Προσπάθεια “να σωθεί οτιδήποτε αν σώζεται”
Η προστασία της πρώτης κατοικίας για ένα μεγάλο εύρος οφειλετών είναι, κατά την κυβέρνηση, από τα πιο ακανθώδη ζητήματα της παρούσας διαπραγμάτευσης, για την εκταμίευση της δόσης των 2 δισ. ευρώ, όπως και για τα 10 δισ. ευρώ για την ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών. Όπως υποστηρίζουν κυβερνητικές πηγές, «όσον αφορά την πρώτη κατοικία η διαπραγμάτευση έχει φτάσει πολύ κοντά στην πρόταση της ελληνικής κυβέρνησης». Όπως φαίνεται αύριο, Δευτέρα, θα γνωρίσουμε το αποτέλεσμα αυτής, οπότε και θα υπολογιστεί πόσα σπίτια θα σωθούν από το σφυρί, καθώς το μόνο σίγουρο είναι πως δεν θα σωθούν όλα.
Τι ίσχυε μέχρι σήμερα
Από την 1/1/2014 έχει αρθεί το όριο ασφαλείας των 200.000 ευρώ, κάτω από το οποίο αντικειμενικά δεν μπορούσε να βγει σε πλειστηριασμό κανένα σπίτι καθώς και η αντικειμενική προστασία της πρώτης κατοικίας, που ίσχυε έως 31/12/2013, για κατοικία αξίας ως 350.000 ευρώ, αφού δεν παρατάθηκε η σχετική διάταξη. Η κατάργηση στη πράξη της διάταξης αυτής έβαλε τους πρώτους περιορισμούς στην προστασία της κύριας κατοικίας. Από τότε άρχισε να ισχύει η προστασία της κύριας κατοικίας (όπως αυτή δηλώνεται στη φορολογική δήλωση) με την κατάθεση αίτησης του οφειλέτη στην τράπεζα και η εισαγωγή συνδυαστικών κριτηρίων που ήταν: η αντικειμενική αξία του ακινήτου να είναι έως 200.000 ευρώ, το ετήσιο καθαρό οικογενειακό εισόδημα να μην υπερέβαινε τις 35.000 ευρώ, όπως και το σύνολο της περιουσίας (κινητής και ακίνητης) να μην υπερέβαινε τις 270.000 ευρώ, εκ των οποίων το όριο καταθέσεων ήταν οι 15.000 ευρώ. Η λογική της διάταξης αυτής ήταν να παραχωρηθεί ο τελικός λόγος για τον τρόπο ρύθμισης των οφειλών στις τράπεζες, οι οποίες θα ενέκριναν ή όχι το αίτημα και ο οφειλέτης θα έπρεπε να καταβάλει ένα ποσό που όριζε η σχετική διάταξη. Άλλωστε, οι δανειστές όλο αυτό το διάστημα των μνημονίων προσπαθούν με κάθε τρόπο να παρακάμψουν τη δικαστική οδό για διευθέτηση των χρεών, γι’ αυτό και προτάχθηκε ο Κώδικας Δεοντολογίας των Τραπεζών.
Ο νέος Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, ο οποίος ψηφίστηκε το καλοκαίρι και αναμένεται να ισχύσει από 1/1/2016, ήρθε να συνδράμει στη λογική των τραπεζών επιταχύνοντας τη διαδικασία κατάσχεσης και πλειστηριασμού. Περιόρισε τα ένδικα μέσα που μπορεί να ασκήσει ο δανειολήπτης για να αντιδράσει, σε μόλις ένα, και έτσι συρρίκνωσε σημαντικά το χρονικό διάστημα που διαρκούσε η διαδικασία, ενώ ταυτόχρονα εισήγαγε τον ηλεκτρονικό πλειστηριασμό που πρέπει να εφαρμοστεί ως το τέλος Ιουνίου του 2016. Πρόσφατα επικαιροποιήθηκε –τροποποιήθηκε και ο Κώδικας Δεοντολογίας των Τραπεζών, σύμφωνα με τον οποίο, αν ο δανειολήπτης δεν απαντήσει σε σχετική επιστολή της τράπεζας που αφορά το δάνειό του εντός δεκαπενθημέρου, τότε θα σταλεί μια δεύτερη επιστολή και στη συνέχεια μπορεί να προχωρήσει σε μέτρα εκτέλεσης, ακόμα και σε βάρος της κύριας κατοικίας. Ο συγκεκριμένος όρος είναι εγκληματικά κακοδιατυπωμένος, καθώς αφήνει την εσφαλμένη εντύπωση πως ο δανειολήπτης στερείται των δικαιωμάτων που του παρέχει ο νόμος για να ανακόψει τη διαταγή πληρωμής, όπως και ενδεχομένως υπονοεί την κατάργηση του νόμου Κατσέλη του 2010.
Ο περίφημος νόμος Κατσέλη
Σύμφωνα με το νόμο Κατσέλη για την πτώχευση φυσικών προσώπων, εάν κάποιος οφειλέτης είχε κύρια κατοικία με αντικειμενική αξία ίση με το αφορολόγητο της πρώτης κατοικίας προσαυξημένο κατά 50% (350.000 ευρώ) και μπορούσε να αποδείξει πως η οικονομική του κατάσταση δεν του επιτρέπει την αποπληρωμή του δανείου του, τότε προσέφευγε σε αυτό το νόμο και ανάμενε τη σχετική απόφαση του δικαστηρίου. Αν αποδεικνυόταν ο ισχυρισμός του τότε όφειλε να αποπληρώσει το 80% της αντικειμενικής αξίας του σπιτιού στο χρόνο που όριζε το δικαστήριο, π.χ. σε 20 χρόνια. Επρόκειτο δηλαδή για έναν ευνοϊκό διακανονισμό.
Από τις περιπτώσεις που δικαιούνταν να υπαχθούν στο νόμο Κατσέλη μεγάλο πρόβλημα είχαν όσοι διέθεταν και άλλα ακίνητα εκτός από την πρώτη κατοικία τους, καθώς και οι εγγυητές, που συνήθως διέθεταν μεγαλύτερη περιουσία (πλέον της πρώτης κατοικίας), αφού σύμφωνα με το νόμο η υπόλοιπη περιουσία μπορούσε να ρευστοποιηθεί για να ικανοποιηθούν οι δανειστές, ακόμη και για μικρές σχετικά οφειλές και οι επιχειρηματίες, καθώς δεν αφορούσε τα επιχειρηματικά δάνεια, που είχαν ως εγγύηση την πρώτη κατοικία. Ήταν, δηλαδή, ένας νόμος που έχρηζε βελτίωσης. Αντ’ αυτού, αποφασίστηκε ο περιορισμός του. Όταν καταργήθηκε η «αντικειμενική» προστασία της πρώτης κατοικίας (την 1/1/2014) και η προστασία έγινε προσωρινή και με σωρρευτικά κριτήρια, χιλιάδες δανειολήπτες μην έχοντας άλλο τρόπο προστασίας προσέφυγαν μαζικά στο νόμο Κατσέλη, με αποτέλεσμα σήμερα να εκκρεμούν 170.000 αιτήσεις στα ειρηνοδικεία, που μπορεί να έχουν δικάσιμο και σε είκοσι χρόνια. Η κίνηση αυτή παρέχει στους οφειλέτες μια αναστολή εκτέλεσης έως ότου εκδικαστεί η αίτησή του, με τη μοναδική υποχρέωση να πληρώνει ένα μικρό ποσό. Με αυτή την κίνηση, οι οφειλέτες κέρδιζαν σημαντικό χρόνο, παρότι εάν δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις του νόμου, δεν θα κατάφερναν να σώσουν το σπίτι τους.
Τι αλλάζει
Με την τροποποίηση του νόμου, οι υποθέσεις που εκκρεμούν θα εκδικαστούν το αργότερο σε δύο χρόνια, ενώ κάθε νέα αίτηση θα εκδικάζεται εντός εξαμήνου. Η διαδικασία αυτή θα ωφελήσει σαφώς όσους πληρούν τα κριτήρια του νόμου Κατσέλη, ενώ θα επισπεύσει τη διαδικασία εκτέλεσης (κατάσχεση-πλειστηριασμός) για τους –πολλούς- υπόλοιπους. Το επόμενο διάστημα αναμένεται να προσληφθούν ειρηνοδίκες, προκειμένου να αυξηθούν οι μέρες λειτουργίας τους, που μέχρι στιγμής είναι μία εβδομαδιαίως. Παράλληλα, έχουμε ήδη σε ισχύ τον Κώδικα Δεοντολογίας των τραπεζών με τον οποίο ρυθμίζονται επισφαλή και σε καθυστέρηση δάνεια.
Η κυβέρνηση, προκειμένου να προστατεύσει τους οφειλέτες, έχει δεσμευτεί πως θα ιδρύσει σε όλες τις περιφέρειες συμβουλευτικά κέντρα, υπηρεσία ανεξάρτητη από την τράπεζα, όπου θα ερευνάται η πραγματική οικονομική κατάσταση του οφειλέτη. Η συμβουλή που θα δίνουν τα κέντρα, θα είναι δεσμευτική προς την τράπεζα, και με αυτό τον τρόπο θα επιτηρείται η εφαρμογή του Κώδικα Δεοντολογίας.
Το κρίσιμο σημείο της τρέχουσας διαπραγμάτευσης αφορά τα κριτήρια ένταξης στο νόμο Κατσέλη. Η ελληνική πρόταση αφορά κύρια κατοικία με αντικειμενική αξία 200.000 ευρώ για άγαμο ή 250.000 ευρώ για ένα ζευγάρι, που προσαυξάνεται κατά 25.000 ευρώ για κάθε παιδί, με αποτέλεσμα να φτάνει τις 325.000 ευρώ (από 350.000 ευρώ που ίσχυε) για μια οικογένεια με τρία παιδιά. Το δεύτερο κριτήριο ορίζει ως οικογενειακό εισόδημα τις 35.000 ευρώ και το τρίτο ως το σύνολο των οφειλών στην τράπεζα, τα ασφαλιστικά ταμεία και την εφορία τις 200.000 ευρώ. Η πρόταση αυτή καλύπτει το 75% των τρεχουσών αιτήσεων.
Στον αντίποδα βρίσκεται η πρόταση των δανειστών, σύμφωνα με την οποία το πρώτο κριτήριο προβλέπει την αντικειμενική αξία του ακινήτου να μην ξεπερνά σε κάθε περίπτωση τις 120.000 ευρώ, το δεύτερο προβλέπει το ετήσιο εισόδημα του άγαμου να μην ξεπερνά τις 8.180 ευρώ και του ζευγαριού τις 13.197 ευρώ, ποσό που προσαυξάνεται κατά 3.350 για κάθε παιδί, έως τρία παιδιά. Το τρίτο κριτήριο προβλέπει πως το σύνολο των οφειλών δεν ξεπερνά τις 120.000 ευρώ. Η πρόταση αυτή καλύπτει το 17,4% των τρεχουσών αιτήσεων.
Η πρόταση των δανειστών έχει ως στόχο να προστατεύσει όσους ζουν στο όριο της φτώχειας, προκειμένου οι υπόλοιποι να εκφοβιστούν και να αναγκαστούν να πληρώσουν, για να σώσουν το σπίτι τους. Από τη λογική τους απουσιάζει πλήρως η παρέμβαση των δικαστηρίων, τα οποία αποφασίζουν για την κάθε περίπτωση ξεχωριστά.
Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, το αποτέλεσμα της διαπραγμάτευσης αυτής θα βρίσκεται κοντά, αλλά δεν θα ταυτίζεται με την ελληνική πρόταση. Η ελληνική διαπραγματευτική ομάδα εμφανίζεται ανυποχώρητη ως προς το στοιχειώδες, αναγκαίο δίχτυ προστασίας όσων έχουν οικογενειακό εισόδημα έως 35.000 ευρώ. Διαφορετικά, εκτιμά πως θα δημιουργηθεί δικαιολογημένα κοινωνική αναταραχή. Μεγάλο αγκάθι αποτελεί και το κριτήριο του ύψους των συνολικών οφειλών, αφού υπολογίζεται πως ήδη με την πρόταση της κυβέρνησης (200.000 ευρώ) θα απορρίπτεται η μία στις τρεις αιτήσεις.
Με την πρόταση των θεσμών κινδυνεύουν άμεσα 100.000 σπίτια. Ανεξάρτητα από την έκβαση της διαπραγμάτευσης, το κίνημα οφείλει να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, ώστε να μην καταλήξει κανένα σπίτι στα χέρια τραπεζίτη.
Δανάη Ψωμοπούλου
