Φωτογραφία: Afitab / Pexels
Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός των είκοσι σημείων πέτυχε, σε ένα πρώτο επίπεδο, έναν άμεσο στόχο: την προσωρινή παύση της εξελισσόμενης γενοκτονίας, έστω και αν οι ισραηλινές δυνάμεις εξακολουθούν να παραβιάζουν συστηματικά τους όρους της. Ωστόσο, η συμφωνία απέτυχε να ενσωματώσει δύο κρίσιμες διαστάσεις που θα μπορούσαν να μεταβάλουν ριζικά τη δυναμική του Παλαιστινιακού ζητήματος: α) την επίσημη αναγνώριση του παλαιστινιακού κράτους και β) την προοπτική συγκρότησής του. Η απουσία αυτή, αν και συνιστά στρατηγική ήττα σε θεσμικό επίπεδο, φαίνεται να επιφέρει ένα αντίρροπο αποτέλεσμα στο διεθνές σύστημα. Πλέον, ένα ολοένα αυξανόμενο φάσμα κρατών –όχι μόνο του παγκόσμιου Νότου, αλλά και του δυτικού κόσμου– υιοθετεί την άποψη ότι δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη λύση χωρίς την ίδρυση ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους. Η αντίληψη αυτή αντλεί τη νομιμοποιητική της βάση από το ιστορικό προηγούμενο της αναγνώρισης του Ισραήλ μέσω του Ψηφίσματος 181 του ΟΗΕ για τη διχοτόμηση της ιστορικής Παλαιστίνης το 1947, εντούτοις η αναλογία αυτή ενέχει σοβαρούς αναχρονισμούς, δεδομένων των διαφορετικών ιστορικών και γεωπολιτικών συνθηκών. Επιπλέον, το διεθνές κίνημα αλληλεγγύης για την Παλαιστίνη έχει αναζωπυρωθεί λαμβάνοντας μεγάλες διαστάσεις· πολλοί το παραλληλίζουν με το κίνημα κατά του Πολέμου στο Βιετνάμ κατά τη δεκαετία του 1970 και το κίνημα κατά του απαρτχάιντ. Αυτός είναι και ο λόγος που το Ισραήλ θεωρεί το φιλοπαλαιστινιακό κίνημα ως έναν από τους μεγαλύτερους παράγοντες υπαρξιακής απειλής.
Ένα ακόμη σημείο τριβής αφορά την προβλεπόμενη «αποριζοσπαστικοποίηση» και «παροπλισμό» (decommissioning) των παλαιστινιακών ένοπλων οργανώσεων. Ο όρος αποριζοσπαστικοποίηση παραμένει ασαφής και ιδεολογικά φορτισμένος, χωρίς να αντιστοιχεί σε σαφή στρατιωτική ή θεσμική διαδικασία. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι ο αφοπλισμός μη κρατικών δρώντων σπανίως επιτυγχάνεται πλήρως· συνήθως συνοδεύεται από τον μετασχηματισμό τους σε νόμιμες πολιτικές οντότητες ή από τη διατήρηση ενός πυρήνα ένοπλης δράσης. Η περίπτωση της Χεζμπολλά στον Λίβανο είναι ενδεικτική και συμπεριλαμβάνει και τις δύο παραπάνω παραμέτρους. Ο παροπλισμός, κυρίως, παραπέμπει στον αντίστοιχο του IRA στη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής το 1998, όπου συμφωνήθηκε ο σταδιακός παροπλισμός του Ιρλανδικού Δημοκρατικού Στρατού σε ένα βάθος περίπου δύο χρόνων, διαδικασία που τελικά κράτησε πολλά περισσότερα χρόνια έως ότου αφοπλιστεί πλήρως. Η απόπειρα αποκλεισμού της Χαμάς από τις διαδικασίες πολιτικής και στρατιωτικής ανασυγκρότησης αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη, καθώς το κίνημα διαθέτει δύο κρίσιμους πυλώνες ανθεκτικότητας: την ιδεολογική του σύνδεση με το πολιτικό Ισλάμ και τα βαθιά κοινωνικά του ερείσματα στη Λωρίδα της Γάζας. Η διττή του φύση –ως πολιτικού κόμματος και ένοπλης οργάνωσης, αλλά και ως σημαντικού δρώντος της κοινωνίας των πολιτών– του επιτρέπει να επιβιώνει πολιτικά και επιχειρησιακά. Η αναπροσαρμογή των τακτικών της σε μορφές αντάρτικου πολέμου καταδεικνύει την ικανότητά της να προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες και να διατηρεί τη λειτουργία της ως κεντρικός φορέας της παλαιστινιακής αντίστασης.
Ο εκτοπισμός ως πεδίο ιδεολογικής και στρατηγικής επιβολής
Στο σημείο αυτό απαιτείται μια παρεκβολή για λόγους αναλυτικής σαφήνειας. Η ιστορική και πολιτική πραγματικότητα στα Κατεχόμενα δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς την ένταξή της σε ένα ευρύτερο ερμηνευτικό πλαίσιο: την ιδεολογική συγκρότηση του εκτοπισμού των Παλαιστινίων ως ιδρυτικού μύθου του σιωνισμού. Στην πρώιμη σιωνιστική σκέψη διατυπώθηκε ρητά η θέση ότι η εγκαθίδρυση εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη προϋπέθετε τον εκτοπισμό του ντόπιου πληθυσμού. Ο Λέο Μότζκιν ήδη τόνιζε την αρχή της «αδύνατης συνύπαρξης», καθώς ο εκτοπισμός δεν αντιμετωπιζόταν ως απλή συνέπεια, αλλά ως οργανικό στοιχείο του εποικιστικού σχεδίου. Η ιδεολογική θεμελίωση αυτής της λογικής αποτυπώνεται καθαρά στη «Στρατηγική του Σιδερένιου Τείχους» του Ζέεβ Ζαμποτίνσκι (1923). Η στρατηγική αυτή προέβλεπε ότι οι Παλαιστίνιοι δεν θα αποδέχονταν οικειοθελώς την απώλεια της γης τους και, συνεπώς, μόνο μέσω στρατιωτικής υπεροχής και βίαιου εξαναγκασμού θα μπορούσε να διασφαλιστεί μια «εβραϊκή πλειοψηφία». Η λογική αυτή οδηγεί σε μια διαρκή διαδικασία επέκτασης και εθνοκάθαρσης, με κορύφωση το 1948 με το σχέδιο Dalet και τη Nakba, τη συστηματική δηλαδή εκδίωξη των Παλαιστινίων και την αναδιαμόρφωση του δημογραφικού χάρτη.
Ο Πόλεμος των Έξι Ημερών το 1967 αποτέλεσε ορόσημο στη μετεξέλιξη του δόγματος του εκτοπισμού. Η νέα γεωγραφική και δημογραφική πραγματικότητα οδήγησε στην αναβίωση της ιδέας της «μεταφοράς» των Παλαιστινίων, όπως αποτυπώθηκε στα σχέδια των Λεβί Εσκόλ και Γιγκάλ Αλλόν. Στόχος ήταν η πληθυσμιακή αραίωση και η εκδίωξη προς το Σινά και τη Δυτική Όχθη. Η διοίκηση της Γάζας από τον Αριέλ Σαρόν στις αρχές της δεκαετίας του 1970 αποτέλεσε χαρακτηριστική εφαρμογή αυτής της στρατηγικής: κατεδαφίσεις, απελάσεις, επέκταση εποικισμών και αστικός επανασχεδιασμός συνιστούσαν μηχανισμούς ελέγχου και απο-ανάπτυξης. Μετά το 1977, η εντατικοποίηση των εποικισμών μετέτρεψε τη Γάζα σε εργαστήριο αποικιακής πολιτικής, όπου η οικονομική ασφυξία λειτουργούσε συμπληρωματικά προς τον φυσικό εκτοπισμό.
Στις επόμενες δεκαετίες, η λογική του εκτοπισμού παρέμεινε κεντρική στις ισραηλινές στρατηγικές. Η προσπάθεια της δεκαετίας του 1980 να πεισθεί ο Μουμπάρακ για παραχώρηση εδαφών στο Σινά εντάσσεται στην ίδια λογική εκτοπισμού. Την ιδεολογική συνέχεια αυτής της παράδοσης αποτυπώνει και το σχέδιο του Τζιόρα Εϊλάντ στις αρχές του 21ου αιώνα, το οποίο πρότεινε ανταλλαγές εδαφών με την Αίγυπτο ώστε να δημιουργηθεί ένας «διαχειρίσιμος» παλαιστινιακός πληθυσμός υποτελής στο ισραηλινό κράτος. Η σύγχρονη εκδοχή του δόγματος του εκτοπισμού εμφανίζεται στις προτάσεις του Εϊλάντ και του Μπεζαλέλ Σμότριχ. Ο πρώτος πρότεινε ανοιχτά τη μετοίκηση Παλαιστινίων προς την Ιορδανία ή το Σινά διασφαλίζοντας τη «δημογραφική καθαρότητα», ενώ το στρατιωτικό δόγμα Dahiyeh του 2006 νομιμοποίησε τη συλλογική τιμωρία και την εκτεταμένη καταστροφή ως μέσο εξαναγκασμού. Το «Αποφασιστικό Πλάνο» του Σμότριχ απορρίπτει ρητά κάθε προοπτική συνύπαρξης, θέτοντας ως μοναδικές επιλογές για τους Παλαιστίνιους τον εκτοπισμό ή την πλήρη υποταγή.
Από τον Ζαμποτίνσκι έως τη σημερινή ισραηλινή Ακροδεξιά, ο εκτοπισμός παραμένει διαχρονικό και δομικό στοιχείο της σιωνιστικής σκέψης και πρακτικής, συνδέοντας τη στρατιωτική ισχύ με τη δημογραφική μηχανική ως προϋπόθεση για τη διατήρηση και διεύρυνση του εθνοκρατικού χαρακτήρα του Ισραήλ και λειτουργώντας ως καθοριστικός παράγοντας για την ανάδυση και εξέλιξη της παλαιστινιακής αντίστασης.
Η τωρινή κατάσταση
Υπό το πρίσμα των παραπάνω, η σημερινή κατάσταση στη Λωρίδα της Γάζας μπορεί να γίνει κατανοητή ως προϊόν μιας μακρόχρονης ιδεολογικής πρόσληψης της περιοχής ως χώρου προορισμένου ως μη κατοικήσιμου. Η συστηματική παραγωγή ανθρωπιστικής κρίσης –η καταστροφή νοσοκομείων, ενεργειακών και υδρευτικών υποδομών, κατοικιών, σχολείων, καθώς και η πρόκληση λιμού– έχει συνδυαστεί με τη βαθιά διάρρηξη της δημόσιας τάξης, διαμορφώνοντας ένα περιβάλλον εκτεταμένου χάους. Σε αυτό το πλαίσιο, οι ισραηλινές δυνάμεις κατοχής φέρονται να έχουν μεταβιβάσει κατασχεθέντα όπλα σε ανταγωνιστικές προς τη Χαμάς τοπικές ένοπλες ομάδες, επιδιώκοντας τη διατήρηση της εσωτερικής σύγκρουσης ως μηχανισμού ελέγχου και μετά την επιχειρησιακή τους αποχώρηση από ορισμένες περιοχές.
Αποτέλεσμα της στρατηγικής του «πολέμου δι’ αντιπροσώπων» είναι η κατάτμηση της Γάζας σε πολλαπλές ζώνες ελέγχου. Στον νότο επικρατεί η οικογένεια Ντογμούς, η οποία έχει κατηγορηθεί για βίαιες επιθέσεις σε σημεία ανθρωπιστικής βοήθειας, ενώ δραστηριοποιούνται επίσης οι ομάδες του Γιάσερ Αμπού Σαμπάμ –με αναφορές σύνδεσης με τον ISIS– και των Μουντζάιντα. Στον βορρά δεσπόζουν οι οργανώσεις της οικογένειας Χαλάς. Οι ομάδες αυτές έχουν ενισχυθεί, σύμφωνα με αναφορές, με χρηματοδότηση, οπλισμό και καθοδήγηση από τον IDF, ιδίως κατά μήκος της λεγόμενης «κίτρινης γραμμής», η οποία χωρίζει τη Λωρίδα σε τμήματα με 42% υπό τον έλεγχο της Χαμάς και 58% υπό τον ισραηλινό έλεγχο.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο σχεδιασμός για τη δημιουργία της «Νέας Ράφα», μιας «αποστρατιωτικοποιημένης» και «μετριοπαθούς» ζώνης στα νότια της Λωρίδας, όπου προτείνεται η συγκέντρωση της πλειονότητας των Παλαιστινίων σε χώρους υψηλής επιτήρησης. Η πρόταση αυτή συνιστά σύγχρονη αναδιατύπωση της διαχρονικής λογικής χωρικού ανασχεδιασμού και δημογραφικού ελέγχου που χαρακτηρίζει τις ισραηλινές στρατηγικές στη Γάζα.
*Το κείμενο αποτελεί την ομιλία του Ιχάμπ Σαμπάνα στην εκδήλωση που συνδιοργάνωσαν Η Εποχή, The Press Project, TVXS, Η Αυγή, Στο Κόκκινο, με τίτλο «Από το Global Sumud Flotilla στην εύθραυστη εκεχειρία».
