Ήμουν ούτε πέντε χρονών όταν καίγονταν οι φάκελοι, το 1989. Δεν έχω μνήμες από εκείνες τις μέρες, αλλά μεγάλωσα με ιστορίες. Οι μεγαλύτεροι, που έζησαν τις διώξεις του μετεμφυλιακού κράτους, πανηγύριζαν βλέποντας τις φωτιές να καταστρέφουν τα χαρτιά που τους είχαν καταδικάσει σε εξορίες και βασανιστήρια. Τώρα βλέπω την αντίφαση. Ναι, καταστράφηκαν ιστορικά ντοκουμέντα, αλλά αυτή δεν ήταν απλά μια τεχνική απόφαση – ήταν μια πολιτική επιλογή. Το ελληνικό κράτος προτίμησε να εξαφανίσει τα ίχνη της καταστολής του, αντί να έρθει αντιμέτωπο με την Ιστορία. Έτσι, η συλλογική μνήμη τραυματίστηκε, αλλά το κράτος κατάφερε να διασφαλίσει τη συνέχειά του χωρίς να λογοδοτήσει.
Η νέα εποχή επιτήρησης και ο καπιταλισμός της επιτήρησης
Η πρακτική αυτή δεν σταμάτησε ποτέ, απλώς άλλαξε μορφή. Το κράτος και το κεφάλαιο πάντα έβρισκαν τρόπους να παρακολουθούν εκείνους που αντιστέκονταν. Το σοκαριστικό δεν είναι τόσο η ίδια η επιτήρηση, όσο η απάθεια με την οποία την αποδεχόμαστε στις μέρες μας. Η γενιά μου δεν έζησε την εποχή των φακέλων, αλλά μεγάλωσε μέσα στο πνεύμα του νεοφιλελευθερισμού, μας έπεισαν πως η ιδιωτικότητα είναι πολυτέλεια και η επιτήρηση αναγκαιότητα.
Η λογική της αγοράς διαπέρασε κάθε πτυχή της ζωής μας. Τα δεδομένα μας έγιναν εμπόρευμα και εμείς τα προϊόντα. Η σημερινή επιτήρηση δεν είναι απλά συνέχεια των φακέλων, αλλά μια νέα μορφή εκμετάλλευσης, όπου ο εξορυκτικός καπιταλισμός των δεδομένων λειτουργεί όπως η πρωταρχική συσσώρευση: απαλλοτριώνει προσωπικές πληροφορίες και συμπεριφορές, μετατρέποντάς τες σε εμπορεύσιμα δεδομένα που παράγουν υπεραξία. Η Σόσανα Ζούμποφ χαρακτήρισε εύστοχα αυτό το φαινόμενο ως «καπιταλισμό της επιτήρησης», όπου η ανθρώπινη συμπεριφορά γίνεται εμπορεύσιμο προϊόν. Η αλγοριθμική διαχείριση που ασκείται μέσω των πλατφορμών εντείνει τον έλεγχο και τη διαμόρφωση συμπεριφορών προς όφελος του κεφαλαίου.
Η ασφάλεια ως πρόσχημα και η ταξική διάσταση της επιτήρησης
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η «ασφάλεια» έγινε το πρόσχημα για μια μαζική επιτήρηση. Το ζήτημα δεν είναι αν έχεις κάτι να κρύψεις, αλλά ποιος ορίζει τι είναι «επικίνδυνο». Πολλοί ακτιβιστές και δημοσιογράφοι έχουν γίνει στόχοι παρακολούθησης, είτε λόγω δράσεων για κλιματική δικαιοσύνη είτε επειδή αποκάλυψαν σκάνδαλα. Στην Ελλάδα του σήμερα, οι υποθέσεις «Predator» και οι παρακολουθήσεις πολιτικών και ακτιβιστών αποτελούν την ψηφιακή συνέχεια των φακέλων, διεισδύοντας βαθιά στην ιδιωτική ζωή.
Η ατομική λύση είναι αυταπάτη. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από ένα σύστημα που ελέγχει τα πάντα. Όταν η ιδιωτικότητα γίνεται προνόμιο, την απολαμβάνουν μόνο οι ισχυροί. Οι εργαζόμενοι στην «Amazon» παρακολουθούνται σε κάθε τους βήμα, ενώ ο Μπέζος απολαμβάνει πλήρη ιδιωτικότητα. Στην Ελλάδα, η επιτήρηση στους χώρους εργασίας –από τις κάμερες μέχρι τις κάρτες εργασίας– δείχνει ότι οι εργαζόμενοι ελέγχονται, όχι όμως οι εργοδότες.
Η ταξική διάσταση της επιτήρησης είναι διττή: από τη μία, εντατικοποιεί την εκμετάλλευση της εργασίας μέσω της διαρκούς παρακολούθησης και, από την άλλη, στοχεύει στην καταστολή της συλλογικής οργάνωσης και αντίστασης. Όπως οι φάκελοι παλαιότερα κατέγραφαν πολιτικές πεποιθήσεις, έτσι και τα σημερινά ψηφιακά συστήματα χαρτογραφούν κοινωνικά δίκτυα και πιθανά κινήματα αντίστασης.
Τεχνολογία και παραγωγικές σχέσεις: Μια διαλεκτική προσέγγιση
Οι τεχνολογίες επιτήρησης δεν αναπτύχθηκαν σε κοινωνικό κενό, αλλά εντός συγκεκριμένων παραγωγικών σχέσεων. Ο Μαρξ μας υπενθυμίζει πως οι παραγωγικές δυνάμεις, όπως η τεχνολογία, εξελίσσονται, αλλά οι παραγωγικές σχέσεις συχνά παραμένουν σταθερές, δημιουργώντας αντιφάσεις. Η ψηφιακή τεχνολογία έχει απελευθερωτικές δυνατότητες – θα μπορούσε να μειώσει την αναγκαιότητα της υπερεργασίας, να διευρύνει την πρόσβαση στη γνώση, να ενισχύσει τη δημοκρατία. Όμως, μέσα στον καπιταλισμό χρησιμοποιείται για να εντείνει την εκμετάλλευση, τον έλεγχο και τη χειραγώγηση.
Χρειαζόμαστε μια διαλεκτική προσέγγιση της τεχνολογίας που αναγνωρίζει αυτές τις αντιφάσεις. Δεν πρόκειται για απόρριψη της τεχνολογίας, αλλά για κριτική οικειοποίησή της εντός ενός εναλλακτικού κοινωνικού πλαισίου που θα αφορά τους πολλούς κι όχι την κερδοφορία των ελάχιστων.
Η κρίση των προοδευτικών δυνάμεων
Οι προοδευτικές δυνάμεις του 21ου αιώνα έχουν αποξενωθεί από τα πλατιά κοινωνικά στρώματα. Οι οργανώσεις βάσης, τα σωματεία και οι συλλογικότητες θα έπρεπε να παλεύουν να επανασυνδεθούν με τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων. Αντί γι’ αυτό, αναλώνονται σε μια αντιπαράθεση μεταξύ «ταυτοτικών» και «ταξικών» αγώνων που τον 21ο αιώνα, εκτός από ψευδεπίγραφη και διχαστική, δρα παραλυτικά για τα κινήματα. Ο φεμινιστικός αγώνας, οι διεκδικήσεις των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και ο αντιρατσισμός είναι αδιάσπαστο μέρος της ταξικής πάλης και το αντίστροφο. Η πρόκληση είναι η ενσωμάτωση αυτών των αγώνων σε ένα ενιαίο πρόγραμμα κοινωνικής χειραφέτησης. Για παράδειγμα, ο αγώνας για ψηφιακή ιδιωτικότητα συνδέεται με τον αγώνα για εργασιακά δικαιώματα. Ταυτόχρονα, οι προοδευτικές δυνάμεις δεν έχουν αναπτύξει ένα συνεκτικό αφήγημα για την τεχνολογία. Αντί να προτείνουν εναλλακτικές, παγιδεύονται ανάμεσα σε τεχνοφοβία και άκριτη αποδοχή της τεχνολογικής «εξέλιξης», θεωρώντας αυθαίρετα ότι θα περιλαμβάνει και τις ίδιες.
Η παγκόσμια διάσταση του αγώνα ενάντια στην ψηφιακή επιτήρηση
Η ψηφιακή επιτήρηση έχει διεθνή χαρακτήρα. Οι τεχνολογικοί κολοσσοί λειτουργούν υπερεθνικά, εκμεταλλευόμενοι τα διαφορετικά νομικά παραθυράκια για να αυξάνουν την εξουσία τους. Άρα, η αντίσταση δεν μπορεί να περιοριστεί σε εθνικά σύνορα. Οι αγώνες στην Ελλάδα συνδέονται άμεσα με τους αντίστοιχους παγκοσμίως, από τις ΗΠΑ και την Κίνα μέχρι τη Βραζιλία. Ένας διεθνής συντονισμός είναι απαραίτητος.
Προς μια νέα συλλογική αντίσταση
Δεν μπορούμε να περιμένουμε λύσεις από τους θεσμούς που επωφελούνται από την επιτήρηση. Η απάντηση βρίσκεται στη συλλογική δράση. Χρειαζόμαστε ένα κίνημα που θα επικεντρωθεί στα ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα τις ζωές των ανθρώπων: εργασία, στέγαση, υγεία, εκπαίδευση, περιβάλλον, ψηφιακά και μη δικαιώματα. Όχι μια επιστροφή σε παλιές μορφές οργάνωσης, αλλά μια νέα προσέγγιση για τον 21ο αιώνα. Η καύση των φακέλων δεν ήταν το τέλος της Ιστορίας. Ήταν μόνο ένα κεφάλαιο στη διαρκή μάχη ενάντια στο σύστημα. Σήμερα, η μάχη για την ψηφιακή ιδιωτικότητα είναι μέρος της ίδιας παλιάς μάχης, με νέα εργαλεία και νέες δυνατότητες για αντίσταση και αλληλεγγύη.
