Ο Βασίλης Ρόγγας συνομιλεί για το epohi.gr με τον Δημήτρη Γκιούλο, μεταφραστή του εξαιρετικού graphic novel Δύναμη γεννημένη από όνειρα. Η Ιστορία μου είναι η Παλαιστίνη (εκδ. Χαραμάδα). Ο 47χρονος κομίστας και γελοιογράφος Μοχάμαντ Σαμπανέχ, το 2020, αποτύπωσε σε χαρακτικά τις ιστορίες που θα διαβάσετε, με βοηθό ένα μικρό πουλί που περιπλανιέται από τόπο σε τόπο και καταγράφει τις πίκρες, τις χαρές, τα βάσανα και τους μαρτυρικούς θανάτους του παλαιστινιακού λαού. Ο Γκιούλος, γνωστός στο αναγνωστικό κοινό της Εποχής από τα άρθρα του, αποδίδει με λιτότητα, αλλά και ένταση, το βάθος όσων συμβαίνουν.
Δημήτρη ο Σαμπανέχ έγραφε το 2020 που έβγαζε το βιβλίο στον πρόλογό του: “Λυπάμαι που βλέπω ότι οι ιστορίες μας ανάγονται σε αριθμούς και στατιστικές”. Εσύ που παρακολουθείς το διεθνή τύπο τι εικόνα έχεις για τον τρόπο που καλύπτεται η γενοκτονία του παλαιστινιακού λαού;
Αν μιλήσουμε για τα κυρίαρχα δυτικά μέσα και για αυτά θα μιλήσουμε, γιατί από αυτά λαμβάνουμε το μεγαλύτερο μέρος της ενημέρωσής μας η εικόνα που διαμορφώνεται είναι άνιση και αποκαλυπτική για τα γεωπολιτικά συμφέροντα και τα ιδεολογικά φίλτρα που τα διαπερνούν. Αυτό που ξεκίνησε ως “αυτοάμυνα” ή “συμμετρικά αντίποινα” πλέον περιγράφεται ως “πόλεμος” λες και έχουμε δύο αντιμαχόμενες πλευρές. Η λέξη “γενοκτονία” αποφεύγεται συστηματικά κι οι Παλαιστίνιοι εμφανίζονται κυρίως ως αριθμοί, χωρίς πρόσωπο, χωρίς αφήγηση, χωρίς ιστορικό βάθος.
Δεδομένου ότι ο Σαμπανέχ είναι από τη Δυτική Όχθη, όχι τη Γάζα και έγραψε το βιβλίο το 2020, πρέπει να βάλουμε στη συζήτηση πως η ζωή των Παλαιστινίων ήταν αβίωτη για πολλά χρόνια και δεν ξεκίνησαν όλα στις 7 Οκτώβρη του 2023. Πράγμα που τα δυτικά ΜΜΕ ξεχνάνε συστηματικά.
Πέντε χρόνια πριν ο Σαμπανέχ ζωγράφισε ένα πουλάκι που παρακολουθεί τις σκέψεις, τη ζωή του ως φυλακισμένου και όσα του μεταφέρει ο φτερωτός του φίλος από τη ζωή απέξω. Η ιστορία είναι ενδοστρεφής και παράλληλα εξωστρεφής σωστά;
Ναι, ξεκινάει από μέσα προς τα έξω. Ο κρατούμενος παρατηρεί, στοχάζεται, αναμετριέται με τον εαυτό του και τα όρια της ύπαρξης. Το πουλάκι γίνεται ένας καθρέφτης της μοναξιάς, της ελπίδας, της μνήμης. Παράλληλα, το πουλί μεταφέρει μηνύματα από τον έξω κόσμο. Το έργο λειτουργεί σαν παραβολή. Το πουλάκι είναι η μνήμη και η φωνή που δεν φυλακίζεται. Ο κρατούμενος είναι ο ίδιος, είναι ο λαός του, αλλά και κάθε άνθρωπος που αντιστέκεται στην αδικία.
Εσύ όταν μετέφραζες πώς ένιωθες; η γλώσσα είναι τόσο απέριττη. Πληροφορίες. Μοιάζουν αλεξίθυμοι οι άνθρωποι κι ωστόσο εικονογραφούνται μπροστά στα μάτια μας όλα τους τα βάσανα.
Η μετάφραση ενός τέτοιου έργου είναι πρώτα και κύρια πολιτική πράξη. Αυτό το ήξερα από την πρώτη στιγμή και είναι η βασική μου σκέψη μετά τη συνάντηση με το έργο. Μετά το πρώτο σοκ της ανάγνωσης βέβαια. Ταυτόχρονα ένιωθα την υποχρέωση, ακριβώς επειδή ένιωσα τη σημαντικότητα του έργου, να μεταφέρω ακέραιη την ιστορία που αφηγείται. Γιατί διαβάζοντάς το καταλαβαίνεις τι ακριβώς έχει συμβεί από το 1948 έως και το 2020. Γνωρίζοντας τα δεδομένα, μπορείς να διαμορφώσεις μια στέρεη άποψη. Η γλώσσα είναι σε πλήρη συμφωνία με το σκίτσο, δεν υπάρχει τίποτα περιττό, καταλαβαίνεις πολλά για τον άνθρωπο που το έφτιαξε, για την ιστορία του λαού που αφηγείται.
Μεταφράζεις την ιστορία του Παλαιστίνιου δασκάλου: “ως δάσκαλος στην παλαιστίνη, πρέπει ξαφνικά να διακόψεις το μαθημα λόγω της επίσκεψης μιας γυναίκας, που στέκεται με δάκρυα στα μάτια, ουρλιάζωντας σιωπηλά: “είμαι η μητέρα αυτού του κενού που βρίσκεται ανάμεσά σας”. Έχει πολλά τέτοια απίθανα και τόσο υλικά μέσα το νοβελ. Το πουλάκι λέει κάποια στιγμή: “δε μπορώ να σου τις φέρω όλες (τις ιστορίες). Δεν μπορούν να ειπωθούν όλες”. Τι ρόλο παίζει ή απαιτείται να παίζει η μνήμη; Θυμήσου ο Μπένγιαμιν έλεγε συχνά για τους νεκρούς.
Η μνήμη εδώ είναι πράξη αντίστασης. Είναι η τελευταία ελευθερία που δεν μπορεί να φυλακιστεί, ούτε να βομβαρδιστεί. Ο Παλαιστίνιος δάσκαλος δεν διδάσκει τα μαθήματα όπως τα κάναμε εμείς στο σχολείο, μαθαίνει όμως να διδάσκει την απωλεια.
Το πουλάκι που λέει πως δεν μπορεί να φέρει όλες τις ιστορίες, είναι γιατί υπάρχουν ιστορίες που δεν μπορούν να ειπωθούν γιατί δεν χωράνε στη γλώσσα. Κι όμως, κουβαλά όσες μπορεί. Παρόλα αυτά υπάρχουν ιστορίες που χρειάζονται τη σιωπή. Αυτή είναι η πιο τίμια γραφή και η πιο τίμια μετάφρασή τους.
Κι εκεί έρχεται ο Μπένγιαμιν:
Ακόμη και οι νεκροί δεν θα είναι ασφαλείς από τον εχθρό, αν αυτός νικήσει.
Στην Παλαιστίνη, η μνήμη είναι το πεδίο μάχης. Όχι το παρελθόν. Το παρόν του παρελθόντος. Οι νεκροί μιλάνε ως κενά ανάμεσα στους ζωντανούς. Η μάνα που συστήνεται ως μητέρα του κενού, δεν το κάνει θρηνώντας μονάχα. Κατονομάζει την απουσία ως πολιτικό γεγονός. Κι ο δάσκαλος που σωπαίνει αναγνωρίζει ότι εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχει ύλη πιο παρούσα απ’ αυτό το κενό.
Τι πρέπει να ζωγραφίσει σήμερα ο Σαμπανέχ; Τι πρέπει να μεταφράσει σήμερα ο Δημήτρης;
Όσο κι αν μας καταβάλει σαν ανθρώπους με συνειδηση αυτο που γίνεται στην Παλαιστίνη, είμαστε τόσο μακριά ναι τόσο ασφαλείς για να μπορούμε να πούμε τι “θα έπρεπε” να ζωγραφίσει. Αυτό που ζωγραφισε όσο συγκλονιστικό και να είναι ωχριά μπροστά σ’αυτό που γίνεται τωρα. Αυτή τη στιγμή θα έπρεπε να μας απασχολεί τι πρέπει να κάνουμε εμείς και αυτό είναι ενα μην σιωπούμε για την Παλαιστίνη, να πιέζουμε τις κυβερνήσεις μας και να μην ξεχνάμε την Παλαιστίνη. Όσοι και όσες γράφουμε να γράφουμε για την παλαιστίνη και να μεταφράζουμε να μεταφέρουμε τα λόγια της Παλαιστίνης σε όλο τον κόσμο.
Τι άλλο ετοιμάζεις; Τι άλλο κάνεις αυτό το καιρό;
Εκτός από τα περιοδικά (ή και όχι) άρθρα στην Εποχή, ελπίζω να βρω χρόνο να διαβάσω για ευχαρίστηση. Το μεταπτυχιακό στη Δημόσια Ιστορία που τελειώνω ήταν κάτι σπουδαίο που με βοηθάει να κατανοήσω τον κόσμο που ζούμε, τουλάχιστον για λίγο ακόμα, αλλά από την άλλη στερούμαι την αναγνωστική χαρά. Θέλω να πέσω με τα μούτρα στα βιβλία που έχω αγοράσει αυτούς τους μήνες και με κοιτάνε περίεργα κάθε φορά που φέρνω και από ένα καινούργιο στο σπίτι. Και από κει και πέρα, ελπίζω να έχω νέα καλά στους επόμενους μήνες. Δεν νιώθω καμία πρεμούρα να υπάρχω συνεχώς στη δημόσια σφαίρα, το αντίθετο. Μεγαλώνοντας ανακαλύπτω τη χαρά της απουσίας, της μη συμμετοχής σε όλα. Τη χαρά που σου δίνει η δυνατότητα, καμιά φορά να επιλέγεις εσύ τα πράγματα και όχι αυτά εσένα.
