«Το να μεταφράζεις ως φεμινίστρια σημαίνει να σχεδιάζεις για να υπονομεύσεις την πατριαρχία που κυριαρχεί στη γλώσσα, στη γραφή, στη λογοτεχνία… Το να μεταφράζεις σημαίνει να συμβάλεις στην κατασκευή νοήματος, αλλά και να ερμηνεύεις την καινοτομία της λέξης. Οπότε, η μετάφραση δεν είναι μια παθητική πράξη, αλλά προσφέρει διάφορα κλειδιά για την ερμηνεία του κόσμου, για την ενίσχυση της κατανόησης των κοινωνικών σχέσεων και την ανάδειξη γεγονότων και υποκειμενικοτήτων που έχουν σβηστεί από την εκδοτική βιομηχανία ή την πατριαρχική μετάφραση», γράφει η, γεννημένη το 1987 μεταφράστρια και ιδιοκτήτρια του εκδοτικού οίκου Hystériques & AssociéΕs, Νοεμί Γκρουνενβάλντ (Noémie Grunenwald). Η ίδια έχει μεταφράσει κείμενα και συγγραφείς από τα αγγλικά στα γαλλικά, συμπεριλαμβανομένων των Ντόροθι Άλισον, Μπελ Χουκς, Τζόαν Νεστλ, Σοφί Λιούις, Σίλβια Φεντερίτσι και πολλών άλλων, στο πλαίσιο του Babel, του φεστιβάλ λογοτεχνίας και μετάφρασης στην Μπελιντζόνα της Ελβετίας.
Λέξεις που κατασκευάζουν τον λόγο
«Πώς μπορούμε να μεταφέρουμε νόημα; Υπάρχει ίσως ένα νόημα πέρα από τις λέξεις στις οποίες είναι εγγεγραμμένο;» διερωτάται η Γκρούνενβαλντ. «Στην καθημερινή ζωή, σπάνια ξέρω τι σκέφτομαι για ένα θέμα πριν το ακούσω ή το συζητήσω με πολλά άτομα. Το νόημα είναι μια συλλογική διαδικασία [..]. Μετάφραση σημαίνει κατασκευή νοήματος, αλλά και ερμηνεία της καινοτομίας της λέξης. Από αυτή την οπτική γωνία, η μετάφραση δεν είναι μια παθητική πράξη, αλλά προσφέρει διάφορα κλειδιά για την ερμηνεία του κόσμου, για την ενίσχυση της κατανόησης των κοινωνικών σχέσεων και τον εντοπισμό γεγονότων και υποκειμενικότητων που έχουν διαγραφεί από την εκδοτική βιομηχανία ή την πατριαρχική μετάφραση».
«Όταν γράφω, δεν ξέρω εκ των προτέρων ακριβώς τι θέλω να πω», συνεχίζει η Γκρούνενβαλτ. «Μπλέκομαι σε λέξεις που, σταδιακά, κατασκευάζουν τον λόγο. Δεν γράφω στην υπηρεσία οποιουδήποτε προκαθορισμένου νοήματος που θα ήταν συνεκτικά θαμμένο κάπου στο μυαλό μου [..]. Δεν έχει νόημα να αναζητούμε το βαθύ νόημα ενός κειμένου με την ελπίδα να το μεταγράψουμε σε μια άλλη γλώσσα. […]. Σαν να καταλαβαίναμε πραγματικά ο ένας τον άλλον στην ίδια γλώσσα, […] σαν ο καθένας μας να γνώριζε όλες τις έννοιες κάθε λέξης (Marie-Hélène Dumas, Journal d’une transluction, 2016). Δεν υπάρχει βαθύ νόημα. Δεν είναι τίποτα περισσότερο από λέξεις τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη. Αν οι λέξεις είναι η πρώτη ύλη του συγγραφέα, τότε μπορούν να θεωρηθούν τα κύρια εργαλεία του μεταφραστή. Η επιλογή τους, επομένως, αντιπροσωπεύει ένα ουσιαστικό στοιχείο του έργου μας. Όμως, σε μια δεδομένη λέξη, αυτό που εννοείται συνδέεται και με τον τρόπο κατανόησης (Walter Benjamin, The Translator’s Task 2007). Γι’ αυτό δεν υπάρχουν ισοδυναμίες. Η μετάφραση είναι μια συνεχής αποτυχία».
Η μετάφραση της φεμινιστικής λογοτεχνίας
«Το να μεταφράσεις τη φεμινιστική επανάσταση σημαίνει, επίσης, να ερμηνεύσεις την καινοτομία των λέξεων και του νοήματος. Ο πλούτος της φεμινιστικής λογοτεχνίας και θεωρίας μάς αναγκάζει να ανατρέψουμε όρους, κανόνες και συνήθειες κατανόησης και γραφής, μας αναγκάζει να χρησιμοποιήσουμε λέξεις που δεν υπάρχουν ακόμη.
Όσο βαθιά κι αν είναι η γνώση της γλώσσας του μεταφραστή, η διαδικασία της μετάφρασης αποκαλύπτει προβλήματα κατανόησης που δεν εντοπίζονται πάντα στη διάρκεια της ανάγνωσης. Ομοίως, η αναθεώρηση ενός βιβλίου […] ή η μετάδοση μιας γνώσης απαιτεί τον ακριβή προσδιορισμό της μορφής, του περιεχομένου του και όλων όσων τα συνδέουν. Είναι διαφορετικό να διαβάζεις Τζούντιθ Μπάτλερ από το να διδάσκεις ή να αναλύεις Τζούντιθ Μπάτλερ. Αυτός είναι ίσως ο λόγος που κάποιοι λένε ότι οι μεταφραστές μιλούν με ενθουσιασμό για τα έργα που έχουν μεταφράσει. Η μετάφραση δεν είναι απλώς ανάγνωση, είναι σε βάθος μελέτη. Σημαίνει να ξοδεύεις ώρες σε βιβλία, στο διαδίκτυο [..] ή ανάμεσα στα ράφια των βιβλιοθηκών, προκειμένου να επιλέξεις μια λέξη που μερικές φορές έχει μόνο μία συλλαβή. [..] Σημαίνει να αναρωτιέσαι γιατί επιλέχθηκε αυτή η λέξη αντί για εκείνη. Σημαίνει να αμφιβάλλεις συνεχώς για τις δικές σου επιλογές και ικανότητες: “κι αν μου ξέφυγε κάτι;”».
Ερμηνεία λέξεων και κειμένων
«Ερμηνεύοντας τη λέξη, σχεδόν κινηματογραφικά, είναι σαν να είσαι ηθοποιός, αλλά με χαμηλό προϋπολογισμό, χωρίς τη λάμψη: Βυθίζεσαι σε ένα γραπτό κείμενο, έναν ρόλο, μια σκέψη, έναν τρόπο έκφρασης. Μαθαίνεις ένα ακριβές λεξιλόγιο, απορροφώντας συγκεκριμένους επιλεγμένους τύπους. [..] Οι μεταφράσεις μου με γεμίζουν. [..] Έμαθα ότι οι σύνθετες έννοιες μπορούν να εκφραστούν με σύντομες προτάσεις και ακριβείς λέξεις, και ότι αυτό, πέρα από συντακτική δυνατότητα, είναι πολιτική ευθύνη. Αφού πέρασα αρκετούς μήνες μεταφράζοντας τη Σίλβια Φεντερίτσι, έμαθα νέες μεθόδους για να δημιουργώ “διάλογο”ανάμεσα στα αποσπάσματα, τις αναφορές και το σώμα των κειμένων. Αφού πέρασα αρκετές εβδομάδες μεταφράζοντας τη Σάρα Άχμεντ, έμαθα ότι οι ιδέες μπορούσαν να διατυπωθούν σε ένα μητρώο που ήταν ταυτόχρονα ακαδημαϊκό και λογοτεχνικό, και μάλιστα γεμάτο χιούμορ. Αφού πέρασα αρκετές εβδομάδες μεταφράζοντας τη Ντόροθι Άλισον, συνειδητοποίησα ότι το να πεις μιαν αλήθεια απαιτούσε απλώς πολλή δουλειά».
Μεταφράζοντας ως φεμινίστρια
«Δεν πιστεύω ότι η μετάφραση σημαίνει εξαφάνιση ή ακύρωση αλλά το αντίθετο: συνεργασία με τον συγγραφέα και τον επιμελητή, τους διορθωτές, τους γραφίστες, τους άλλους μεταφραστές, συγγραφείς κ.λπ. Συνεργασία προς ένα κοινό ιδανικό. Γι’ αυτό ισχυρίζομαι ότι δεν θα ήξερα πώς να μεταφράσω κάποιον που είναι εχθρικός απέναντί μου. Όταν μιλάω για φεμινιστική μετάφραση, μιλάω για την αγάπη, αλλά για τη λεσβιακή αγάπη, με μια πολιτική και πολύ συγκεκριμένη έννοια. Δεν μιλάω για την αγάπη-δύναμη, αλλά για την αγάπη-συνενοχή. Όχι, όχι αγάπη: συνενοχή. Το να μεταφράζεις ως φεμινίστρια σημαίνει να σχεδιάζεις προκειμένου να σαμποτάρεις την πατριαρχία στη γλώσσα, στη γραφή, στη λογοτεχνία και, κι αν είναι δυνατό, πέρα από αυτήν. Χρησιμοποιώ τον όρο “φεμινισμός” με την έννοια της Μπελ Χουκς επειδή οι μεταφράσεις μου τροφοδοτούν πλήρως τον τρόπο που γράφω. Δεν πρόκειται για αναζήτηση ίσων ευκαιριών, αλλά για αγώνα για τον τερματισμό της σεξιστικής καταπίεσης, για την εξάλειψη της ιδεολογίας της κυριαρχίας και για δέσμευση για αναδιοργάνωση της κοινωνίας» (Φεμινιστική Θεωρία. Από το Περιθώριο στο Κέντρο, 1984).
«Το να μεταφράζεις ως φεμινίστρια σημαίνει να επιλέγεις κείμενα που μας προσφέρουν κλειδιά για την ερμηνεία του κόσμου. Να κατανοείς τις κοινωνικές σχέσεις και να εντοπίζεις γεγονότα και υποκειμενικότητες που έχουν σβηστεί από την εκδοτική βιομηχανία ή την πατριαρχική μετάφραση. Όταν οι άνθρωποι έχουν πολύ περιορισμένη κοινωνική δύναμη, μπορούν να πετύχουν τις επιδιώξεις τους μόνο όταν οργανώνονται συλλογικά, συνωμοτώντας. Δεν πρόκειται για την παλιά διχοτομία της μετάφρασης ως διαγραφή ή ιδιοποίηση που τίθεται σε συζήτηση εδώ, αλλά μάλλον μια νέα διαμόρφωση στην οποία η συνενοχή διαμορφώνει κάθε βήμα. Επειδή δεν πρόκειται μόνο για δημιουργία ή τέχνη, αλλά για αναγκαιότητα και αγώνα».
Πηγή: : www.artribune.com.
Μετάφραση/επιλογή: Σοφία Ξυγκάκη
