Δεν ήταν έκπληξη που το ηλεκτρονικό περιοδικό «Χρόνος» [www.chronosmag.eu] και η αρχισυντάκτριά του Μικέλα Χαρτουλάρη, διοργάνωσε μια τόσο επίκαιρη συζήτηση, αν και προγραμματισμένη εδώ και καιρό. Με θέμα «Η θέση της ιστορίας στο σχολείο και πώς θα την αλλάξουμε», με ομιλητές από σχεδόν όλο το φάσμα των εμπλεκομένων, την Σία Αναγνωστοπούλου, αν. υπουργό Παιδείας, την Ελένη Αποστολίδου, που διδάσκει Διδακτική της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, τον Κώστα Γαβρόγλου, πρόεδρο της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής, την Χριστίνα Κουλούρη, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, τον Αντώνη Λιάκο, ιστορικό και ψυχή αυτού του κύκλου συναντήσεων, και την Βασιλική Σακκά, ιστορικό σύμβουλο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, και με επιμέρους ερωτήματα όπως: «Μπορεί η Ιστορία να προετοιμάσει τους μαθητές πώς να επεξεργάζονται τα εθνικά τραύματα και κυρίως πώς να προσανατολίζονται σε έναν πολύπλοκο κόσμο, όπου λείπουν τα συνεκτικά οράματα και τη θέση τους καταλαμβάνουν τα φαντάσματα του παρελθόντος;», το αποτέλεσμα ήταν «καταδικασμένο» να έχει πολύ ενδιαφέρον. Στο σημερινό φύλλο της «Εποχής» διαλέξαμε, με δυσκολία είναι αλήθεια, και δημοσιεύουμε ορισμένα αποσπάσματα από τις ομιλίες, επιχειρώντας να προσεγγίσουμε τον πυρήνα της συζήτησης, στον περιορισμένο χώρο αυτού του δισέλιδου.
Η ιστορία ως πρόβλημα προς επίλυση
Η απουσία κεντρικών ιστορικών ερωτημάτων και υπόθεσης εργασίας είναι μία από τις παθογένειες της ιστορικής εκπαίδευσης στο ελληνικό σχολείο. Δεν έχουμε στο σχολείο ιστορία ως πρόβλημα προς επίλυση, για να κινήσει το ενδιαφέρον των παιδιών. Αντίθετα, έχουμε αδυναμία ένταξης των ιστορικών γεγονότων σε ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, εγωκεντρισμό, διδακτισμό, ομφαλοσκοπικές αφηγήσεις, ατολμία –ποτέ δεν θα διδάξουμε τον εμφύλιο σε αυτή τη χώρα.
Θα επικεντρωθώ καταρχήν στο τι εννοούμε όταν λέμε σύγχρονα αναλυτικα προγράμματα και σχολικά εγχειρίδια. Θα πρέπει να σταθούμε περισσότερο σε αυτό που λέμε στοχοθετικά προγράμματα, σε αντίθεση με αυτά που έχουν λειτουργήσει μέχρι σήμερα, που είναι πολύ σφιχτά, κλειστά και περιγραφικά προγράμματα που δεν αφήνουν περιθώριο αυτενέργειας. Στο δημοτικό, τα παιδιά αντιλαμβάνονται καλύτερα ό,τι είναι εγγύτερο τους. Η έμφαση εδώ αφορά πρωτίστως το πώς και έπειτα το τι θα διδαχτεί το παιδί. Χρειάζονται, λοιπόν, βιωματικές και ομαδοσυνεργατικές δράσεις, όπως το θεατρικό παιχνίδι, η ανάληψη ρόλων, οι ιστορικοί περίπατοι, οι οργανωμένες επισκέψεις σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους. Επίσης, η έμφαση είναι καλό να δοθεί στον τρόπο που επικοινωνούν, δημιουργούν και συναναστρέφονται οι άνθρωποι και όχι στις διαρκείς πολεμικές συγκρούσεις.
Στο γυμνάσιο, ανάλογα, χρειάζεται να δοθεί η δυνατότητα να αναπτυχθεί η αφήγηση, ώστε να μπορέσουν τα παιδιά να εντάξουν τα επιμέρους, ελληνικά, θέματα, στο ευρύτερο ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο. Σε αυτήν την κατεύθυνση πολύ χρήσιμα είναι τα βιβλία που παρήχθησαν από την ομάδα της Άννας Φραγκουδάκη και της Θάλειας Δραγώνα για την εκπαίδευση των μουσουλμανοπαίδων. Πρόκειται για τα πιο άρτια παιδαγωγικά και επιστημονικά εγχειρίδια ιστορίας που έχουν παραχθεί. Η ιστορία χρειάζεται να μετακινηθεί από το επίπεδο της γνωστικής προσέγγισης και απομνημόνευσης, από τα ερωτήματα τι, πού, ποιος, γιατί, στο επίπεδο πιο σύνθετων ερωτημάτων, που συνδέουν το αίτιο με το αποτέλεσμα, της έννοιας της τομής και της συνάφειας, της κατανόησης της προέλευσης των ποικίλων ερμηνειών, της τεκμηρίωσης. Στην ανίχνευση, δηλαδή, και την καλλιέργεια της ιστορικής συνείδησης. Στην κατανόηση ότι οι διαφορετικές ερμηνείες του παρελθόντος αναπτύσσουν ή δομούν μια διαφορετική σύλληψη του παρόντος. Βασικό στοιχείο σε όλες τις βαθμίδες αποτελεί η παράθεση πολλαπλών προσεγγίσεων, πολυπρισματικού υλικού, η επαφή με την άποψη και την ερμηνεία του άλλου.
Στο λύκειο, δεν μπορεί παρά η ιστορία να είναι θεματική. Στην πρώτη τάξη θα μπορούσε να γίνει προσέγγιση σε βάθος ιστορικών θεμάτων από παλαιότερες περιόδους, με ποικίλες εστιάσεις και συνδέσεις. Στις δύο επόμενες τάξεις, η έμφαση θα πρέπει να δοθεί στη νεότερη και σύγχρονη ιστορία, εκεί που πάσχει η ελληνική ιστορική εκπαίδευση, ώστε να δοθούν στους μαθητές ερμηνευτικά κλειδιά για τη λειτουργία του κόσμου γύρω τους. Τελειώνοντας το λύκειο, τα παιδιά χρειάζεται να έχουν διδαχθεί τη μεταπολεμική ιστορία, του τέλους του 20ού αιώνα, αφού ουδέποτε στο σχολείο μας δεν προχωρούμε πέρα από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, πέρα από μια αναφορά στο κυπριακό ζήτημα και στην ένταξη της Ελλάδας στην Ε.Ε. Είναι δύσκολο, βέβαια, να συμφωνήσουμε όλοι στο τι θα διδαχτεί. Ωστόσο, ίσως μπορούμε να καταλήξουμε σε ορισμένες θεματικές που οι μαθητές θα κληθούν να μελετήσουν και να επεξεργαστούν, π.χ. ρατσισμός και φασισμός, ο ψυχρός πόλεμος, η κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού –τα παιδιά δεν μπορούν να κατανοήσουν γιατί ξαφνικά η Ελλάδα πλημμύρισε με πρόσφυγες από τις πρώην ανατολικές χώρες.
Όλα αυτά, βέβαια, δεν μπορούν να επιτευχθούν με ένα κρατικά παραγόμενο εγχειρίδιο. Είμαστε ίσως η μοναδική χώρα σε όλο το δυτικό κόσμο, τα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή, την Ιαπωνία, την Αμερική, που έχουμε ένα και μοναδικό κρατικά παραγόμενο και ελεγχόμενο εγχειρίδιο. Επίσης, ό,τι εγχειρίδιο παράγεται θα πρέπει να υπάρχει και σε ψηφιακή μορφή. Θα ήθελα ακόμη να παρατηρήσω ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε ένα πανεπιστημιακό μάθημα που να αφορά τις προδιαγραφές συγγραφής σχολικών εγχειριδίων.
Ένα ακόμα, μείζον, θέμα είναι η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Εύλογα η ιστορία θα πρέπει να ανατίθεται σε ιστορικούς και φιλολόγους. Σήμερα, το πρώτο περιγράφεται ως εξωπραγματικό και το δεύτερο ως μη απαραίτητο. Η διδακτική της ιστορίας και η βιβλιογραφική ενημέρωση των εκπαιδευτικών, οι οποίοι δυνητικά θα διδάξουν, θα πρέπει να εξασφαλίζεται μέσα από αναμόρφωση και εμπλουτισμό των προγραμμάτων σπουδών στις αντίστοιχες πανεπιστημιακές σχολές. Αλλά και μετά την τοποθέτηση σε σχολεία, μέσα από επισταμένη, απαιτητική, δύσκολη εισαγωγική επιμόρφωση, πολύ καλά συγκροτημένη, η οποία δεν πρέπει να έχει ποτέ τέλος, όπως τέλος δεν έχει ποτέ η επιστήμη. Η γνώση της ιστορίας και της σύγχρονης παιδαγωγικής επιστήμης είναι ο συνδυασμός που θα επιτρέψει να αλλάξει κάτι στο σχολείο και θα ενισχύσει την ειδικότητα του εκπαιδευτικού.
Τελειώνοντας, θα ήθελα να επισημάνω ότι δεν υπάρχουν σχολικοί σύμβουλοι ειδικότητας. Οι σύμβουλοι των φιλολόγων κάνουν τα πάντα, πράγμα που δεν μπορεί και δεν πρέπει να συμβαίνει. Μπορούν να διαμορφωθούν τρεις κλάδοι: ο σύμβουλος κλασικών φιλολόγων, αυτός που κάνει γλώσσα και λογοτεχνία και αυτός που κάνει ιστορία.
Βασιλική Σακκά
Από το παρόν προς τα πίσω
Βασικός πυρήνας της ιστορικής διαδικασίας είναι το να θέτει ένα πρόβλημα και στη συνέχεια να μπαίνει σε μια διαδικασία μελέτης, ερμηνείας, ώσπου στο τέλος να παρουσιάζεται μια συγκεκριμένη υπόθεση για το τι θα μπορούσε να έχει γίνει στο παρελθόν. Αυτά τα τρία χειραφετητικά στοιχεία απουσιάζουν από την ιστορική εκπαίδευση. Σε χώρες με μεγάλα πολιτικά προβλήματα, όπως η Ιρλανδία ή η Κύπρος όπου έχουν κατά καιρούς συγκροτηθεί διαδικασίες διαλεκτικής αντιμετώπισης του παρελθόντος, έχει παρατηρηθεί ότι στην αρχή της σχολικής φοίτησης οι μαθητές επηρεάζονται από τους δασκάλους και από τα προγράμματα διδασκαλίας. Όσο όμως μεγαλώνουν, οι μαθητές εξαρτώνται γνωστικά από τις κοινότητές τους. Η ιστορική κουλτούρα, το περιβάλλον δηλαδή στο οποίο καθένας μαθαίνει ιστορία, διαμορφώνεται από την ιστορία που παράγεται στο δημόσιο χώρο. Στην ανοιχτή κοινωνία που ζούμε, το θεσμικό πλαίσιο διαπιστώνεται ότι δεν φτάνει τελικά στους μαθητές.
Στα καθ’ ημάς θα στέγαζα όλα τα προβλήματα κάτω από την έννοια του συγκεντρωτισμού, που υπάρχει και στο κράτος και στην εκπαίδευση κατ’ επέκταση. Ως λύση, θα πρότασσα, αφενός, ένα πιο χαλαρό θεσμικό σύστημα, αφετέρου, πολύ περισσότερη βοήθεια στους εκπαιδευτικούς. Oι αδράνειες που εμφανίζονται τόσο σε επίπεδο κοινωνίας όσο και σε επίπεδο εκπαιδευτικών, όταν επιχειρούνται μεταρρυθμίσεις, οφείλονται στο ότι δεν υπάρχει βοήθεια, ειδικά σε σχέση με ό,τι συμβαίνει σε άλλες χώρες.
Η διδασκαλία χρειάζεται να δομείται από το παρόν προς τα πίσω. Μια σημαντική παράμετρος για την ενίσχυση του ενδιαφέροντος των μαθητών για την ιστορία είναι η συνάφεια. Χρειάζεται να χρησιμοποιούμε ό,τι μας φέρνουν οι μαθητές στην τάξη, αφού οι μαθητές είναι εκείνοι που θα χρησιμοποιήσουν την ιστορία στο μέλλον. Άρα να διαλέγουμε πράγματα όχι γενικώς σημαντικά, αλλά ό,τι θα είναι σημαντικό για το μέλλον των μαθητών μας.
Ελένη Αποστολίδου
Τα οξύμωρα της ιστορίας
Ανακαλώντας και παλιότερα άρθρα μου, υπάρχει η αίσθηση μιας επανάληψης του αυτονόητου, ενός σισσύφειου έργου που προσπαθεί να ολοκληρωθεί επί χρόνια. Αυτό το ερώτημα χρειάζεται να το απαντήσουμε. Αυτή η αποτυχία οφείλεται στην ύπαρξη διαφόρων οξύμωρων γύρω από την ιστορία. Πρώτον, ενώ η θέση της ιστορίας στην κοινωνία είναι πάρα πολύ σημαντική, όπως συνεχώς η επικαιρότητα μας υπενθυμίζει, η θέση της στο σχολείο είναι πολύ υποβαθμισμένη. Καταρχάς, από τους μαθητές, αλλά καί από την άποψη των ωρών διδασκαλίας καί από το γεγονός ότι δεν διδάσκεται από ιστορικούς. Δεύτερο οξύμωρο αποτελεί το ότι υπάρχει μια γενική δυσαρέσκεια για το πώς διδάσκεται η ιστορία, αλλά παράλληλα υπάρχει αντίδραση σε οποιαδήποτε απόπειρα μεταρρύθμισης του ισχύοντος συστήματος. Τρίτο οξύμωρο είναι το γεγονός ότι ενώ η τίθεται ως βασικός στόχος η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, στην πράξη ο τρόπος διδασκαλίας και εξέτασης της ιστορίας αναπαράγει την παπαγαλία. Τέταρτο, ενώ ζούμε σε μια εποχή επαναστατικών αλλαγών στα μέσα επικοινωνίας και άνθησης της ακαδημαϊκής ιστορίας, η σχολική ιστορία είναι τραγικά αποκομμένη και από τα δύο παραπάνω.
Από τα παραπάνω, θα μπορούσαμε ίσως να συμφωνήσουμε ότι η αδράνεια είναι πιο ισχυρή από εμάς. Επομένως η αλλαγή δεν μπορεί να επιτευχθεί με επανάσταση αλλά με μικρά βήματα, προσεκτικά σχεδιασμένα. Έχουμε ένα σύστημα εξετασιοκεντρικό, μήπως λοιπόν πρέπει να ξεκινήσουμε από εκεί; Να θυμόμαστε και κάτι ακόμα: ένα κακό εγχειρίδιο στα χέρια ενός καλού δασκάλου μπορεί να διδαχθεί, ένα καλό εγχειρίδιο στα χέρια ενός κακού δασκάλου δεν μπορεί να διδαχθεί. Άρα είναι πραγματικά σημαντικό να επενδύσουμε στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών.
Χριστίνα Κουλούρη
Η ιερή χώρα του ιστορικού ειναι το παρόν
Η αρχή στην οποία χρειάζεται να στηριχθούμε είναι: η ιστορία ως δημιουργός ταυτότητας. Πώς η ιστορία δημιουργεί ταυτότητες αλλά και διαβατήρια. Άκουσα πολλά και ενδιαφέροντα σην αποψινή συζήτηση, αλλά δεν άκουσα για αυτούς τους εκπαιδευτικούς που κατόρθωσαν να κάνουν τις τάξεις πραγματικά πολυπολιτισμικές, να εντάξουν παιδιά μεταναστών, να πάψουν τη Χρυσή Αυγή από τα σχολεία. Αυτή η εμπειρία πρέπει να φτάσει στην πολιτική ηγεσία και στην επιστημονική κοινότητα. Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να μην είχαν τα απαραίτητα εργαλεία, είχαν όμως ιστορική συνείδηση. Ότι, δηλαδή, η ιερή χώρα του ιστορικού ειναι το παρόν και όχι το παρελθόν.
Ένα τελευταίο σημείο, που θέλω να θέσω προς συζήτηση, είναι ότι ακόμα το ελληνικό κράτος έχει ένα γνώμονα για το πώς είμαστε ως έθνος. Οι ιστορικοί δεν τον έχουμε ανατρέψει, παρά μόνο αποσπασματικά. Άρα υπάρχουν εθνικά θέματα που δεν τα αγγίζει κανείς, δεν αποτελούν πολιτικά θέματα και δεν μπαίνουν σε διαλεκτική συζήτηση και δημοκρατική σύγκρουση. Φτάνουμε έτσι στο σημείο, οι ίδιοι οι ιστορικοί να θεωρούνται εθνικοί προδότες και λιγότερο αρμόδιοι να αποφανθούν επί θεμάτων που η ιστορική έρευνα προσεγγίζει, από τους πατριώτες.
Σία Αναγνωστοπούλου
Να ιστορικοποιήσουμε την αλήθεια
Συχνά υπάρχει η σύγχυση ότι η καλή και αποτελεσματική διδασκαλία είναι θέμα τεχνικών ή μεθοδων ή υλικών. Νομίζω αυτά είναι δευτερεύοντα, το πρωτεύον είναι η νοοτροπία του δασκάλου ή της δασκάλας. Ένα κεντρικό ερώτημα είναι: Ποια είναι τα προβλήματα που πάμε να λύσουμε με την καλή διδασκαλία; Ως προς την ιστορία της επιστήμης, η απάντηση είναι, πρώτον, να πείσουμε μαθητές και δασκάλους γιατί οι άνθρωποι στο παρελθόν πίστευαν ό,τι πίστευαν, τα οποία εμείς σήμερα θεωρούμε λάθος. Χρειάζεται να ιστορικοποιήσουμε την έννοια της αλήθειας. Δεύτερον, ποιες είναι οι διαδικασίες πειθούς. Καμία ιδέα δεν έπεισε επειδή ήταν καλή. Άρα έχει μεγάλη σημασία να μιλάμε για το λόγο για τον οποίο νομιμοποιούνται οι ιδέες.
Υπάρχουν δύο τρόποι με τους οποίους διδάσκοντες και διδασκόμενοι αποκτούν ιστορική συνείδηση. Ο πρώτος είναι μέσα από τα επιστημονικά εγχειρίδια, για την ακρίβεια μέσα από τον τρόπο που διδάσκουν επιστήμη, ο οποίος είναι ιστορικός. Ο δεύτερος τρόπος είναι η εκλαΐκευση. Η περαιτέρω εδραίωση της τεχνοκρατίας, τουλάχιστον μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ηγεμονικής ιδεολογίας στο δυτικό κόσμο. Ο μόνος τρόπος για να γίνει αυτό είναι η διαμόρφωση ουτοπιών. Αυτή τη χρονική περίοδο έχουμε τρεις ουτοπίες: η μία ήταν λόγω πυρηνικής ενέργειας, η δεύτερη ήταν η αντικατάσταση του ατόμου από το γονίδιο, η τρίτη είναι η τάση μαθηματικοποίησης των κοινωνικών επιστημών. Συνοψίζοντας, ενώ οι μαθητές και οι δάσκαλοι αποκτούν ιστορική συνείδηση μέσα από τα εγχειρίδια, αυτό ενισχύεται από τα εκλαΐκευτικά εγχειρήματα, τα οποία δεν είναι μόνο προσπάθεια η επιστήμη να γίνει για όλους, αλλά αποτελούν στοιχείο της ηγεμονικής ιδεολογίας κυρίως μέσα από τη συγκρότηση τέτοιων ουτοπιών.
Κώστας Γαβρόγλου
