Η εγκλωβισμένη Αριστερά: Κρίση φαντασίας, έλλειψη εμπιστοσύνης, αδυναμία πρότασης

Γιατί είναι σήμερα πιο εύκολο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου –μέσα από κλιματική κατάρρευση, τεχνο-δυστοπίες ή πολεμική αποσταθεροποίηση– παρά το τέλος του καπιταλισμού; Ίσως γιατί, σε μια ολόκληρη γενιά που μεγάλωσε μέσα σε διαδοχικές και πολυδιάστατες κρίσεις, τίποτα δεν μοιάζει πλέον πραγματικά εφικτό. Οι υποσχέσεις για κοινωνική αλλαγή έχουν κουράσει με τη μονότονη επανάληψή τους· τα κινήματα μοιάζουν παγιδευμένα σε ανακυκλώσεις, και αυτό διότι η πολιτική φαντασία έχει στερέψει, η εμπιστοσύνη έχει τραυματιστεί, και η πολιτική αντιπρόταση μοιάζει ηττημένη.

Η εκκένωση της φαντασίας

Η Αριστερά, που οφείλει να είναι η δύναμη της φαντασίας, της πρότασης και της πράξης, δείχνει πιο πολύ από ποτέ εγκλωβισμένη: στην εσωστρέφεια, στην αδράνεια, στην αδυναμία να εμπνεύσει. Σαν να έχει ξεχάσει ότι, παρότι η ιστορία δεν γράφεται υπό συνθήκες και όρους που εμείς επιλέγουμε, συνεχίζουμε να τη γράφουμε.1 Το πρόβλημα άλλωστε δεν είναι μόνο οι συνθήκες. Είναι και η αδράνειά μας απέναντί σε αυτές γιατί, όταν η ήττα γίνεται μόνιμη ψυχολογία, η δράση αναβάλλεται επ’ αόριστον. Και αντί της αναμέτρησης με τις αντιφάσεις του παρόντος, η Αριστερά αναδιπλώνεται στον εαυτό της, στο παρελθόν της, στις βεβαιότητές της, στο ηρωικό της φορτίο.

Αυτή η «αριστερή μελαγχολία», η εμμονή με την ήττα, η συναισθηματική προσκόλληση σε ιστορικές στιγμές, μορφές και λόγους που δεν ενεργοποιούν σήμερα κανέναν, είναι σύμπτωμα της πολιτικής παραίτησης. Η μόνη Αριστερά που μπορεί να φυσήξει τη σπίθα της ελπίδας μέσα στο παρελθόν είναι εκείνη που είναι πεπεισμένη για το εξής: ότι ούτε οι νεκροί δεν θα είναι ασφαλείς από τον εχθρό, αν αυτός νικήσει. Και αυτός ο εχθρός δεν έχει πάψει να νικά.2 Ειδικά μετά την, όπως αποδείχθηκε, τραυματική εμπειρία της κυβερνητικής διαχείρισης από το ΣΥΡΙΖΑ και τη βίαιη προσγείωση όλων των υποσχέσεων, έχει γίνει ακόμα δυσκολότερο όχι μόνο να φανταστείς, αλλά και να σκεφτείς συλλογικά, να εμπιστευτείς, να πράξεις, με αποτέλεσμα η Αριστερά να παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα φαύλο κύκλο αυτοαναφορικότητας, πολιτικής αδράνειας και κοινωνικής απομόνωσης.

Η φαντασία όμως στην πολιτική δεν είναι πολυτέλεια· είναι προϋπόθεση. Δεν αφορά μόνο το «τι θα γινόταν αν», αλλά τη δυνατότητα να αρθρωθεί ένας διαφορετικός ορίζοντας πραγμάτων και να τεθεί υπό αμφισβήτηση αυτό που σήμερα μοιάζει αυτονόητο. Ο Καστοριάδης μιλούσε για το κοινωνικό φαντασιακό ως το μηχανισμό με τον οποίο κάθε κοινωνία συγκροτεί και νοηματοδοτεί τον εαυτό της.3 Στις μέρες μας, αυτός ο μηχανισμός έχει παγώσει: δεν μπορούμε να φανταστούμε τίποτα πέρα από το υπάρχον, ακόμη και όταν αυτό καταρρέει μπροστά μας. Και αν δεν μπορούμε ούτε καν να φανταστούμε, είναι φυσικό επακόλουθο να μην μπορούμε να ελπίζουμε. Μια Αριστερά χωρίς φαντασία δεν μπορεί ούτε να συγκροτήσει συλλογικά υποκείμενα, ούτε να προτείνει εναλλακτικές, ούτε καν να ερμηνεύσει αποτελεσματικά αυτό που ήδη συμβαίνει. Μια Αριστερά χωρίς φαντασία καταλήγει στο να επιβιώνει ανάμεσα σε μικρές οργανωτικές νησίδες, κοιτώντας κυρίως προς τα μέσα και προς τα πίσω – σαν να την αφορά αποκλειστικά και μόνο η ερμηνεία της όποιας προηγούμενης ήττας και καθόλου η προετοιμασία της επόμενης σύγκρουσης.

Η κρίση εμπιστοσύνης

Η κρίση φαντασίας συνοδεύεται από μια κρίση εμπιστοσύνης, εξίσου διαβρωτική. Διότι, αν η φαντασία επιτρέπει να δεις το «μετά», η εμπιστοσύνη είναι η υλική βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηθεί το «μαζί». Ωστόσο, η έννοια της συνεργασίας έχει καταντήσει ένα φθαρμένο σύνθημα. Όλοι μιλούν για «ενότητα», «συσπειρώσεις» και «μέτωπα» αλλά, όταν φτάνει η ώρα της πράξης, επικρατεί αμοιβαία καχυποψία, οργανωτική περιχαράκωση και μικροπολιτική σκοπιμότητα. Οι περισσότερες απόπειρες συνεργασίας αποτυγχάνουν πριν καν ξεκινήσουν, ή καταρρέουν με εκκωφαντικό τρόπο λίγο μετά – θύματα προσωπικών αντιπαθειών, παλαιών ανταγωνισμών ή απλώς της αδυναμίας να δημιουργηθεί ένας κοινός τόπος εμπιστοσύνης.

Η εμπιστοσύνη όμως δεν είναι ζήτημα «καλής θέλησης». Είναι πολιτική πρακτική που καλλιεργείται μέσα από το διάλογο, την αμοιβαία αναγνώριση και τη διαθεσιμότητα για πραγματικό συντονισμό, όχι για επικοινωνιακή επίδειξη. Χωρίς εμπιστοσύνη, η πολιτική δράση γίνεται ατομικό άθλημα ή εσωστρεφής ανακύκλωση. Και χωρίς τη δυνατότητα να μιλήσουν πραγματικά οι άνθρωποι μεταξύ τους –ανοιχτά, ουσιαστικά, με σεβασμό– κάθε επίκληση της «ενότητας της Αριστεράς» καταλήγει κενό περιεχομένου.

Ελλείψει φαντασίας και εμπιστοσύνης ανάμεσα στις «φυλές» της, η Αριστερά ακολουθεί τελικά είτε μια «ρεαλιστική» ρητορική διαχείρισης, είτε έναν τελετουργικό καταγγελτικό λόγο που δεν οδηγεί πουθενά, είτε –στο άλλο άκρο– μια φαντασιόπληκτη ρητορεία, έναν επαναστατικό μαξιμαλισμό χωρίς υλικό και κοινωνικό έρεισμα, που καταλήγει εξίσου παραλυτικός. Σε όλες τις περιπτώσεις, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: απομάκρυνση από τον κόσμο και αδυναμία σύνδεσης με την πραγματική κοινωνική δυναμική.

Η απουσία πολιτικής πρότασης

Τούτων δοθέντων, δεν φαίνεται να προκαλεί καμία εντύπωση η ανικανότητα συγκρότησης μιας συνεκτικής, ρεαλιστικής και συνάμα ριζοσπαστικής πολιτικής πρότασης. Δεν μιλάμε εδώ για καταγγελίες, αιτήματα ή αποσπασματικά μέτρα – αυτά υπάρχουν. Αυτό που απουσιάζει είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτά μπορούν να συνδεθούν σε μια αφήγηση που να πείθει, να συγκινεί και να κινητοποιεί διαφορετικά κοινωνικά τμήματα. Μια πρόταση που να δίνει νόημα σε αυτό που ήδη ζούμε και ταυτόχρονα να δείχνει προς κάτι άλλο: ένα διαφορετικό μέλλον. Μια πρόταση που θα αντιλαμβάνεται ότι η πραγματικότητα αλλάζει με ραγδαίους ρυθμούς: η επισφάλεια, η κλιματική κρίση, η τεχνολογική μεσολάβηση της ζωής, η αποσάθρωση του δημόσιου χώρου.

Με άλλα λόγια, ένα όραμα που θα μας απαλλάξει από τη μονοτονία του «τι έγινε» και θα ξαναπεί το «πώς θέλουμε να ζήσουμε από εδώ και πέρα». Ένα όραμα που δεν θα είναι απλώς ένα προγραμματικό κείμενο, αλλά θα παράγει χώρο δράσης και ταυτόχρονα χώρο ταύτισης. Αν αυτό λείπει, τότε ακόμη και οι πιο καλοπροαίρετες φωνές μένουν μετέωρες, ιδιωτεύουν ή καταλήγουν να αναπαράγουν τον ίδιο φαύλο κύκλο ανεπάρκειας. Χρειάζεται ένα όραμα που να λέει «κι όμως, γυρίζει», και να κινείται προς τα μπρος μέσα από τις αντιφάσεις της. Γιατί η εποχή που ζούμε είναι μια εποχή αντιφάσεων. Εποχή κατάρρευσης και εποχή δυνατοτήτων· εποχή όπου οι κοινωνικές ανισότητες βαθαίνουν, αλλά και όπου η ανάγκη για συλλογικές απαντήσεις γίνεται πιο αναγκαία από ποτέ∙ εποχή ιδιώτευσης, αλλά και εποχή πρωτοφανούς ορατότητας ζητημάτων, όπως η φτώχεια, η στέγη, η επισφάλεια, η κλιματική αδικία. Μέσα σε αυτές τις αντιφάσεις, υπάρχει χώρος για την παρέμβαση της Αριστεράς, υπάρχει κοινωνική ύλη, υπάρχουν μέσα, υπάρχουν άνθρωποι που ψάχνουν νόημα και συλλογική δράση. Αυτό που λείπει είναι μια Αριστερά που να μπορεί να σηκώσει το βλέμμα, να σταματήσει να ασχολείται κυρίως με τον εαυτό της, και να συνδεθεί ξανά με τον κόσμο γύρω της – όχι θεωρητικά, αλλά έμπρακτα, με νέες μορφές, νέες λέξεις, νέα εμπιστοσύνη.

Ίσως τότε κάτι αρχίσει να κινείται

Δεν είναι εύκολο να απαντήσει κανείς στο αν και πότε μπορεί η Αριστερά να ξεφύγει από την κατάσταση αυτή. Το βέβαιο είναι πως δεν αρκεί η ρητορεία της ενότητας, ούτε οι μηχανισμοί ανακύκλωσης προσώπων και σχημάτων. Χρειάζεται κάτι πιο ριζικό και απλό ταυτόχρονα: να ξαναθυμηθούμε ότι η πολιτική είναι πράξη και ότι η πράξη απαιτεί φαντασία, εμπιστοσύνη και κοινή δέσμευση. Η επανεκκίνηση, αν υπάρξει, θα πρέπει να είναι παράλληλη και πολυδιάστατη. Όχι μόνο από τα πάνω, ούτε μόνο με όρους εκλογικής στρατηγικής, αλλά και με νέες μορφές οργάνωσης, με την δημιουργία χώρων πολιτικής πράξης και διαλόγου, με την προσπάθεια ανάκτησης της εμπιστοσύνης μέσα από την κοινή εμπειρία και το κοινό ρίσκο. Χρειάζεται, ως εκ τούτου, μια νέα φαντασιακή ώθηση, αλλά και συγκεκριμένες πρακτικές: συλλογικά εγχειρήματα, κοινότητες αγώνα, θεσμούς αλληλεγγύης, πράξεις που ξαναδίνουν νόημα στις λέξεις. Και δεν χρειάζεται να περιμένουμε παθητικά να «επιστρέψει» η φαντασία πριν αρχίσουμε να πράττουμε, διότι είναι ακριβώς στη διαλεκτική της σχέση με τη δράση που δημιουργείται το γόνιμο γι’ αυτήν έδαφος. Ίσως τότε κάτι αρχίσει να κινείται προς μια άλλη κατεύθυνση.

1 Karl Marx, Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη.

2 Walter Benjamin, Πάνω στην έννοια της ιστορίας- Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας.

3 Κορνήλιος Καστοριάδης, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας.