Πριν από είκοσι πέντε χρόνια έφυγα από το Λονδίνο, τον τόπο γέννησής μου, για την Κύπρο. Αυτό το φθινόπωρο σχεδίαζα να παρουσιάσω το «Λονδίνο μου» –ή ό,τι είχε απομείνει από αυτό– στην κόρη μου, λίγο πριν ξεκινήσει τις σπουδές της. Ήθελα να της δείξω ό,τι εξακολουθεί να είναι μαγικό σε αυτή τη μητρόπολη: τους ανθρώπους που πιστεύουν και αγωνίζονται για τη δικαιοσύνη και την ισότητα, την πολυπολιτισμική ζωή και τις κοινότητες που μοιράζονται τα κοινά αγαθά, την αξιοθαύμαστη αρχιτεκτονική, τη ζωντάνια στο κέντρο της πόλης, το πνεύμα των τεχνών, το θέατρο και τα βιβλιοπωλεία, καθώς και τον ακατάπαυστο καταναλωτισμό αυτής της μητρόπολης.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής μας στο δικηγορικό γραφείο όπου πραγματοποίησα την πρακτική μου άσκηση και με το οποίο εξακολουθώ να είμαι συνδεδεμένος, συναντήσαμε στην είσοδο τον θρυλικό Owen Davies KC, πρώην επικεφαλής του γραφείου (1991-2011) και συνταξιούχο δικαστή. Γυρίζοντας προς την κόρη μου, επανέλαβα το σλόγκαν που ο Owen φορούσε στο μπλουζάκι του πέρυσι, στην 50ή
επέτειο του Garden Court: «Τίποτε Δε μας Φοβίζει!» Ο Owen το επανέλαβε μετά από
μένα, με το χαρακτηριστικό του χαμόγελο – το σλόγκαν που τον καθοδήγησε κατά τη
διάρκεια της μακράς καριέρας του ως δικηγόρο από το 1973.
Δεν μου είναι άγνωστη η κακή και άσχημη πλευρά της πόλης. Είχα ζήσει εκεί και είχα
βιώσει πολλά από αυτά ως φοιτητής, ως λέκτορας και ως ασκούμενος δικηγόρος
στις δεκαετίες του 1980 και του 1990. Ωστόσο, δεν είχα βιώσει ποτέ το να βρίσκομαι
εν μέσω ενός ακροδεξιού πλήθους έτοιμου να εξαλείψει όλα όσα εκτιμούσα (έστω
κριτικά ως αντιϊμπεριαλιστής) για τον τόπο γέννησής μου. Τίποτα δεν με είχε
προετοιμάσει για την εμπειρία του να αναγκαστώ, μαζί με την κόρη μου, να
παρελάσω με φασίστες στην πορεία «Unite the Kingdom» («Ενώστε το Βασίλειο»).
Ήμασταν περικυκλωμένοι από ένα μισαλλόδοξο πλήθος που φώναζε «σώστε τη
Βρετανία», «σώστε την ελευθερία του λόγου» και «διώξτε τους παράνομους
μετανάστες».
Στο τρένο και στους δρόμους πριν από την πορεία συναντήσαμε εκατοντάδες
ανθρώπους –κυρίως λευκούς Άγγλους, αξύριστους άνδρες και ξυρισμένα κεφάλια
που φορούσαν φανέλες της αγγλικής ποδοσφαιρικής ομάδας– έναν μικρότερο
αριθμό λευκών οικογενειών με παιδιά και πολλούς ηλικιωμένους. Ανέμιζαν σημαίες της Βρετανίας και του Αγίου Γεωργίου. Ένας ηλικιωμένος άνδρας με κοστούμι με την Union Jack (σημαία της Βρετανίας) κορδωνόταν σαν παγώνι, ενώ ένας άλλος άνδρας με τραχύ ύφος φορούσε περήφανα γραβάτα με την Union Jack. Μερικές ηλικιωμένες κυρίες που κρατούσαν πλαστικές Union Jack ανυπομονούσαν να φτάσουν «εκεί» στην ώρα τους – αν και εκείνη τη στιγμή δεν ήξερα πού. Όλα φαίνονταν αρκετά καρναβαλίστικα τότε.
Η κόρη μου με περιέργεια με ρωτά: «Αυτοί οι άνθρωποι είναι φασίστες;» Γνώριζε από την Κύπρο ότι όσοι ανέμιζαν ελληνικές ή τουρκικές σημαίες είναι συνήθως ακροδεξιοί ή νεοναζί. Τη διαβεβαίωσα ότι πιθανότατα επρόκειτο για κάποια
ποδοσφαιρική πορεία ή αθλητική εκδήλωση, υποθέτοντας ότι η Αγγλία έπαιζε κάπου.
Αλλά ήταν περίεργο που δεν είχα ακούσει τίποτα γι’ αυτό. Δεν ήξερα ότι η πορεία είχε
οργανωθεί από τον νεοναζί Tommy Robinson (με πραγματικό όνομα Stephen
Christopher Yaxley-Lennon).
Βγήκαμε από το σταθμό Blackfriars και κατευθυνθήκαμε προς το ξενοδοχείο στην
άλλη πλευρά του Τάμεση, μερικές εκατοντάδες μέτρα πέρα από τη γέφυρα, δίπλα
στο Tate Modern. Καθώς ξεκινούσαμε να περπατάμε πάνω από τη γέφυρα, έγινε
φανερό ότι δεν επρόκειτο για ποδοσφαιρικό αγώνα. Ήταν μια ακροδεξιά πορεία με
λευκούς άνδρες που φώναζαν σαν χούλιγκανς «Ο Starmer είναι μαλάκας» –μια
παραλλαγή του γνωστού ποδοσφαιρικού συνθήματος– και μια ακόμα πιο χυδαία
παραλλαγή, «Ο Starmer είναι παιδεραστής» – μια αναφορά σε πρόσφατα σκάνδαλα
που αφορούσαν δημόσια πρόσωπα και τις φερόμενες σχέσεις τους.
Υποτίμησα την κατάσταση όταν βγήκαμε από το σταθμό Blackfriars. Όλα φαίνονταν
κιτς, αν και γκροτέσκο, όπως περιέγραψε εύστοχα ο Μιχαήλ Μπαχτίν. Ο δυσάρεστος
εθνικισμός και η χαοτική νοσταλγία για το αυτοκρατορικό παρελθόν κυρίευσαν τις
τάξεις που μετατράπηκαν σε όχλους ανθρώπων που ένιωθαν ότι είχαν μείνει πίσω. Η
μεταβιομηχανική καταστροφή, οι αναμνήσεις της δεκαετίας του 1970, οι
διαψευσμένες ελπίδες και οι αποτυχίες στην υλοποίηση των ουτοπιών που θα
μπορούσαν να ωθήσουν σε ένα ελπιδοφόρο ριζοσπαστισμό της εργατικής τάξης –
«της Γης τους κολασμένους» γενικότερα– όλα κατέρρευσαν σε ένα κατεστραμμένο,
νεοφιλελεύθερο μέλλον. Η Ιστορία κατακλύζει αυτές τις κατεστραμμένες ζωές, που
έχουν περιοριστεί σε μίσος, φόβο ή τίποτα. Είδα εκεί μπροστά μου τους
«απόκληρους» του Ζίγκμουντ Μπάουμαν, οι οποίοι σε «ρευστούς καιρούς»
αισθάνονται αποκλεισμένοι ή περιθωριοποιημένοι, θύματα του άγριου
υπερκαπιταλισμού που τους έχει μετατρέψει σε απορρίμματα της κοινωνίας. Το
«βάρος του κόσμου» έχει προκαλέσει κοινωνική δυστυχία και δυστοπίες, όπως
κατέδειξε ο Πιερ Μπουρντιέ. Εξάλλου, ο τζαμαϊκανικής καταγωγής θεμελιωτής των
πολιτιστικών σπουδών, Στιoύαρτ Χολ, μελέτησε πώς (ανα)παράγεται ο ρατσισμός
μέσα από τις κρίσεις και την αστυνόμευσή τους: η συνείδηση των κατώτερων τάξεων
μπορεί να εκδηλωθεί με εκτοπισμένες και διαστρεβλωμένες αντιδράσεις,συμπεριλαμβανομένου του ρατσισμού «κοινής λογικής», καταστάσεις που εκμεταλλεύεται η Ακροδεξιά με αποτρόπαια ρητορική.
Αρχικά, όταν βγήκαμε από το σταθμό του τρένου, δεν μου φάνηκε επικίνδυνο το φαινόμενο. Ο κοινωνιολόγος μέσα μου το ερμήνευσε απλώς ως γκροτέσκο και αξιολύπητο – ένα μάλλον καθυποταγμένο πλήθος που, εκείνη τη στιγμή, δεν αποτελούσε άμεση φυσική απειλή για μένα και την κόρη μου. Καθώς ξεκινούσαμε να διασχίζουμε τη γέφυρα, άρχισα να καταγράφω το γεγονός με το smartphone μου, όπως κάνω συχνά, για να αποτυπώσω στιγμιότυπα της παράξενης ατμόσφαιρας της στιγμής. Αυτό που συνέβαλε στην υποτίμησή μου ήταν το γεγονός ότι είδα δύο μαύρους να δίνουν συνέντευξη σε μια λευκή δημοσιογράφο. Μια γρήγορη ματιά, ωστόσο, κατέστησε σαφές ότι ήταν οι μόνοι μαύροι ανάμεσα σε ένα πλήθος λευκών ρατσιστών. Η δημοσιογράφος πρέπει να εξεπλάγη. Πλησίασα για να ακούσω: μια μαύρη γυναίκα με ανοιχτόχρωμο δέρμα, κοντά ξανθά μαλλιά και μπλουζάκι με την Union Jack, που κρατούσε δύο πλαστικές Union Jack, επέμενε ότι η πορεία «δεν αφορούσε τη φυλή ή τη μετανάστευση» αλλά απλώς την «ελευθερία του λόγου». Ο σύντροφός της, ένας νεότερος μαύρος άνδρας, ήταν παθητικός και δεν κρατούσε σημαίες. Η συζήτηση ήταν παράλογη. Πώς ήταν δυνατόν να μην βλέπουν το προφανές: αφορούσε τη μετανάστευση και τη φυλή. Θυμήθηκα το σύνθημα του Βρετανικού Εθνικού Κόμματος του 1993, «Δικαιώματα για τους Λευκούς», και αναρωτήθηκα πώς ήταν δυνατόν να αρνείται κανείς τη φυλετική διάσταση τέτοιων συγκεντρώσεων. «Φυλετικά όρια» εκ νέου. Μου ήρθαν στο μυαλό τα λόγια των καθηγητριών μου, της Φλόγας Ανθία και Νίρα Γιουβάλ-Ντέιβις: Ο ρατσισμός εμφανίζεται όταν υπάρχουν όρια που χωρίζουν τους ανθρώπους σε ομάδες με βάση τις αντιληπτές φυλετικές διαφορές, οδηγώντας σε μηχανισμούς ένταξης και αποκλεισμού, ιδίως στο πλαίσιο της εθνικής ταυτότητας και των κοινωνικών δομών. Ξαφνικά βρεθήκαμε στη δεκαετία του 1990, περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα! Δεν ήταν καθόλου μια αθώα αθλητική συγκέντρωση. Δεν είχα διάθεση να συνομιλήσω μαζί τους, καθώς έκανα την καταγραφή που συνηθίζω να κάνω στις διαδηλώσεις. Καθώς περπατούσαμε, το πλήθος φαινόταν όλο και πιο οργισμένο. Υπήρχαν πολύ λίγοι μαύροι και μειονότητες που, όπως εμείς, είχαν κολλήσει στη γέφυρα, αναζητώντας απεγνωσμένα μια διέξοδο. Έμοιαζε με αυτό που οι Αμερικανοί αποκαλούν «rednecks». Ήταν φρικτό. Εγώ ήμουν πάντα από την άλλη πλευρά – το λογικό, πολυπολιτισμικό Λονδίνο στο οποίο ανήκα. Αυτοί οι άνθρωποι ήταν γεμάτοι μίσος και οργή, ενθαρρυμένοι από τα δυστοπικά σημάδια της εποχής μας και από τις πρόσφατες προκλήσεις της Ακροδεξιάς. Η κόρη μου και εγώ ήμασταν αταίριαστοι, όπως και οι άλλοι άνθρωποι BAME που βρέθηκαν εκεί χωρίς σαφή διέξοδο.
Το όλο πράγμα άρχισε να γίνεται όλο και πιο απειλητικό. Νιώθαμε τα εχθρικά και ύποπτα βλέμματα πάνω μας. Αυτό μου ήταν γνωστό από την νεανικά μου χρόνια στο Λονδίνο. Καθώς γκριζάριζα, γινόμουν λιγότερο στόχος από ό,τι στα νεανικά μου χρόνια, όταν τα σκούρα μαλλιά και το χρώμα του δέρματός μου με ξεχώριζαν. Ως Βρετανός, απόγονος μεταναστών από τις αποικίες, 1 είχα ακούσει για τους ρατσιστές Teddy Boys της δεκαετίας του 1950 και το «Rivers of Blood» του Enoch Powell, και είχα τις δικές μου εμπειρίες ρατσιστικής αντιμετώπισης, όταν η οικογένειά μου επέστρεψε στο Ηνωμένο Βασίλειο στα μέσα της δεκαετίας του 1980. Δεν έτυχε να υποστώ βίαιη επίθεση. Ωστόσο, βίωσα το ρατσισμό στο σχολείο και στο μετρό. Από νεαρή ηλικία ήμουν αντιρατσιστής. Θυμάμαι με νοσταλγία την πορεία με εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους τον Ιούλιο του 1988, που απαιτούσαν την απελευθέρωση του Νέλσον Μαντέλα – ένα σήμα τιμής. Μέσα σε αυτό το πλήθος ήμασταν η προσωποποίηση του «άλλου». Ήμουν εκεί με την κόρη μου, για να της δείξω το «Λονδίνο μου». Αλλά το Λονδίνο έχει πολλά πρόσωπα – το καλό, το κακό και το άσχημο.
Κινούμασταν γρήγορα, προσπαθώντας να φτάσουμε στην άλλη πλευρά της γέφυρας και να ξεφύγουμε πριν φτάσει το πλήθος. Το πλήθος συγκεντρωνόταν από το νότιο Λονδίνο και από τις δύο όχθες. Ήταν τρομακτικό, καθώς μας συμπίεζαν όλο και περισσότερο άνθρωποι που αντιπροσώπευαν όλα όσα δεν ήμασταν, και που ήθελαν να μας διώξουν για να «κάνουν τη Βρετανία ξανά μεγάλη». Αργότερα, οι αναφορές μιλούσαν για 110.000 έως 150.000 άτομα που κατευθύνονταν προς το Γουέστμινστερ. Τελικά καταφέραμε να ξεφύγουμε από αυτό τον εφιάλτη και φτάσαμε στο ξενοδοχείο. Ανακουφισμένος, είπα στη γυναίκα τζαμαϊκανής καταγωγής που φρόντιζε τις βαλίτσες μας ότι ήμασταν περικυκλωμένοι από φασίστες. «Άσ’ τους», απάντησε στωικά. Έκπληκτος, τη ρώτησα τι εννοούσε. Μου είπε για μια ηλικιωμένη γυναίκα που είχε έρθει να παραλάβει τις αποσκευές της πριν φτάσουμε, μια γυναίκα που επέμενε ότι η πορεία δεν αφορούσε τη φυλή ή τη μετανάστευση αλλά την ελευθερία του λόγου, που συνέχιζε να λέει «δεν είμαι ρατσίστρια» επειδή έχει δύο εγγόνια μισά Τζαμαϊκανούς, αλλά είχε πει στην κόρη της ότι θα πήγαινε στην πορεία. «Τι είναι αυτό;» είπα. «Είναι ρατσίστρια και δεν το ξέρει;» Η νεαρή γυναίκα χαμογέλασε ειρωνικά και απάντησε: «Είναι, αλλά απλά δεν το λέει στα εγγόνια της. Το κρύβει από την οικογένειά της, όπως πολλοί άλλοι».
Η κόρη μου ήταν μπερδεμένη. Τι συμβαίνει σε αυτό τον κόσμο; Γιατί υπάρχουν τόσοι πολλοί από αυτούς; Τι τους κάνει ρατσιστές; Ήταν δύσκολο να το εξηγήσω. Τονβράδυ, η διαδήλωση αναφέρθηκε ευρέως ως η μεγαλύτερη ακροδεξιά διαδήλωση στο Ηνωμένο Βασίλειο εδώ και χρόνια. Υπήρξε και μια αντιρατσιστική διαδήλωση, αλλά ήταν πολύ μικρότερη. Υπήρξαν βίαιες συγκρούσεις και η αστυνομία εμπόδισε τις δύο ομάδες να έρθουν σε σύγκρουση. Τις επόμενες μέρες παρακολούθησα τις συζητήσεις στα μέσα ενημέρωσης. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στο πώς να σταματήσει η μετανάστευση και να καταπολεμηθεί η «παράνομη μετανάστευση». Ο πατέρας μου, ο οποίος έφτασε στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά την ανεξαρτησία, κατατάσσεται στην «γενιά Windrush». Το πρόγραμμα Windrush Scheme θεσπίστηκε για να παρέχει έγγραφα και υπηκοότητα στα μέλη της γενιάς Windrush, τα οποία ήταν πολίτες της Κοινοπολιτείας που εγκαταστάθηκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο πριν από την 1η Ιανουαρίου 1973.
Παρακολούθησα τηλεοπτικές συζητήσεις όπου βουλευτές και υπουργοί του
Εργατικού Κόμματος υπερασπίστηκαν αυστηρότερες πολιτικές, ενώ βουλευτές των Τόρις και του Κόμματος της Μεταρρύθμισης επιτέθηκαν στην κυβέρνηση επειδή δεν προχώρησε αρκετά. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βρήκα δυνατές φωνές που θύμιζαν το πνεύμα παλαιότερων μαζικών κινημάτων –τις πορείες κατά του απαρτχάιντ και τις τεράστιες διαδηλώσεις κατά του πολέμου στη Γάζα– αλλά οι κυρίαρχες συζητήσεις σπάνια αναγνώριζαν ότι η ακροδεξιά πολιτική ωθεί τη Βρετανία προς την άβυσσο, αποσπώντας την προσοχή από τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η πλειοψηφία. Από τότε που έφυγα από το Ηνωμένο Βασίλειο την αρχή της χιλιετίας, έχω παρατηρήσει την παρακμή και την υποβάθμισή του. Το Brexit ήταν τόσο σύμπτωμα όσο και αιτία μιας ευρύτερης διαδικασίας που έκτοτε έχει επιταχυνθεί. Ήταν μια εισαγωγή στο «δικό μου Λονδίνο» για την κόρη μου. Μέρος του Λονδίνου μου έχει επιβιώσει και ανανεωθεί εν μέσω της βίαιης καπιταλιστικής μεταμόρφωσης. Αλλά τα «νοσηρά συμπτώματα» που περιέγραψε ο Αντόνιο Γκράμσι συγκεντρώνουν δύναμη, καθώς το παλιό πεθαίνει και το νέο αγωνίζεται να γεννηθεί. Η άσχημη δυστοπία της Ακροδεξιάς ξεδιπλώνεται. Καλύτερα να δράσουμε για να την σταματήσουμε πριν μια πιο τρομακτική Βρετανία απειλήσει τον ευρύτερο πολιτισμό.Αυτό είπα στην κόρη μου.
