Κάποια κείμενα δεν γράφονται εύκολα, και αυτό γιατί στη θέα του απόλυτου τρόμου που χαρακτηρίζει τη γενοκτονία της Γάζας σήμερα μερικά λόγια περισσεύουν. Δεν θα έπρεπε όμως να είναι έτσι. Δεν θα έπρεπε να φτάσουμε στους 50.000 νεκρούς (με συντηρητικές εκτιμήσεις) και στα 2.000.000 λιμοκτονούντες Παλαιστίνιους, για να ονομάσουμε το προφανές –ένα έγκλημα κατά της ίδιας της ανθρωπότητας–,σε ένα σημείο καμπής για τον ηθικό χαρακτήρα του λεγόμενου Δυτικού κόσμου. Και όμως συνέβη, φέρνονταςόλους εμάς τους «δυτικούς» προ των ευθυνών μας απέναντι σε μια συντελούμενη γενοκτονία, από ένα κράτος που θεωρείται το προκεχωρημένο φυλάκιο των φιλελεύθερων δημοκρατιών στη Μ. Ανατολή. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση, η αντίδραση θα ήταν άμεση, καταδικαστέα, και με σοβαρές επιπτώσεις για το κράτος-θύτη. Όχι όμως σε αυτή την περίπτωση.
Το ίδιο ακριβώς σκέφτεται και ο Didier Fassin στο δοκίμιο του Για τη συναίνεση στον αφανισμό της Γάζας (εκδόσεις Πόλις). Ο Fassin χρησιμοποιεί μια έννοια για να περιγράψει την αντίδραση διαννοούμενων και πολιτικών απέναντι στην γενοκτονία που συντελείται: ηθική παραίτηση. Ο απόηχος αυτών των λέξεων έχει τέτοια βαρύτητα που συνταράζει το συλλογικό υποσυνείδητο του Δυτικού κόσμου. Να παραιτείσαι από την ηθική υποχρέωση που έχεις απέναντι σε ένα λαό που δολοφονείται… Ας το σκεφτούμε λίγο. Απόαυτήν ακριβώς τη σκέψη ξεκινάει ο Fassin και την προβάλλει ως θεμελιώδες στοιχείο της τεχνητής συναίνεσης που έχει δημιουργήσει η Δύση, και την οποία εργαλειοποιεί στο έπακρο μετά την 7η Οκτωβρίου.
Η σημασία της ημερομηνίας είναι κομβική. Όχι μόνο για την τρομοκρατική πράξη της Χαμάς και την αντίδραση του ισραηλινού κράτους, αλλά και για το γεγονός πως έγιναν τρία πράγματα σαφή: ο έλεγχος της χρονικότητας, ο έλεγχος της γλώσσας και ο έλεγχος των συναισθημάτων. Πρώτα απ’ όλα από το ίδιο το Ισραήλ που έσπευσε να διασαφηνίσει ότι η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου θα έπρεπε να είναι ο χρόνος στον οποίο οφείλουν όλοι να επικεντρωθούν, ότι οποιαδήποτε επίθεση εναντίον του Ισραήλ χαρακτηρίζεται ως «αντισημιτισμός» και ότι οι ζωές των Ισραηλινών πολιτών που χάθηκαν στην επίθεση είναι οι μόνες που αξίζουν να μνημονευτούν και για τις οποίες πρέπει να πενθούμε. Πολύ γρήγορα, οι χώρες του Δυτικού κόσμου υιοθέτησαν αυτό το σχήμα και το έθεσαν σε πλήρη εφαρμογή με στόχο να προστατεύσουν το Ισραήλ σε κάθε επίπεδο, κηρύσσοντας την αφοσίωση και τη συμπαράστασή τους. O Fassin ανατέμνει τους μηχανισμούς που επιστρατεύτηκαν στο επίπεδο της πολιτικής στον Δυτικό κόσμο με στόχο την άκριτη υποστήριξή τους στο Ισραήλ, αλλά πολύ περισσότερο να σιωπήσει οποιαδήποτε αντίδραση στο εσωτερικό των χωρών τους. Δεν είναι τυχαίο πως η κατηγορία του αντισημιτισμού χρησιμοποιήθηκε σε εξαντλητικό βαθμό και σε σημείο που διακινδυνεύει την αρχική σημασία της έννοιας: αν αντισημιτισμός είναι τα πάντα, τότε ο αντισημιτισμός καταλήγει να μη σημαίνει τίποτα, και τότε επωφελείται μόνο ο φασισμός.
Ο Fassin προσπαθεί να καταγράψει την υποκρισία των πολιτικών ελίτ σε χώρες που άμεσα και έμμεσα συσχετίζονται με το Ισραήλ και να φέρει στο προσκήνιο την έντονη παθητικότητα και την ηθική αδράνεια που επέδειξαν. Το κάνει με μια έκπληκτη απορία: Πώς είναι δυνατόν να σημειώθηκεαυτή η ευρεία συναίνεση απέναντι σε μια εξελισσόμενη γενοκτονία; Αναρωτιέται χωρίς να έχει απαραίτητα πειστική απάντηση. Το ίδιο αναρωτιόμαστε εμείς, όπως και οι επόμενες γενιές που θα σκεφτούν: Γιατί μια τέτοια γενοκτονία αντιμετωπίστηκε με τέτοια σιωπή και συναίνεση από τοΔυτικό κόσμο;
Η προσπάθεια επιβολής μιας συγκεκριμένης χρονικότητας με την έμφαση στα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου δεν είναι τυχαία, καθώς η γενοκτονία των Παλαιστινίων που συντελείται δεν έχει μόνο υλικό χαρακτήρα (εξόντωση της ανθρώπινης ζωής), αλλά και χαρακτήρα πολιτισμικό, ιστορικό και μεταφυσικό. Στόχος είναι και η εξαφάνιση οποιασδήποτε ιστορικότητας ενυπάρχει στον παλαιστινιακό λαό που να τον συνδέει με τη γη του. Αναλογιζόμενος αυτή τη σκέψη, ξεκίνησα το βιβλίο της Adania Shibli, Ασήμαντη λεπτομέρεια(εκδόσεις Πλήθος), καθώς έχει αφήσει θετικές εντυπώσεις στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Δυστυχώς, η Shibli έγινε γνωστή και λόγω του αποκλεισμού της από την Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, τον Οκτώβριο του 2023, μια πράξη που κατακρίθηκε από μεγάλο μέρος του λογοτεχνικού χώρου.
Η ιστορία που αφηγείται η Shibli εκκινεί από το βιασμό και τη δολοφονία μιας άγνωστης γυναίκας από Ισραηλινούς στρατιώτες το 1949, όταν ακόμη το νεοσύστατο ισραηλινό κράτος προσπαθούσε να κατοχυρώσει τα εδάφη του, ακόμη και με τη βία. Το θέμα θεωρείται ασήμαντο μέσα στις μαζικές εκτοπίσεις γηγενών πληθυσμών και στη σκιά την «Νάκμπα»του 1948, αλλά δίνει την αφορμή στην πρωταγωνίστρια του βιβλίου να ξεκινήσει μια αναζήτηση για την αποκάλυψη της αλήθειας. Ταυτόχρονα, ξεκινάει και μια αναζήτηση για την αποκατάσταση μιας αδικίας απέναντι σε αυτούς που χάθηκαν ή συστηματικά αποσιωπήθηκαν αντί να έχουν τη θέση τους στην Ιστορία. Για να επιστρέψω στον Fassin, σε κάποιο σημείο αναφέρει τη ρήση του George Orwell, ότι όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει και το παρόν. Στην Ασήμαντη λεπτομέρεια, αυτή η ρήση καθορίζει ολόκληρη την αφήγηση και δείχνει την προσπάθεια ανάκτησης μιας ιστορικότητας που να συνδέει το παρελθόν με το παρόν, με στόχο τη διατήρηση της μνήμης. Η ισχύς που έχει ο καθορισμός του παρελθόντος από τους επικυρίαρχους και ο αντίκτυπός του στο παρόν φαίνεται στην πλέον ολοκληρωτική μορφή του πάνω στις ζωές των Παλαιστινίων. Αν δεν υπάρχει παρελθόν, αν έχει εξαφανιστεί και το τελευταίο ίχνος του, τότε δεν χρειάζεται να ελέγχεις το παρόν, γιατί αυτό σου ανήκει αδιαμφισβήτητα. Εκεί η πρωταγωνίστρια του έργου προσπαθεί να δώσει φωνή στο παρελθόν, να δημιουργήσει μια υπόσταση για να μπορέσει να δείξει πως εδώ υπήρξαμε κι εμείς, οι καταπιεσμένοι, οι καταδιωκόμενοι. Η πρωταγωνίστρια ακολουθεί τα ίδια βήματα με την κοπέλα που αναζητά, και ταυτόχρονα βλέπουμε μια ιστορική συνέχεια να αναπτύσσεται μεταξύ του 1949 και του σήμερα: κοινωνικοί περιορισμοί, πολιτικές ελέγχου με όρους απαρτχάιντ, αποκλεισμός σε κάθε ευκαιρία αναζήτησης της αλήθειας. Μια διαρκής προσπάθεια να δωθεί ιστορική και πολιτισμική υπόσταση σε όσους έχουν καταδιωχθεί από το κράτος του Ισραήλ από την ίδρυσή του ως σήμερα.
Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, το Ισραήλ φαίνεται να επιδίδεται σε στρατηγική που καθορίζεται απότον πόλεμο κατά πάντων όσων είναι εναντίον του, όποιοι και αν είναι, απ’ όπου και αν προέρχονται. Οι διαχωριστικές γραμμές γίνονται ξεκάθαρες μέρα με τη μέρα και πλέον, εδώ και καιρό, πολλοί έχουν επιλέξει την πλευρά τους. Υπάρχουν αυτοί που είναι υπέρμαχοι της συναίνεσης στη γενοκτονία που συντελείται, αλλά ευτυχώς για όλους μας υπάρχουν και αυτοί που εναντιώνονται και υπερασπίζονται την Παλαιστίνη και τους Παλαιστίνιους με κάθε κόστος. Και τα δύο βιβλία που διάβασα κάνουν σαφές γιατί πρέπει να είμαστε με τους δεύτερους.
