Χρειάστηκε η εμπορική πρωτοβουλία ενός πωλητή από το Βέλγιο σε μια πλατφόρμα ηλεκτρονικών δημοπρασιών για να ανασυρθεί στην επιφάνεια ένα τεκμήριο που λάνθανε στα συρτάρια της ιστορίας επί οκτώ δεκαετίες. Η εμφάνιση οκτώ φωτογραφιών από το αρχείο ενός Γερμανού στρατιωτικού, οι οποίες απεικονίζουν στιγμές από την εκτέλεση των 200 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, λειτουργεί ως μια παράδοξη εισβολή του παρελθόντος στο παρόν, μετατρέποντας μια τυχαία διαδικτυακή πώληση σε αφορμή ιστορικού αναστοχασμού και πολιτικής αυτογνωσίας.
Η τυχαία αυτή ανάδυση του υλικού φέρνει στην επιφάνεια ένα πρόδηλο και συνάμα άρρητο ζήτημα σχετικά με τον τρόπο που η επίσημη πολιτεία διαχειρίζεται το παρελθόν της. Το ελληνικό κράτος, έχοντας παγιώσει ως βασικό του προϊόν, τόσο για εξαγωγή όσο και για εσωτερική κατανάλωση, την αρχαιότητα και το Βυζάντιο, μοιάζει να στέκεται αμήχανο μπροστά στα τεκμήρια του 20ού αιώνα. Είναι εύλογη η εικασία πως αν στην ίδια πλατφόρμα είχε εντοπιστεί κάποια αρχαιότητα ή μια χαμένη βυζαντινή εικόνα, τα θεσμικά αντανακλαστικά θα ήταν ακαριαία, συνοδευόμενα από την ανάλογη εργαλειοποίηση αυτής της εύρεσης. Ωστόσο, η σύγχρονη ιστορία, και ειδικά αυτή της Αντίστασης και του Εμφυλίου, αφήνεται συχνά στην τύχη της ή στην πρωτοβουλία ιδιωτών. Ακριβώς εδώ, στο κενό της κρατικής μέριμνας, αναδύεται η δυναμική της Δημόσιας Ιστορίας. Αυτή η άτυπη αλλά ζωντανή κοινότητα ανθρώπων και συλλογικοτήτων είναι που εντόπισε το υλικό, που κινητοποίησε δυνάμεις και άνοιξε τη συζήτηση προτού καν οι επίσημοι φορείς αντιληφθούν το γεγονός.
Για χρόνια, το κενό αυτής της οπτικής μαρτυρίας είχαν αναλάβει να καλύψουν η λογοτεχνία η ποίηση κι ο κινηματογράφος, αναπληρώνοντας την απουσία της εικόνας με στίχους βασισμένους στην προφορική παράδοση και τη συλλογική μνήμη, με μυθοπλασια. Το φωτογραφικό ντουκουμέντο έρχεται σήμερα να επιβεβαιώσει την ποιητική διαίσθηση, αποδεικνύοντας πως η τέχνη είχε ήδη διασώσει την αλήθεια πριν αυτή γίνει ορατή μέσα από τον φακό του εκτελεστικού αποσπάσματος.
Κοιτάζοντας σήμερα τις φωτογραφίες, η διαδικασία της αναγνώρισης παύει να αφορά μόνο την ταυτότητα των εκτελεσθέντων και στρέφεται αναπόφευκτα προς εμάς τους ίδιους. Η εικόνα των ανθρώπων που βαδίζουν προς τον θάνατο με ψηλά το κεφάλι λειτουργεί ως ηχηρή επαναφορά μιας έννοιας που ταλαιπωρήθηκε όσο λίγες στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση. Βλέποντας αυτή την ευθεία στάση των σωμάτων μπροστά στα πολυβόλα, οφείλουμε να παραδεχτούμε πως υπήρξε κάποτε μια ιστορική στιγμή όπου το «ηθικό πλεονέκτημα της Αριστεράς» αποτελούσε ψηλαφητή πραγματικότητα και όχι ρητορικό σχήμα. Ακόμη και αν η έννοια αυτή αμφισβητήθηκε έντονα ή λερώθηκε στην πορεία των χρόνων από διαψεύσεις και συμβιβασμούς, η ύπαρξή της σε εκείνο τον τοίχο της Καισαριανής παραμένει αδιαπραγμάτευτη. Είναι ανάγκη λοιπόν να υπάρξει ξανά αυτό το ειδικό βάρος ως σύγχρονο ζητούμενο, επαναφέροντας στο προσκήνιο την χαμένη ηθική διάσταση της πολιτικής πράξης, πέρα από την κρατική αδιαφορία και την εμπορευματοποίηση της μνήμης.
Επιστρέφοντας το βλέμμα ξανά και ξανά σε αυτές τις λήψεις από την Καισαριανή, σε αυτό το ψηφιδωτό της σύγχρονης ιστορίας που αγνοούσαμε, η σκέψη οδηγείται αβίαστα στη διαπίστωση πως η μνήμη διαθέτει την ακαμψία ενός φυσικού νόμου. Όσο κι αν επιχειρήθηκε κατά καιρούς η καταπίεση, το σβήσιμο ή η ολοκληρωτική της εξάλειψη, εκείνη βρίσκει πάντα τον τρόπο να επιστρέψει, σαν φάντασμα που βαραίνει στη συνείδηση και στις ζωές μας, επιστρέφει σαν τους νεκρούς στα ποιήματα του Σαχτούρη:
Ο Κώστας σκοτωμένος
ο Ορέστης σκοτωμένος
ο Αλέξης σκοτωμένος
μπαίνουν μέσα
ο Κώστας ο Ορέστης ο Αλέξης
Υγ1. Από το πρωί της Δευτέρας η δημοπρασία έχει κατέβει από την πλατφόρμα.
Υγ2. Ήδη έχουν αναγνωριστεί δύο από τα πρόσωπα των αγωνιστών στις φωτογραφίες.
Υγ3. Υπάρχουν οι νεκροί, υπάρχουν και οι μνημονικοί τόποι. Το ένα είναι αλληλένδετο με το άλλο.





