Δεν πρόκειται απλώς για ένα ζήτημα ιστορικού ή αρχειακού ενδιαφέροντος. Κι αυτό ήταν σαφές από την πρώτη στιγμή που ήρθαν στο φως τα μοναδικά φωτογραφικά ντοκουμέντα που αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές πριν από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών αγωνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944. Οι φωτογραφίες αυτές αφορούν το σύνολο της κοινωνίας, γιατί αγγίζουν τον πυρήνα της ιστορικής αυτογνωσίας μας. Παράλληλα, η υπόθεση είναι και ένας καθρέφτης των πολιτικών μνήμης του κράτους και της σχέσης του με τα αρχεία της Αντίστασης. Οι εικόνες εμφανίστηκαν προς πώληση σε διαδικτυακή πλατφόρμα και, μετά την τεράστια κοινωνική κινητοποίηση, το υπουργείο Πολιτισμού δήλωσε ότι δρομολογεί διαδικασίες για τον έλεγχο και την απόκτησή τους. Η τελευταία είδηση, την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, είναι ότι το σύνολο του σχετικού φωτογραφικού αρχείου χαρακτηρίσθηκε ως προστατευόμενο μνημείο, ενισχύοντας τη θεσμική δυνατότητα διεκδίκησής του.
Είναι μια σαφώς θετική εξέλιξη. Εφόσον η γνησιότητα επιβεβαιώνεται, μιλάμε για συγκλονιστικά ιστορικά τεκμήρια: μια σπάνια οπτική αποτύπωση ενός εμβληματικού γεγονότος της Κατοχής και της αντιφασιστικής Αντίστασης. Πολλά μένει ακόμη να διευκρινιστούν, μεταξύ άλλων και ο ρόλος των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ), του κατεξοχήν κρατικού φορέα με αρμοδιότητα και τεχνογνωσία στη διαχείριση μιας τέτοιας υπόθεσης. Η κοινωνία, πάντως, έδειξε αντανακλαστικά: η δημόσια ευαισθησία που εκδηλώθηκε υπενθυμίζει ότι η συλλογική μνήμη δεν είναι ιδιωτική υπόθεση ούτε εμπορεύσιμο αντικείμενο. Ακριβώς γι’ αυτό, η συζήτηση δεν μπορεί να μείνει στο επίπεδο της στιγμιαίας «διάσωσης» ενός πολύτιμου αντικειμένου. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν υπάρχει ένα σταθερό, διαφανές και διαρκές πλαίσιο πολιτικής για τα αρχεία της Αντίστασης: για τον εντοπισμό, την τεκμηρίωση, την απόκτηση, τη συντήρηση και (το κρίσιμο) τη δημόσια πρόσβαση. Το ίδιο ισχύει και για τους τόπους μνήμης και μαρτυρίου.
Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, η ΕΑΜική Αντίσταση και τα υποκείμενά της βρέθηκαν υπό διωγμό, γεγονός που συσπείρωσε ευρύτερα τμήματα του αντιστασιακού κόσμου. Τότε, άρθρα, ομιλίες και παρεμβάσεις αντιπαρέβαλλαν το διεθνές παράδειγμα –μουσεία, θεσμοθετημένες επετείους, ένταξη της πρόσφατης ιστορίας στην εκπαίδευση– με την ελληνική υστέρηση. Δεν είναι τυχαίο ότι, στις αρχές της δεκαετίας του ‘60, διατυπώθηκαν σκέψεις «αξιοποίησης» του Σκοπευτηρίου ως χώρου άθλησης, οι οποίες –δικαίως– καταγγέλθηκαν ως ηθικά αδιανόητες: ως έκφραση μιας αντίληψης που έβλεπε έναν «ιερό» τόπο μνήμης, στην καλύτερη περίπτωση, ως ουδέτερο «οικόπεδο». Ωστόσο, και μετά το 1974, ακόμα και μετά το 1981, η στάση του κράτους είναι συχνά αμήχανη, παρά τις σημαντικές μεταβολές.
Η μεγάλη τομή έρχεται βέβαια το 1982, με τη θεσμική αναγνώριση της ΕΑΜικής Αντίστασης (ν. 1285/1982). Από τότε, η κρατική γλώσσα για τη δεκαετία του ‘40 γίνεται πιο συμπεριληπτική. Ωστόσο, παρά τις επιμέρους προόδους, η πολιτική του παραμένει αποσπασματική και ασυνεχής: εξαρτάται από συγκυρίες, πρόσωπα, «παράθυρα» ευκαιρίας και πιέσεις. Η υπόθεση των φωτογραφιών το αποδεικνύει: παρότι υπάρχει δημόσιος κεντρικός αρχειακός θεσμός, τα ΓΑΚ, και παρότι ιδιωτικοί μη κερδοσκοπικοί φορείς όπως τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) διαθέτουν πλέον μακρόχρονη εμπειρία στο πεδίο, δεν είναι αυτονόητο ότι ένα τέτοιο τεκμήριο θα ενταχθεί άμεσα σε αρχειακό φορέα με σαφείς κανόνες τεκμηρίωσης και δημόσιας πρόσβασης.
Η συζήτηση πρέπει να πάει κι ένα βήμα παραπέρα: στην ανάγκη ενός κεντρικού Μουσείου Εθνικής Αντίστασης στην Αθήνα. Το αίτημα αυτό διατυπώνεται εδώ και δεκαετίες. Και, το σημαντικότερο, τα τελευταία χρόνια υπήρξε ώριμη προεργασία που έφτασε κοντά στην υλοποίηση: τον Δεκέμβριο του 2018, με πρωτοβουλία του τότε προέδρου της Βουλής, Νίκου Βούτση, και με βάση την αρχική ιδέα του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, εκπονήθηκε προμελέτη, με επιλογή συγκεκριμένου κτιριακού συγκροτήματος στο κέντρο και παράδοση φακέλου στις αρχές του 2019. Το εγχείρημα εγκαταλείφθηκε μετά την αλλαγή κυβέρνησης και διοίκησης στην περιφέρεια· μια κλασική απόδειξη ότι η μνήμη, όταν δεν θωρακίζεται θεσμικά, γίνεται όμηρος των εκλογικών κύκλων.
Ένα κεντρικό Μουσείο Εθνικής Αντίστασης στην Αθήνα πρέπει να είναι όχι ένας ακόμη χώρος έκθεσης, αλλά ένας ζωντανός δημόσιος θεσμός ιστορικής παιδείας και μνήμης: με μόνιμες και περιοδικές εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία, δράσεις δημόσιας ιστορίας, κύκλους συζητήσεων και τεκμηριωμένο υλικό για το ευρύ κοινό. Κυρίως θα μπορούσε να συνδέσει οργανικά τους τόπους μνήμης της Αθήνας και της χώρας, προσφέροντας ένα σταθερό σημείο αναφοράς όπου τα τεκμήρια, οι μαρτυρίες και οι ερμηνείες θα συναντιούνται και θα γίνονται κτήμα όλων, ώστε η δημόσια μνήμη να πάψει να εξαρτάται από συγκυρίες και να αποκτήσει θεσμική συνέχεια.
