Ενώ η κοινωνία βλέπει τα «δισεκατομμύρια να περνούν»
Φωτογραφία DS stories από το pexels.com
Για «κουμπαρά» δέκα δισεκατομμυρίων ευρώ διαβάσαμε στον Τύπο[1] στα τέλη Ιουνίου όταν παρουσιάστηκαν στο Υπουργικό Συμβούλιο τρία Ταμεία, τρία «εργαλεία» για την ενεργειακή μετάβαση. Και ενώ το ποσό ακούγεται μεγάλο και είναι πράγματι σημαντικό, έχει αξία να θυμίσουμε πως η κυβέρνηση είχε επιλέξει να δώσει το ίδιο σχεδόν ποσό, πάνω από δέκα δισεκατομμύρια ευρώ, στους προμηθευτές ρεύματος για να επιδοτήσει την ακρίβεια την περίοδο της ενεργειακής κρίσης εξαιτίας της πολεμικής σύγκρουσης στην Ουκρανία. Μεγάλο μέρος των επιδοτήσεων προήλθε από το Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης. Εύλογα προκύπτει το ερώτημα: Τι δουλειά έχει ένα Ταμείο με σκοπό να υποστηρίξει τη μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας, να επιδοτεί τελικά ηλεκτροπαραγωγή κατά βάση από ορυκτό αέριο;
Τα τρία «εργαλεία» για την ενεργειακή μετάβαση που παρουσιάστηκαν στο Υπουργικό Συμβούλιο αποτελούν συγκεκριμένα:
1. Το Ταμείο Απανθρακοποίησης των νησιών. Συστάθηκε τον Νοέμβριο του 2024[2] και περιλαμβάνει για δημοπράτηση 25 εκατ. δικαιώματα εκπομπών CO2 από το σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΕΔΕ). Αυτό μεταφράζεται σε πόρους από 1,6 δισ. ευρώ έως 3,1 δισ. ευρώ επιχορηγήσεων, με σκοπό να αξιοποιηθούν για την απανθρακοποίηση των ενεργειακών συστημάτων των ελληνικών νησιών. Η χρηματοδότηση του Ταμείου θα κατευθύνεται σε τρεις βασικούς πυλώνες: νέες εγκαταστάσεις Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), διασυνδέσεις των Νησιών, εγκαταστάσεις για την αύξηση της διείσδυσης των ΑΠΕ.
Γνωρίζουν άραγε οι νησιώτες κάτι για αυτό; Η απάντηση δυστυχώς είναι αρνητική. Δεν υπάρχουν ακόμη πουθενά πληροφορίες για τα κριτήρια επιλογής και ένταξης των επιλεγμένων έργων στο Ταμείο Απανθρακοποίησης ούτε για τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών ούτε ερευνητικών κέντρων σε αυτά.
Την ανάγκη τα έργα του Ταμείου να συμπεριλαμβάνουν τους ίδιους τους κατοίκους των νησιών, μέσω του εργαλείου των ενεργειακών κοινοτήτων για παραγωγή καθαρής ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), έχουν τονίσει σε κοινή τους ανακοίνωση[3] οι οργανώσεις Electra Energy, REScoop.eu (Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Ενεργειακών Κοινοτήτων) και Greenpeace Greece.
Ένα τέτοιο εργαλείο αποτελούν οι ενεργειακές κοινότητες, μέσω των οποίων μπορεί να επιτευχθεί η ευρεία κοινωνική αποδοχή για τις ΑΠΕ και να εξασφαλιστεί ότι η μετάβαση γίνεται με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης.
Μάλιστα, σε παρουσίαση[4] που αλιεύτηκε μετά από αναζήτηση στο διαδίκτυο, και αναφέρονται πολύ γενικά οι κατηγορίες έργων που το Ταμείο χρηματοδοτεί, περιλαμβάνεται η Ανάπτυξη «εμπορικών» έργων ΑΠΕ µε σκοπό την παροχή φθηνότερης πράσινης ενέργειας στους νησιωτικούς Δήμους, αντί για ενεργειακές κοινότητες.
Η κυβέρνηση έχει επιλέξει να μην απαντήσει σε σχετική ερώτηση που κατέθεσε η Νέα Αριστερά[5] στο πλαίσιο του κοινοβουλευτικού ελέγχου. Τα ερωτήματα που έμειναν αναπάντητα, αφορούσαν, μεταξύ άλλων: εάν και με ποιον τρόπο θα εμπλέξει τις τοπικές κοινωνίες στα έργα του Ταμείου Απανθρακοποίησης, αν προτίθεται να συμπεριλάβει εν λειτουργία ενεργειακές κοινότητες όπως είναι, για παράδειγμα, η Μινώα Ενεργειακή στην Κρήτη και η Ενεργειακή Κοινότητα Ηλιοτρόπιο στη Λέσβο, αν προτίθεται να συνεργαστεί με τους Δήμους ώστε να λάβουν χρηματοδότηση για σχετικά έργα ΑΠΕ, καθώς και με ποια κριτήρια και με ποια διαδικασία θα επιλεχθούν οι επενδύσεις που θα λάβουν χρηματοδότηση από το Ταμείο.
2. Το Ταμείο Εκσυγχρονισμού. Το «Ταμείο Εκσυγχρονισμού»[6] είναι και το λιγότερο γνωστό και ώριμο. Είναι επιπλέον αρκετά δύσκολη η άντληση σχετικών πληροφοριών για το Ταμείο, αφού δεν υπάρχει συγκεντρωμένη σε κάποια ιστοσελίδα. Αφορά την περίοδο 2024-2030, περιλαμβάνει 20 εκατομμύρια δικαιώματα εκπομπών CO2, τα οποία υπολογίζονται σε 1,5 δισ. ευρώ με μια μέση τιμή άνθρακα 75 ευρώ/τόνο.
Σύμφωνα με το μοναδικό σχετικό με το Ταμείο δελτίο Τύπου του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), στις 19 Μαρτίου 2025[7], εγκρίθηκαν δύο προτάσεις για ηλεκτρικά λεωφορεία και λεωφορεία υδρογόνου, μία πρόταση για αντλίες θερμότητας σε θερμοκήπια, καθώς και μία πρόταση για αντλίες θερμότητας σε δημοτικά κολυμβητήρια, με το συνολικό ύψος των επενδύσεων στα 208 εκατ. ευρώ.
Όπως σημειώνει και το «The Green tank», στα σχόλια[8] που κατέθεσε για την πορεία του Ταμείου Εκσυγχρονισμού στο πλαίσιο της Γενικής Διεύθυνσης Δράσης για το Κλίμα (DG Clima) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υπάρχουν σοβαρά κενά διαφάνειας σχετικά με τον τρόπο που διοχετεύονται οι πόροι.
3. Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα. Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα δημιουργήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με στόχο τα κράτη-μέλη να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις που θα προκαλέσει η επέκταση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ΣΕΔΕ) στον τομέα οδικών μεταφορών και στον κτιριακό τομέα (ΣΕΔΕ 2), από το 2027, ειδικά για τα ευάλωτα νοικοκυριά, τις πολύ μικρές επιχειρήσεις και τους ευάλωτους χρήστες μεταφορών, με επιχορηγήσεις να υπολογίζονται γύρω στα 4,5 δισ. ευρώ για την Ελλάδα.
Αυτό γιατί η επέκταση αυτή συνεπάγεται μεγαλύτερες επιβαρύνσεις για τους χρήστες μεταφορών και κτιρίων που έχουν ανθρακικό αποτύπωμα, οι οποίοι ανήκουν συνήθως στα μεσαία προς χαμηλά εισοδηματικά στρώματα. Δηλαδή κατοικούν σε σπίτια χαμηλής ενεργειακής κλάσης, θερμαίνονται με πετρέλαιο και οδηγούν ρυπογόνα αυτοκίνητα και άρα, κινδυνεύουν με ενεργειακή αλλά και μεταφορική φτώχεια. Το παρόν κείμενο δεν θα επεκταθεί στο τι περιλαμβάνει το εθνικό Κοινωνικό Κλιματικό Σχέδιο (ΚΚΣ) που θα καταθέσει η Ελλάδα, ως οφείλει κάθε κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά, στις πολύ σημαντικές παραλείψεις με επίκεντρο τη διαβούλευση με κοινωνικούς φορείς και ευρύτερα την κοινωνία.
Έλλειμα πληροφόρησης και ανεπαρκής δημόσια διαβούλευση
Δυστυχώς οι κοινωνικές κατηγορίες που θα επηρεαστούν έντονα από την επέκταση του ΣΕΔΕ δεν έχουν ιδέα για αυτές τις αλλαγές, καθώς δεν έχει «τρέξει» έως σήμερα καμία καμπάνια πληροφόρησης.
Ενώ η προθεσμία κατάθεσης των ΚΚΣ των κρατών-μελών στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήταν η 30η Ιουνίου, η δημόσια διαβούλευση του ελληνικού ΚΚΣ στη διαδικτυακή σελίδα του opengov.gr[9] ξεκίνησε τέσσερις μέρες μετά το πέρας αυτής προθεσμίας. Η δε ανοιχτή διαβούλευση διήρκησε μόλις δύο εβδομάδες, το ελάχιστο δηλαδή που προβλέπει ο νόμος 4622/2019, γνωστός ως νόμος για το επιτελικό κράτος, για τα νομοσχέδια, όταν η εφαρμογή του ΣΕΔΕ 2 θα επηρεάσει το κόστος ζωής των πολιτών. Διενεργήθηκε μάλιστα τον μήνα Ιούλιο που, για μεγάλη μερίδια του πληθυσμού, αποτελεί μήνα διακοπών.
Όπως αναφέρουν στα σχόλιά τους αρκετοί φορείς, η όποια διαβούλευση του ελληνικού ΚΚΣ έγινε πίσω από τις κλειστές πόρτες του ΥΠΕΝ, με δύο μόλις διαβουλεύσεις με συγκεκριμένους φορείς κατόπιν πρόσκλησης. Στις συζητήσεις δεν υπήρξε εκπροσώπηση ευάλωτων πληθυσμών αλλά ούτε και Δήμων.
Αρκετοί φορείς υπογραμμίζουν τέλος, την απουσία των ενεργειακών κοινοτήτων από το ελληνικό ΚΚΣ αλλά και την απουσία πρόβλεψης ειδικής Επιτροπής για την παρακολούθηση της υλοποίησης του σχεδίου.
Συμπερασματικά
Στο πλαίσιο του τεράστιου μετασχηματισμού στον οποίο μάς καλεί επιτακτικά η κλιματική κρίση μπορούμε να απαντήσουμε επιτυχώς μόνο εάν πληρούνται οι εξής προϋποθέσεις:
– Ευρεία ενημέρωση για τις αλλαγές, τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις των εφαρμοζόμενων πολιτικών.
– Εθνικά σχέδια που κοιτούν στο μέλλον και όχι κυβερνητικά σχέδια με ορίζοντα τετραετίας.
– Ευρείες συναινέσεις και συνεργασία με τους εμπλεκόμενους φορείς, τα ερευνητικά κέντρα αλλά και τις πολιτικές δυνάμεις.
– Διαφάνεια και παρακολούθηση των εφαρμοζόμενων πολιτικών και συγκεκριμένων μέτρων.
– Διαφάνεια και λογοδοσία στην αξιοποίηση των πόρων που δεν είναι ανεξάντλητοι και αποτελούν κοινή μας περιουσία που οφείλουμε να αξιοποιήσουμε.
– Διαβούλευση, διαβούλευση, διαβούλευση.
– Ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας με «εργαλείο» τις ενεργειακές κοινότητες.
Ο μόνος τρόπος να πετύχει η μετάβαση είναι συλλογικός και οφείλει να μάς περιλαμβάνει όλες, όλ@, όλους, χωρίς νέες ανισότητες και νέους αποκλεισμούς.
Σημειώσεις:
2. ypen.gov.gr/systinetai-tameio-apanthrakopoiisis-ton-nision
3. www.greenpeace.org/greece/issues/klima/57332/tameio-apanthrakopoiisis-gia-ta-nisia-pros-mia-dikai-energeiaki-metavasi
6. www.modernisationfund.eu
7. ypen.gov.gr/egkrithikan-apo-tin-evropaiki-trapeza-ependyseon-tesseris-ependytikes-protaseis-tou-ypourgeiou-perivallontos-kai-energeias-ypsous-208-ekat-evro
8. thegreentank.gr/2025/05/26/mf_consultation_el
