπως «γελοία», «αμετροεπής», αχάριστη (απέναντι στην ευεργετική χρηματοδότρια Γερμανία) κ.λπ. Χαρακτηρισμοί που όλοι μαζί συγκροτούν το κεντρικό επιχείρημα του κειμένου: ότι με την κυβέρνηση της Αριστεράς η χώρα χάνει την αξιοπρέπειά της.
Ας το θέσουμε ωμά: Για την Αριστερά, τούτο το κείμενο είναι ενθαρρυντικό. Όταν οι απολογητές της πιο στυγνής και ξεδιάντροπης εκδοχής του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού αναγκάζονται να προσφύγουν στην έννοια της «θιγμένης αξιοπρέπειας», σημαίνει ότι ως Αριστερά τα πάμε καλά.
Λες και το κατάλαβε, ένας από τους επιφανέστερους συνυπογράφοντες τούτου του κειμένου έσπευσε τρεις μέρες αργότερα να κυκλοφορήσει δικό του άρθρο, με τίτλο: «Μπας κι είμαι αριστερός;» Σε αυτό, όχι απλώς διαφοροποιείται απόλυτα από τα περί χαμένης αξιοπρέπειας, αλλά επαναφέρει τη «θεωρία του αναγκαίου κακού», προκειμένου να την μετατρέψει σε «θεωρία της αναγκαίας Αριστεράς». Ο έπαινος του αρθρογράφου για τα «σημεία-προτάσεις που υπέβαλε η κυβέρνηση στο Eurogroup» καταλήγει υπαινικτικά στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται μια Αριστερά για να επιβάλει τα νεοφιλελεύθερα μέτρα που δεν τόλμησε ή δεν κατάφερε να επιβάλει η Δεξιά.
Έχοντας επίγνωση ότι στόχος του είναι να μας σπάσει το ηθικό, ως αριστεροί/ές οφείλουμε να δηλώσουμε ότι δεν πτοούμαστε.
* Ο Κύρκος Δοξιάδης διδάσκει κοινωνική θεωρία με ειδίκευση στην επικοινωνία στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ.
