Στις 9 Μαΐου 1945 ανακοινώθηκε επίσημα η συντριβή της ναζιστικής Γερμανίας και το τέλος του πολέμου στην Ευρώπη. Η ημερομηνία αυτή καθιερώθηκε ως «Ημέρα της Νίκης» (День Победы).
Η παράδοση της Γερμανίας είχε υπογραφεί αρχικά στις 7 Μαΐου στη Ρενς, όμως η σοβιετική ηγεσία απαίτησε νέα, επίσημη τελετή στο κατεχόμενο Βερολίνο, παρουσία του Γκέοργκι Ζούκοφ. Η τελική πράξη παράδοσης υπογράφηκε αργά το βράδυ της 8ης Μαΐου ώρα Κεντρικής Ευρώπης· στη Μόσχα όμως είχε ήδη περάσει τα μεσάνυχτα, άρα ήταν πλέον 9 Μαΐου.
Μία από τις πιο γνωστές δημόσιες ανακοινώσεις έγινε από τον Ιωσήφ Στάλιν. Στις 9 Μαΐου, στις 2 το πρωί, απηύθυνε ραδιοφωνικό διάγγελμα προς τον σοβιετικό λαό από το Всесоюзное радио (All-Union Radio / Πανενωσιακό Ραδιόφωνο):
“Η μεγάλη ημέρα της νίκης επί της Γερμανίας έφτασε. Η φασιστική Γερμανία, γονατισμένη από τη Σοβιετική Ένωση και τους συμμάχους μας, αναγνώρισε την ήττα της και ανακοίνωσε την άνευ όρων παράδοση. […]
Οι μεγάλες θυσίες που κάναμε για την ελευθερία και την ανεξαρτησία της πατρίδας μας, οι αμέτρητες στερήσεις και τα βάσανα που υπέστη ο λαός μας κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι τεράστιοι κόποι στα μετόπισθεν και στο μέτωπο, που προσφέρθηκαν στον βωμό της πατρίδας, δεν πήγαν χαμένοι· στέφθηκαν με την πλήρη νίκη επί του εχθρού. […]
Από εδώ και πέρα, η μεγάλη σημαία της ελευθερίας των λαών και της ειρήνης ανάμεσα στους λαούς θα κυματίζει πάνω από την Ευρώπη.“
Ο Στάλιν συνέδεσε τη νίκη με την τεράστια θυσία του σοβιετικού λαού, τονίζοντας ότι ο πόλεμος κόστισε «εκατομμύρια ζωές» και παρουσιάζοντας τη νίκη ως ιστορική δικαίωση απέναντι στη ναζιστική εισβολή του 1941.
Την ίδια περίοδο έγιναν δηλώσεις και από δυτικούς ηγέτες. Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ είχε ήδη μιλήσει στις 8 Μαΐου για τη λεγόμενη «Ημέρα της Νίκης στην Ευρώπη» («Victory in Europe Day»), ενώ ο Χάρι Τρούμαν ανακοίνωσε επίσης τη γερμανική συνθηκολόγηση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στη δυτική Ευρώπη η μνήμη της νίκης συνδέθηκε κυρίως με την 8η Μαΐου, ενώ στον σοβιετικό χώρο με την 9η Μαΐου.
Η 9η Μαΐου απέκτησε τεράστια συμβολική σημασία στον σοβιετικό και μετασοβιετικό κόσμο. Στη Ρωσία παραμένει έως σήμερα μία από τις σημαντικότερες κρατικές επετείους, με στρατιωτικές παρελάσεις και αναφορές στον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο».
Δείτε όλο το κείμενο της άνευ όρων παράδοσης της Γερμανίας που υπογράφτηκε στο Βερολίνο στις 8 Μάη του 1945:
Πράξη Στρατιωτικής Παράδοσης
- Εμείς, οι υπογεγραμμένοι, ενεργώντας κατ’ εξουσιοδότηση της Γερμανικής Ανώτατης Διοίκησης, παραδινόμαστε διά της παρούσης άνευ όρων στον Ανώτατο Διοικητή των Συμμαχικών Εκστρατευτικών Δυνάμεων και ταυτοχρόνως στην Ανώτατη Διοίκηση του Κόκκινου Στρατού, μαζί με όλες τις δυνάμεις ξηράς, θαλάσσης και αέρος που κατά την παρούσα ημερομηνία βρίσκονται υπό γερμανικό έλεγχο.
- Η Γερμανική Ανώτατη Διοίκηση θα εκδώσει αμέσως διαταγές προς όλες τις γερμανικές στρατιωτικές, ναυτικές και αεροπορικές αρχές, καθώς και προς όλες τις δυνάμεις υπό γερμανικό έλεγχο, να παύσουν τις ενεργές επιχειρήσεις στις 23:01 ώρα Κεντρικής Ευρώπης της 8ης Μαΐου 1945, να παραμείνουν στις θέσεις που κατείχαν εκείνη τη στιγμή και να αφοπλιστούν πλήρως, παραδίδοντας τα όπλα και τον εξοπλισμό τους στους τοπικούς συμμαχικούς διοικητές ή στους αξιωματικούς που θα οριστούν από τους εκπροσώπους των Συμμαχικών Ανώτατων Διοικήσεων. Κανένα πλοίο, σκάφος ή αεροσκάφος δεν θα βυθιστεί ούτε θα προκληθεί οποιαδήποτε ζημία στο κύτος, τις μηχανές ή τον εξοπλισμό τους, καθώς και σε μηχανήματα κάθε είδους, οπλισμό, συσκευές και γενικά σε όλα τα τεχνικά μέσα διεξαγωγής του πολέμου.
- Η Γερμανική Ανώτατη Διοίκηση θα εκδώσει αμέσως προς τους αρμόδιους διοικητές και θα εξασφαλίσει την εκτέλεση κάθε περαιτέρω διαταγής που θα εκδοθεί από τον Ανώτατο Διοικητή των Συμμαχικών Εκστρατευτικών Δυνάμεων και από την Ανώτατη Διοίκηση του Κόκκινου Στρατού.
- Η παρούσα πράξη στρατιωτικής παράδοσης δεν θίγει και θα αντικατασταθεί από οποιοδήποτε γενικό έγγραφο παράδοσης επιβληθεί από ή εκ μέρους των Ηνωμένων Εθνών και εφαρμοστεί στη Γερμανία και στις γερμανικές ένοπλες δυνάμεις στο σύνολό τους.
- Σε περίπτωση που η Γερμανική Ανώτατη Διοίκηση ή οποιαδήποτε από τις δυνάμεις υπό τον έλεγχό της αποτύχει να ενεργήσει σύμφωνα με την παρούσα Πράξη Παράδοσης, ο Ανώτατος Διοικητής των Συμμαχικών Εκστρατευτικών Δυνάμεων και η Ανώτατη Διοίκηση του Κόκκινου Στρατού θα λάβουν όποια τιμωρητικά ή άλλα μέτρα θεωρήσουν κατάλληλα.
- Η παρούσα πράξη συντάχθηκε στην αγγλική, ρωσική και γερμανική γλώσσα. Μόνο τα αγγλικά και ρωσικά κείμενα θεωρούνται αυθεντικά.
Υπογράφηκε στο Βερολίνο την 8η Μαΐου 1945.
Φον Φρίντεμπουργκ — Κάιτελ — Στουμπφ
Εκ μέρους της Γερμανικής Ανώτατης Διοίκησης
––––––––––––––––––––
Παρουσία των:
Α. Γ. Τέντερ
Εκ μέρους του
Ανώτατου Διοικητή
των Συμμαχικών Εκστρατευτικών Δυνάμεων
Γκέοργκι Ζούκοφ
Εκ μέρους της
Ανώτατης Διοίκησης
του Κόκκινου Στρατού
Κατά την υπογραφή παρίσταντο επίσης ως μάρτυρες:
Φ. ντε Λατρ ντε Τασινύ
Στρατηγός, Ανώτατος Διοικητής
της Πρώτης Γαλλικής Στρατιάς
Καρλ Σπάατς
Στρατηγός, Διοικητής
των Στρατηγικών Αεροπορικών Δυνάμεων
των Ηνωμένων Πολιτειών
Απόσπασμα από επίσημη ετήσια πολιτική ομιλία προς το Κογκρέσο του Αμερικάνου Πρόεδρου Φραγκλίνου Ρούσβελτ στις 7 Ιανουαρίου του 1943 που από τότε αναγνωρίζει την καθοριστική συμβολή της Σοβιετικής Ένωσης:
“Στο ευρωπαϊκό μέτωπο, η σημαντικότερη εξέλιξη του περασμένου έτους υπήρξε χωρίς αμφιβολία η συντριπτική αντεπίθεση των μεγάλων στρατών της Ρωσίας εναντίον του ισχυρού γερμανικού στρατού.
Οι ρωσικές δυνάμεις έχουν καταστρέψει και συνεχίζουν να καταστρέφουν περισσότερη ένοπλη ισχύ των εχθρών μας—στρατεύματα, αεροπλάνα, άρματα μάχης και πυροβόλα—από ό,τι όλες οι άλλες Ηνωμένες Δυνάμεις μαζί.
Η έκταση και η κλίμακα αυτής της ρωσικής επίθεσης υπήρξαν τεράστιες. Έχει ανακουφίσει την πίεση σε όλες τις άλλες δυνάμεις των Ηνωμένων Εθνών και έχει αναγκάσει τον εχθρό να μεταφέρει από άλλα θέατρα πολέμου μεγάλους αριθμούς στρατευμάτων και μεγάλες ποσότητες εξοπλισμού, οι οποίες διαφορετικά θα ήταν διαθέσιμες για χρήση αλλού.
Το θάρρος και η αντοχή του ρωσικού λαού και των στρατών του υπήρξαν εξαιρετικά υψηλού επιπέδου, και η αντίστασή τους στον εισβολέα υπήρξε ένας από τους καθοριστικούς παράγοντες του πολέμου μέχρι σήμερα.”
Απόσπασμα από την ανακοίνωση της λήξης του πολέμου από τον Βρετανό Πρωθυπουργό Ουίστον Τσώρτσιλ στο διάγγελμά του στον βρετανικό λαό από το ΒΒC (μεταδόθηκε στις 8 Μάη, στις 3 μ.μ.):
“Σήμερα, ίσως, θα σκεφτούμε κυρίως τον εαυτό μας. Αύριο θα αποδώσουμε ιδιαίτερο φόρο τιμής στους ηρωικούς Ρώσους συμμάχους μας, των οποίων η ανδρεία στο πεδίο της μάχης υπήρξε μία από τις μεγάλες συνεισφορές στη γενική νίκη.
Ο γερμανικός πόλεμος, λοιπόν, έχει τελειώσει. Μετά από χρόνια εντατικής προετοιμασίας, η Γερμανία όρμησε πάνω στην Πολωνία στις αρχές Σεπτεμβρίου 1939· και, εκπληρώνοντας την εγγύησή μας προς την Πολωνία και σε κοινή δράση με τη Γαλλική Δημοκρατία, η Μεγάλη Βρετανία, η Βρετανική Αυτοκρατορία και η Κοινοπολιτεία των Εθνών κήρυξαν πόλεμο σε αυτή τη βρώμικη επιθετικότητα. Αφού η γενναία Γαλλία είχε καταρρεύσει, εμείς, από αυτό το νησί και από την ενωμένη Αυτοκρατορία μας, συνεχίσαμε τον αγώνα μόνοι μας για έναν ολόκληρο χρόνο, μέχρι που ενώθηκαν μαζί μας η στρατιωτική ισχύς της Σοβιετική Ένωση και αργότερα η συντριπτική δύναμη και οι πόροι των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής.
Τελικά σχεδόν ολόκληρος ο κόσμος ενώθηκε εναντίον των κακοποιών, οι οποίοι τώρα βρίσκονται καταρρακωμένοι μπροστά μας. Η ευγνωμοσύνη μας προς όλους τους λαμπρούς συμμάχους μας εκφράζεται από όλη μας την καρδιά σε αυτό το νησί και σε ολόκληρη τη Βρετανική Αυτοκρατορία.
Μπορούμε να επιτρέψουμε στον εαυτό μας μια σύντομη περίοδο αγαλλίασης· αλλά ας μην ξεχάσουμε ούτε στιγμή τους κόπους και τις προσπάθειες που βρίσκονται μπροστά μας.”
Αποσπάσματα από το ραδιοφωνικό διάγγελμα προς τον αμερικανικό λαό για την παράδοση της Γερμανίας από τον Αμερικάνο Πρόεδρο Χάρυ Τρούμαν:
( Μεταδόθηκε στις 8 Μάη από το ραδιοφωνικό δωμάτιο του Λευκού Οίκου στις 9 π.μ.)
“Αυτή είναι μια επίσημη αλλά και ένδοξη στιγμή. Μακάρι ο Φράνκλιν Ντ. Ρούζβελτ να ζούσε για να δει αυτή τη μέρα. Ο στρατηγός Αϊζενχάουερ με ενημερώνει ότι οι γερμανικές δυνάμεις παραδόθηκαν στα Ηνωμένα Έθνη. Οι σημαίες της ελευθερίας κυματίζουν σε ολόκληρη την Ευρώπη. […]
Πρέπει να εργαστούμε για να επουλώσουμε τις πληγές ενός πάσχοντος κόσμου—να οικοδομήσουμε μια διαρκή ειρήνη, μια ειρήνη θεμελιωμένη στη δικαιοσύνη και στον νόμο. Μπορούμε να χτίσουμε μια τέτοια ειρήνη μόνο με σκληρή, επίπονη και προσεκτική εργασία—με κατανόηση και συνεργασία με τους συμμάχους μας στην ειρήνη όπως και στον πόλεμο.
Το έργο που έχουμε μπροστά μας δεν είναι λιγότερο σημαντικό, λιγότερο επείγον ή λιγότερο δύσκολο από αυτό που τώρα ευτυχώς ολοκληρώθηκε.
Ενωμένα, τα φιλειρηνικά έθνη απέδειξαν στη Δύση ότι τα όπλα τους είναι πολύ ισχυρότερα από τη δύναμη των δικτατόρων ή την τυραννία των στρατιωτικών κλικών που κάποτε μας αποκαλούσαν αδύναμους. Η δύναμη των λαών μας να υπερασπιστούν τον εαυτό τους απέναντι σε κάθε εχθρό θα αποδειχθεί στον πόλεμο του Ειρηνικού όπως αποδείχθηκε στην Ευρώπη.”
Οι απώλειες κατα τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου:
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1939–1945) υπήρξε η πιο καταστροφική σύγκρουση στην ανθρώπινη ιστορία, με συνολικές απώλειες που εκτιμώνται περίπου στα 70 έως 85 εκατομμύρια νεκρούς. Από αυτούς, η μεγάλη πλειονότητα ήταν άμαχοι, γεγονός που δείχνει ότι επρόκειτο κυρίως για έναν πόλεμο μαζικής καταστροφής πληθυσμών και όχι μόνο στρατών.
Η Σοβιετική Ένωση υπέστη τις μεγαλύτερες απώλειες από όλες τις χώρες, με περίπου 24 έως 27 εκατομμύρια νεκρούς. Σε αυτούς περιλαμβάνονται περίπου 8,7 έως 11 εκατομμύρια στρατιωτικοί και 15 έως 16 εκατομμύρια άμαχοι. Οι τεράστιες αυτές απώλειες προήλθαν κυρίως από τις σφοδρές μάχες του Ανατολικού Μετώπου, τις πολιορκίες μεγάλων πόλεων όπως το Λένινγκραντ και τις μαζικές εκτελέσεις από τις ναζιστικές δυνάμεις.
Η Γερμανία είχε συνολικά περίπου 6,9 έως 7,4 εκατομμύρια νεκρούς, εκ των οποίων η πλειονότητα ήταν στρατιωτικοί. Οι άμαχοι σκοτώθηκαν κυρίως από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς, τις μάχες στο τέλος του πολέμου και τη μαζική προσφυγιά κατά την κατάρρευση του Τρίτου Ράιχ.
Η Κίνα υπέστη επίσης τεράστιες απώλειες, που υπολογίζονται μεταξύ 15 και 20 εκατομμυρίων νεκρών. Η πλειονότητα ήταν άμαχοι, αποτέλεσμα του πολέμου με την Ιαπωνία, των σφαγών όπως αυτή της Νανκίνγκ, των λιμών και της κατοχής μεγάλων περιοχών.
Η Ιαπωνία είχε περίπου 2,5 έως 3,1 εκατομμύρια νεκρούς, στρατιωτικούς και αμάχους. Στις απώλειες αυτές περιλαμβάνονται και τα θύματα των ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, καθώς και οι μαζικοί βομβαρδισμοί ιαπωνικών πόλεων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής είχαν περίπου 418.000 νεκρούς, κυρίως στρατιωτικούς, ενώ οι απώλειες της Ηνωμένο Βασίλειο έφτασαν περίπου τις 450.000, με συνδυασμό στρατιωτικών και αμάχων θυμάτων από βομβαρδισμούς. Η Γαλλία είχε περίπου 600.000 νεκρούς, αποτέλεσμα της κατοχής, των μαχών και της αντίστασης.
Ιδιαίτερη κατηγορία απωλειών αποτελεί το Ολοκαύτωμα, κατά το οποίο περίπου 6 εκατομμύρια Εβραίοι δολοφονήθηκαν συστηματικά από το ναζιστικό καθεστώς, μαζί με εκατοντάδες χιλιάδες Ρομά, άτομα με αναπηρίες και πολιτικούς κρατούμενους.
Τι είπαν οι Γερμανοί στρατηγοί στις απολογίες και τα απομνημονεύματά τους:
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αρκετοί ανώτατοι αξιωματικοί της Γερμανία επιχείρησαν να ερμηνεύσουν την ήττα τους μέσα από απομνημονεύματα, καταθέσεις και αναλύσεις. Οι θέσεις τους, αν και διαφέρουν σε ύφος, συγκλίνουν σε ορισμένα βασικά σημεία: τον καθοριστικό ρόλο του Ανατολικού Μετώπου, την υλική υπεροχή της Σοβιετική Ένωση και τα στρατηγικά όρια της γερμανικής πολεμικής μηχανής.
Ο Χάιντς Γκουντέριαν, στα απομνημονεύματά του Panzer Leader, υποστήριξε ότι η εκστρατεία στην Ανατολή υπήρξε θεμελιώδες στρατηγικό σφάλμα. Έγραψε χαρακτηριστικά ότι «η εκστρατεία στη Ρωσία ήταν σοβαρό λάθος» και ότι «ο απέραντος χώρος της Ρωσίας κατάπιε τις δυνάμεις μας». Με αυτόν τον τρόπο απέδιδε την ήττα όχι μόνο σε επιχειρησιακά λάθη αλλά και στις αντικειμενικές γεωγραφικές και υλικές συνθήκες του πολέμου.
Ο Έριχ φον Μάνσταϊν, στο έργο του Verlorene Siege (Χαμένες Νίκες), τόνισε ότι ο αποφασιστικός παράγοντας ήταν η αριθμητική και υλική υπεροχή του αντιπάλου. Υποστήριξε ότι «κανένας στρατός στον κόσμο δεν θα μπορούσε να αντισταθεί επ’ αόριστον σε μια τέτοια μάζα ανθρώπων και υλικού», προσδίδοντας έτσι στη σοβιετική ισχύ τον κύριο ρόλο στην τελική έκβαση του πολέμου.
Ο Φρίντριχ Πάουλους, διοικητής της 6ης Στρατιάς στο Στάλινγκραντ, αναγνώρισε ότι η περικύκλωση και η καταστροφή της δύναμής του αποτέλεσαν σημείο καμπής. Σε μεταγενέστερες καταθέσεις του σημείωσε ότι το Στάλινγκραντ υπήρξε «η καμπή του πολέμου», καθώς από εκεί και μετά η γερμανική στρατηγική πρωτοβουλία χάθηκε οριστικά στο Ανατολικό Μέτωπο.
Ο Άλφρεντ Γιοντλ κατέθεσε στη Δίκη της Νυρεμβέργης ότι «ο πόλεμος είχε χαθεί ήδη από το 1943», αναφερόμενος στην απώλεια της επιχειρησιακής ισορροπίας στο Ανατολικό Μέτωπο. Αντίστοιχα, ο Βίλχελμ Κάιτελ υποστήριξε ότι η τελική ήττα προήλθε από τη συντριπτική υλική υπεροχή των Συμμάχων, χωρίς να μπορεί πλέον η Γερμανία να αναστρέψει τη στρατηγική κατάσταση.
Συνολικά, από τις ίδιες τις γερμανικές στρατιωτικές πηγές προκύπτει μια σχετικά συνεκτική εικόνα: ότι ο πόλεμος κρίθηκε κυρίως στο Ανατολικό Μέτωπο, ότι η Σοβιετική Ένωση διέθετε υπέρτερη δυνατότητα ανθρώπινων και υλικών πόρων και ότι η Γερμανία δεν μπορούσε να αντέξει έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς. Παράλληλα, οι ιστορικοί έχουν επισημάνει ότι οι μαρτυρίες αυτές γράφτηκαν μετά την ήττα και συχνά ενσωματώνουν μια προσπάθεια απολογίας και ανακατανομής ευθυνών, ιδιαίτερα προς την πολιτική ηγεσία του ναζιστικού καθεστώτος.
