Χθες το βράδυ με πήρε τηλέφωνο ο Γιάννης, απρόσμενα, καλώντας με να πάμε σινεμά. Ήθελε να δούμε μια ταινία, την «Αρκάντια», την οποία δεν είχα ξανακούσει. Το σινεμά ήταν κοντά στο σπίτι μου και, αντικειμενικά, θα έβγαινα ακόμα και για τυρόπιτες στη Μιχαλακοπούλου, οπότε η προοπτική μιας κανονικής πολιτισμικής εμπειρίας σε έναν συνοικιακό κινηματογράφο με συνεπήρε.
Η ταινία ήταν οκ. Στηριζόταν σε μια πολύ δυνατή ιδέα που μετεωριζόταν μεταξύ fantasy και horror à la Greca και ενέπλεκε τον θεατή της μέχρι να μπορέσει να συναρμολογήσει τα κομμάτια του παζλ και να καταλάβει «τι παίζει». Βασικό της θέμα η απώλεια –εκ πρώτης όψεως των αγαπημένων προσώπων–, με κορυφαία punchline όταν ένα φάντασμα, μιλώντας για τους ζωντανούς, διαπιστώνει ότι δεν στοιχειώνουμε εμείς τους ζωντανούς, αλλά οι ζωντανοί τους νεκρούς.
Μέχρι τα μέσα της ταινίας, ο ακροατής είχε προσανατολιστεί στη θεματική, και κάπου εκεί, χωρίς κάποιο συγκεκριμένο λόγο, η ταινία σέρβιρε λίγο γυμνό και μια ομοερωτική σκηνή που, εδώ που τα λέμε, καλοδεχούμενη ήταν, αλλά απολύτως αχρείαστη για την εξέλιξη της πλοκής. Από εκεί και πέρα η ταινία «έκατσε», με τον ακροατή να μπορεί να φανταστεί ότι θα μπορούσε να έχει τελειώσει και 5, 10 ή και 15 λεπτά νωρίτερα. Μικρά σεναριακά κενά διάνθιζαν την πλοκή και άφηναν τον ακροατή με την αίσθηση ότι το σενάριο θα μπορούσε να είναι καλύτερο, με δεδομένη τη δυνατή κεντρική ιδέα. Οι δύο βασικοί ήρωες ήταν εξαιρετικοί στους ρόλους τους: στιβαροί, σοβαροί και «στραβωμένοι», σε σημείο που να αναρωτιέσαι αν θα μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στους ρόλους τους αν πρωταγωνιστούσαν σε ελαφριά κομεντί. Μέχρι εδώ, καλούτσικα.
Ρητοί ή άρρητοι συμβολισμοί
Εκεί κάπου ξεκινούν και οι ρητοί ή άρρητοι συμβολισμοί της ταινίας. Η ταινία διαδραματίζεται κοντά στο φράγμα του Μαραθώνα. Τα σκηνικά έτσι συνεισφέρουν σε μια ολοκληρωτική καταβύθιση στα τοπία της –όχι και πάρα πολύ ενδιαφέρουσας– ελληνικής επαρχίας. Εκ πρώτης όψεως, είναι εύκολο να κάνει κανείς την κοινότοπη παρατήρηση ότι, μέσω αυτής της επιλογής, ο σκηνοθέτης αποφασίζει να μας δείξει ότι η ελληνική επαρχία ζει προσκολλημένη στο παρελθόν. Η ταινία, όμως, δεν έχει τσέλιγκες, άροτρα, καντήλια και κουδούνες ως ντεκόρ. Άρα, σε ποιο παρελθόν κατοικεί η ελληνική επαρχία;
Τα υλικά αντικείμενα της ταινίας δίνουν τη δική τους απάντηση. Τα μόνα δύο αυτοκίνητα της ταινίας είναι ένα «SAAB» (εταιρεία που χρεοκόπησε το 2011) και ένα «Range Rover» του 2010 (μάλλον), τα οποία έχουν ως ιδιοκτήτες δύο γιατρούς – το επάγγελμα-σύμβολο των υψηλών κοινωνικών και οικονομικών προσδοκιών στη μεταπολεμική Ελλάδα. Βασικό σκηνικό της ταινίας αποτελεί ένα μπανγκαλόου, με καλοκουρεμένο γκαζόν, επίπλωση απευθείας από τα nineties, βάζα, κιτς κρυστάλλινες επιφάνειες και όλα τα συναφή. Το μόνο περίοπτο δημόσιο κτίριο της ταινίας, ο παρακείμενος αστυνομικός σταθμός, έχει έντονα μοντερνιστικά στοιχεία, αλλά η παρακμή του τον κάνει να μοιάζει με εγκαταλελειμμένες στρατιωτικές εγκαταστάσεις χώρας του πρώην ανατολικού μπλοκ. Ακόμα καλύτερα, το ένα νεανικό δωμάτιο της ταινίας αποτελεί μια πλήρη επιστροφή στην εφηβεία κάποιου γεννημένου στις αρχές της δεκαετίας του ’80: αφίσες NOFX (ή κάτι τέτοιο), ψυχεδελικά μοτίβα στους τοίχους, υπολογιστής πελώριος με μεγάλη οθόνη και tower. Και πάνω απ’ όλα, τσόντες. Πολλά έγχαρτα πορνογραφικά περιοδικά, αυτό το σύμβολο της σερνικής, εφηβικής αυτοϊκανοποίησης που αποτέλεσε φετίχ πολλών γενεών ενδοοικογενειακής ψευτοπαραβατικότητας, τα οποία, μια μέρα, άμα τη εμφανίσει διαδικτυακών ιστότοπων όπως το «PornHub», εξαφανίστηκαν από τον υλικό μας πολιτισμό, όπως τα CDάδικα, τα Video Clubs και τα καταστήματα με παιχνίδια ηλεκτρονικών υπολογιστών.
Μια νοσταλγία για το απολεσθέν μέλλον
Κοντολογίς, το παρελθόν στο οποίο ζούσε (ζει;) στο σύμπαν του «Αρκάντια» η ελληνική επαρχία είναι τα nineties, τα χρυσά χρόνια του Σημίτη, τα χρόνια ενός ξέφρενου καταναλωτισμού που άλλαξαν το τοπίο της ελληνικής επαρχίας άπαξ και διά παντός. Όπως οι «Chevrolet» και η αρχιτεκτονική στην Κούβα μιλούν για μια κοινωνία που, στο επίπεδο του υλικού πολιτισμού, είναι σαν να έχει σταματήσει στις αρχές της δεκαετίας του ’50, έτσι και στην ελληνική επαρχία ο χρόνος, μέσα από τον φακό του Ζώη, έχει σταματήσει στα τέλη της δεκαετίας του ’90.
Δεν γνωρίζω αν αυτοί οι συμβολισμοί ήταν συνειδητοί ή ασυνείδητοι εκ μέρους του σκηνοθέτη. Το πιο πιθανό είναι, καθώς η ταινία πραγματεύεται την απώλεια, ο δημιουργός να ήθελε να μουλιάσει τα καρέ του σε έναν τόνο νοσταλγίας. Στο τέλος της ημέρας, όμως, δεν έχει και μεγάλη σημασία. Γιατί η ταινία ανοίγεται σε αυτή την οπτική – κι αν τη δεις έτσι, μετά δεν μπορείς να την κοιτάξεις αλλιώς. Ξαφνικά μεταμορφώνεται σε ένα παράθυρο στη μελαγχολία μιας κοινωνίας που κάποτε, μόλις πριν από τριάντα χρόνια, πραγμάτωνε τη φαντασίωση της καθολικής αύξησης του διαθέσιμου εισοδήματος, της ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας και της υπέρβασης της όποιας περιφερειακής «καθυστέρησης» – και στη συνέχεια έμεινε καθηλωμένη σ’ εκείνη τη στιγμή της υπέρβασης. Έτσι, η ταινία καταλήγει να προσφέρει μια γερή δόση μελαγχολίας, όχι μόνο για το έκδηλο μήνυμά της –την περιγραφή της δυσκολίας αποστασιοποίησης από το αντικείμενο της αγάπης ή του μίσους–, αλλά, πολύ περισσότερο, ως μια νοσταλγία για το απολεσθέν μέλλον. Μια νοσταλγία για μια στιγμή της ελληνικής κοινωνίας όπου το μέλλον δεν φάνταζε να είναι και τόσο σκατά.
