Μία εξαιρετική εκδήλωση πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 15 Φλεβάρη στη Λαμπηδόνα, με πρωτοβουλία του Κοινωνικού και Πολιτιστικού Κέντρου Βύρωνα και της ομάδας Επισκεπτήριο. Αντικείμενο της εκδήλωσης οι γυναικείες φυλακές όπου μέσα από τις μαρτυρίες και τις εθελοντών στο σχολείο του Ελαιώνα, του διευθυντή αλλά και τις παρεμβάσεις πρώην αλλά και νυν κρατουμένων, έγινε μία προσπάθεια να ανοίξει το κεφάλαιο γυναικείες φυλακές, καθώς αποτελεί μια αφώτιστη περιοχή για τα ελληνικά δεδομένα.
Παράλληλα, στον χώρο φιλοξενούνταν και χειροποίητες κούκλες των κρατούμενων γυναικών, έργα που τα κατασκευάζουν μέσα από την αλληλέγγυα δράση της Εύης Χειλάκη και αποτελούν, από τη μία, έναν τρόπο συλλογής χρημάτων για τα απαραίτητα (που δεν υπάρχουν) μέσα στη φυλακή και, από την άλλη, έναν τρόπο έκφρασης, ένα ονειροπόλημα για τον έξω κόσμο.
Την εκδήλωση άνοιξε η Βαγγελιώ Βογιατζή, πρώην κρατούμενη (και μωρομάνα κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού της), η οποία περιέγραψε το πλαίσιο της φυλακής. Φτώχεια εξαρτήσεις και βία είναι τα τρία στοιχεία που συνθέτουν τις ζωές των έγκλειστων γυναικών. Απουσία για την πλειοψηφία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, άθλιες συνθήκες διαβίωσης και έλεγχος πάνω στη ζωή τους. Τέτοιος που τις κάνει να νιώθουν ότι δεν μπορούν να ορίσουν τη ζωή τους, μια ζωή κατακερματισμένη, ενταφιασμένη σε ένα κελί, χωρίς προνόμια, ένας αριθμός σε ένα φάκελο. Τα προνόμια είναι ανύπαρκτα, ενώ οποιοδήποτε ίχνος αμφισβήτησης καταστέλλεται. Ο χρόνος είναι στάσιμος και μόνη αχτίδα ελπίδας και αισιοδοξίας αποτελεί η μόρφωση και η εκπαίδευση όσο περιορισμένη κι αν είναι.
Οι παρεμβάσεις του Τάσου Θεοφίλου, συγγραφέα, δημοσιογράφου και πρώην κρατούμενου και της Μαριάννας Μανουρά, κρατούμενης στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, έριξαν φως στο τι συμβαίνει σήμερα μέσα στις φυλακές. Ο Τάσος Θεοφίλου παρακολουθώντας τι συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στη δικαιοσύνη, ανέφερε ότι η αυστηροποίηση του ποινικού κώδικα και των δικαστικών αποφάσεων έχει οδηγήσει στην αύξηση του πληθυσμού μέσα σε έναν χρόνο γεγονός που επιδεινώνει τις ήδη άθλιες συνθήκες μέσα στα κελιά. Τόνισε ότι η κυβέρνηση ακολουθεί μια ρητορική υπερφυλάκισης με σχέδιο, ώστε μέχρι το 2030 να έχουν ιδρυθεί κι άλλες φυλακές, ενώ αυτός ο ποινικός λαϊκισμός εκφράζεται ακόμη και από αριστερές φωνές.
Η Μαριάννα Μανούρα, που κρατείται ως υπόδικη στον Κορυδαλλό, με ηχογραφημένο μήνυμα περιέγραψε τις συνθήκες που επικρατούν σήμερα στο γυναικείο τμήμα του Κορυδαλλού. Έλλειψη κρεβατιών, έλλειψη φαγητού, βρωμιά. Η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη είναι ελλιπής και πολλές φορές ακατάλληλες θεραπείες επιδεινώνουν την ήδη εύθραυστη υγεία κρατούμενων.
Ακολούθησαν παρεμβάσεις από εθελοντές αλλά και εργαζόμενους μέσα στα σχολεία των φυλακών που μέσα από τη δική τους εμπειρία έδειξαν πόσο σημαντική είναι η εκπαίδευση και η μόρφωση. Είναι μια προσπάθεια έκφρασης, ένας τρόπος αλληλεπίδρασης με τον έξω κόσμο.
Ο Νίκος Αρμένης, διευθυντής των σχολικών μονάδων του σωφρονιστικού καταστήματος του Ελαιώνα, με γραπτό του μήνυμα διευκρίνισε ότι η εκπαίδευση μέσα στις φυλακές δεν είναι αυτονόητη. Είναι κατάκτηση και αποτέλεσμα αγώνα. Αποτελεί έναν χώρο ανάσας, όπου οι έγκλειστες παύουν έστω για λίγο να είναι αριθμοί φακέλων άλλα άνθρωποι με όνειρα. «Όσο το υπάρχον κοινωνικό πλαίσιο αποτυγχάνει να κοιτάξει κατάματα τα προβλήματα των ανθρώπων, επιλέγει να τα πετάξει στο περιθώριο. Και σε αυτήν την κοινωνική συνθήκη η εκπαίδευση είναι πράξη αντίστασης».
Τέλος, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ήταν η προσέγγιση της Κατερίνας Σπυροπούλου, χορεύτριας η οποία από το 2017 και μέχρι σήμερα μέσω προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής περιέγραψε την επίδραση της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης στις γυναίκες κρατούμενες. Μέσα από το εργαστήρι χορού γυναίκες, έγκλειστες οποιασδήποτε ηλικίας, θρησκείας, εθνικότητας, σωματότυπου, ξεφεύγουν έστω και για λίγο από τη ζοφερή πραγματικότητα και παίρνουν ανάσες ελευθερίας. Μέσα από τον χορό αντιλαμβάνονται έστω και για λίγο την αίσθηση ελευθερίας του σώματος τους. Με κοινό στόχο την παράσταση που θα τις κάνει ορατές στους εργαζόμενους των φυλακών αλλά και στους συγγενείς τους, μια ετερόκλητη παρέα γίνεται μια γροθιά και δημιουργεί. Η Κατερίνα Σπυροπούλου τόνισε τη σημαντικότητα της καλλιτεχνικής εκπαίδευσής ως αναφαίρετο δικαίωμα κάθε ανθρώπου και το πώς είναι δυνατόν να μεταμορφώσει έναν άνθρωπο. Πρόσθεσε, όμως, ότι τέτοιες πρωτοβουλίες δεν αρκεί να είναι αποτέλεσμα αλληλεγγύης, αλλά είναι αναγκαίο να καθιερωθούν και θεσμικά με διάρκεια και σταθερότητα για να έχουν πραγματικό αποτέλεσμα.
Μέχρι να αποφασίσουμε αν είναι αναγκαίες οι φυλακές ή αν πρέπει να τις καταργήσουμε, μπορούμε να προσφέρουμε ρωγμές ελευθερίας στα άτομα που έτυχε να βρεθούν εκεί, προκαλώντας ρωγμές στο αφήγημα ότι ο άνθρωπος δεν αλλάζει.
Φωτογραφίες: Θοδωρής Μανωλόπουλος / Eurokinissi
