Σήμερα είμαστε στην ευχάριστη θέση να δημοσιεύουμε ένα εξαιρετικό κείμενο. Πρόκειται για την εισήγηση του κερκυραίου ποιητή και ζωγράφου, Θεοτόκη Ζερβού, στο τριήμερο συνέδριο (7,8, 9/11/2025) που διοργάνωσε η Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών στο Μουσείο Σολωμού της Κέρκυρας για τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τιμώντας τα 100 χρόνια από τη γέννηση και τα 20 χρόνια από τον θάνατό του. Ο Ζερβός σπούδασε ιατρική στη Θεσσαλονίκη τη δεκαετία του 1960 και εργάστηκε εκεί ως ακτινολόγος. Είναι μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού λογοτεχνίας και κριτικής Πόρφυρας.
Τα ποιήματα που αναφέρονται στο κείμενο υπάρχουν μετά από αυτό.
Χ. Γο.
Το πέρασμα του Αναγνωστάκη από την εφηβεία στην ενηλικίωση γίνεται σε μια εποχή που συμβαίνουν εξαιρετικά γεγονότα, όπως: Η αντίσταση στον κατακτητή, ο εμφύλιος, η μετεμφυλιακή περίοδος, με τις πολιτικές ακρότητες και τους κοινωνικούς κλυδωνισμούς. Η στρατιωτική και πολιτική ήττα της Αριστεράς και η απόπειρα της ανασυγκρότησής της μέσα σε συνθήκες εσωτερικών αντιπαλοτήτων και ιδεολογικής αναδίπλωσης. Τον ίδιο καιρό, η κριτική σκέψη ταπεινώνεται απ’ όλες τις πλευρές και η στοίχιση στη λογική του μαύρου- άσπρου και των απόλυτων διακρίσεων δεν αφήνει περιθώρια εμβαθύνσεων και προβληματισμών.
Σε αυτό το υπόβαθρο, στο οποίο δεσπόζει η σύνδεση της απελευθέρωσης από τον κατακτητή με το γενικό αίτημα για κοινωνική απελευθέρωση, η ποίηση του καιρού μετουσιώνει, με τη μορφή του αντιστασιακού ποιητικού ρεαλισμού, την πληθώρα των στοιχείων της λυτρωτικής ιδεολογίας. Ωστόσο, το χαρακτηριστικό του αντιστασιακού ρεαλισμού, που εκπροσωπήθηκε κυρίως από τον Ρίτσο και τον Βρεττάκο, ήταν πως θεωρούσε την ηθική τάξη δεδομένη και προσδιορισμένη μονοσήμαντα. Ελευθερία και καταπίεση, ήρωες, μάρτυρες και φονιάδες έχουν μια απόλυτη σημασία για τον αντιστασιακό ρεαλισμό που είναι πεπεισμένος πως λέει τα πράγματα με το όνομά τους, ενώ μάλλον εκφωνεί τα ονόματα των πραγμάτων χωρίς να εκφράζει την αντιφατικότητα και το βάθος της ανθρώπινης ουσίας.
Αντίθετα, στον Αναγνωστάκη η αντιστασιακή ποίηση στην ελεγειακή της διάσταση διακατέχεται από αγωνία και ρίγος. Εδώ, ο θάνατος και η φθορά του ανθρώπου δεν αντισταθμίζεται από καμιά λυτρωτική μελλοντολογία. Πάνω στους σκοτωμένους των πολέμων και των επαναστάσεων, η ανατομία της ανθρώπινης πράξης, αναιρεί όλες τις εύκολες και απλουστευμένες νομοτέλειες. Στην ποίηση του Αναγνωστάκη η σύνδεση τού παρόντος και του μέλλοντος δεν είναι πια αυτονόητη. Εδώ, όπως επισημαίνει ο Βύρωνας Λεοντάρης, η ιδεολογία χωρίς να απορρίπτεται, αλλά με ρηγματωμένο το μυθικό πρόστυμμά[1] της, εκλαμβάνεται μονάχα σαν ένα ελαφρύ σκέπασμα για τους νεκρούς που πάντα κρυώνουν.
Ωστόσο, στην περίπτωση του Αναγνωστάκη, η σύγκρουση με το ιδεολογικό υπερεγώ, αν και διαρκής και αγωνιώδης, δεν φτάνει στην τελική ρήξη. Κάτι τέτοιο θα συνιστούσε μια εύκολη λύση, και για τον Μ.Α. το ζητούμενο δεν ήταν αυτό. Παραθέτοντας την εύστοχη παρατήρηση του Γιάννη Δάλλα πως η ποίηση του Μ.Α. δεν αρχίζει από το έπος ή το βίωμα και το δράμα του συνόλου για να εξαντληθεί ώσπου να φτάσει καταπονημένη στην προσωπική κατάθεση και μαρτυρία, αλλά αρχίζει από τη βίωση και την προβληματική του πάσχοντος προσώπου για να ανέβει μέχρι τα καθολικότερα προβλήματα της κρίσιμης ιστορικής στιγμής μέσα στην οποία διαπρέπει ή συντρίβεται το άτομο. Θα λέγαμε, λοιπόν, πως στον Αναγνωστάκη η δραματική ατομική περίπτωση ριγμένη στη συλλογική δοκιμασία επιμένει να σταθμίζει την πολιτική ως ηθική της ύπαρξης.
Σύντομη αναφορά σε κάποια ποιήματα του Αναγνωστάκη
Αν πρέπει να εντοπιστεί η δραματικότερη στιγμή της ηθικής του Αναγνωστάκη, λέει ο Δημήτρης Μαρωνίτης, πρόσφορη είναι η περίπτωση του ποιήματος Το Δείπνο[2]. Εκεί, ο Αναγνωστάκης, μεταγράφοντας το γνωστό θέμα της Καινής Διαθήκης σε πολιτική αλληγορία, κρυσταλλώνει ποιητικά και με σπάνια ευστοχία την οδυνηρότερη ίσως εμπειρία του, αυτήν της διαγραφής του από το κόμμα λίγο πριν δικαστεί, το 1949, και καταδικαστεί σε θάνατο από το στρατοδικείο. Στο ποίημα αυτό με το άλλοθι της προδοσίας σκηνοθετείται, σε τελετουργικό πλαίσιο, ο εξοντωτικός αποσχηματισμός –η καθαίρεση– κομματικού στελέχους. Αξίζει να σημειωθεί πως στη δίκη του ο Αναγνωστάκης δεν αναφέρει το γεγονός αυτής της διαγραφής του από το κόμμα, πράγμα που, το πιο πιθανό, θα απέτρεπε την καταδίκη του σε θάνατο. Πρόκειται, λοιπόν, για αποφασιστική καμπή που συναιρεί την πολιτική και ηθική κρίση του ποιητή και ίσως όλης της γενιάς του. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, αξίζει να δούμε, πάρα πολύ σύντομα, τι έχει προηγηθεί του προαναφερθέντος ποιήματος και τι έχει ακολουθήσει.
Πριν από Το Δείπνο, τόσο στον τομέα της κομματικής πράξης όσο και στον τομέα της ποιητικής έκφρασης, όσα έχουν συμβεί συνθέτουν την πιεστική ατμόσφαιρα των συλλογών ΕΠΟΧΕΣ. Μετά από αυτό το ποίημα,όσα έχουν συμβεί συνθέτουν τη μολυσμένη και βαριά ατμόσφαιρα που υπάρχει στις συλλογές Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ.
Οι ΕΠΟΧΕΣ (τρεις συλλογές) συνιστούν τον ποιητικό αντίλογο του ποιητή προς τις αντίπαλες πολιτικές συνθήκες που τείνουν να ακυρώσουν τις βαριές εμπειρίες του 1940 – 1950. Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ (επίσης τρεις συλλογές) αντιστέκεται στη διαχείριση αυτών των εμπειριών από τα εναλλασσόμενα επιτελεία της Αριστεράς, κατά τη δεκαετία 1950 – 1960.
Στις ΕΠΟΧΕΣ η σύγκρουση του ποιητή είναι κυρίως με τον αντίπαλο πολιτικό περίγυρο, ενώ στη ΣΥΝΕΧΕΙΑ μεταφέρεται στο εσωτερικό του οικείου πολιτικού χώρου της Αριστεράς.
Εξ άλλου η τελευταία ποιητική συλλογή του Αναγνωστάκη με τίτλο Ο Στόχος, γραμμένη στα χρόνια της δικτατορίας, επαναφέρει τον ποιητή στην τροχιά της πολιτικής σύμπραξης κάτω από ειδικές συνθήκες. Στα ποιήματα αυτής της συλλογής, επιχειρείται μια αγωνιστική επαναφορά, κατά την οποία, όμως, είναι ορατή η σκληρή πείρα που είναι εμφανής στις ΕΠΟΧΕΣ, μεταπλασμένη σε έσχατη διδαχή και, ακόμη, μια άλλοτε αιχμηρή και άλλοτε μελαγχολική ειρωνεία.
Ποιητής αποκριτικός στα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα της μεταπολεμικής περιόδου, ο Αναγνωστάκης κράτησε για την ποίησή του το προνόμιο να εισδύσει μέχρις εξαντλήσεως στα μεγάλα προβλήματα των σχέσεων ατόμου-ομάδας, καθόλου θεωρητικά, βέβαια. Ο οικείος πολιτικός χώρος και ο υιοθετημένος κοινωνικός, σε μια περίοδο μάχιμη, τον απασχόλησαν από την άποψη των φαινομένων της εσωτερικής αποξένωσης που, προϊόντος του χρόνου, παγιώθηκε για να υποσκάψει το μεγάλο κοινωνικό όραμα.
Στις δύσκολες συνθήκες των χρόνων της κατοχής και της πρώτης μετα-κατοχικής περιόδου, η διεργασία ομοίωσης των ατόμων, αυτή που αποσκοπούσε στη συγκρότηση του είδους των αριστερών αγωνιστών, μετατράπηκε για λόγους που είχαν σχέση με την ιστορική συγκυρία, αλλά και με βασικές επιλογές της Αριστεράς (γιακωβινισμός, συνωμοτική συγκρότηση, αντανακλαστικά άμυνας, ταύτιση της αποτελεσματικότητας του κινήματος με την αποτελεσματικότητα του κόμματος), σε μια διαδικασία απόλυτης ομογενοποίησης των ατόμων∙ σε μια διαδικασία που εκμηδένιζε την τελεολογία της ιδιαιτερότητας, είτε μέσω της παραίτησης και αυτοκαταστολής, είτε μέσω της ευθείας καταστολής της.
Το μοντέλο του είδους ήταν δεδομένο και τυποποιημένο: η συμπηγμένη ομάδα-μέσο όφειλε, για λόγους «ύπαρξης και αποτελεσματικότητας», να είναι εσωτερικά κατασιγασμένη. Η ιδιαιτερότητα σε καταστολή ή στην καλύτερη περίπτωση η βουβή συμβίωση της με την ομάδα ανακηρύχτηκε σε ύψιστη αρετή. Η εσωτερική διαλεκτική της ομάδας πάγωσε. Η «εναρμόνιση» του ατομικού και του ομαδικού επιβλήθηκε διοικητικά, θα λέγαμε, στη βάση της εργαλειακής αντίληψης της ομάδας. Άλλωστε, αυτό ήταν η βασική παραδοχή για τη στράτευση στην Αριστερά.
Όμως, αν αυτό ήταν το νόημα της στράτευσης στην Αριστερά, το νόημα της ατομικής ζωής ήταν άλλο. Το ρήγμα ανάμεσα στην ομάδα και στο άτομο όρισε το έδαφος της κρίσης στο οποίο «περπάτησε» η τραγική ύπαρξη. Οι ποιητές που ανήκαν στην Αριστερά και που απαρτίζουν την πρώτη μεταπολεμική γενιά βρέθηκαν μέσα σε αυτό το χάσμα και, ρητά ή υπόρρητα, εκφράσανε την ανάγκη μιας «διακριτικότητας» στις σχέσεις του ατόμου με την ομάδα, έστω και αν αυτό το σωστό φάνταζε ως λάθος στη συγκεκριμένη εποχή.
Ο στίχος του Μ.Α. όρθιος και μόνος μέσα στη φοβερή ερημία του πλήθους καταδείχνει, θα έλεγα, τη δεινή θέση στην οποία βρέθηκε όλη αυτή η ποιητική γενιά. Τώρα:
Αν επιζήσω της μάχης θ’ αφήσω τα γένια
Να μου καλύψουν το πρόσωπο, θα κρύψω
Τα φοβερά σημάδια του κορμιού, θα φράξω
την έξοδο με αλυσίδες, θα σπάσω
την νύχτα της κρίσεως τους δίσκους του γραμμοφώνου
κι ανάβοντας μια μεγάλη φωτιά στη μέση της κάμαρας
θα υποδέχομαι τους φίλους μου τρυφερά σαν πρώτα.[3]
Το μοτίβο του επιζώντος είναι χαρακτηριστικό στην μεταπολεμική ποίηση. Ο επιζών είναι το δραματικό πρόσωπο που φέρει και μεταφέρει την ιστορία των χρόνων του σε έναν κύκλο νέας ιστορικής εμπειρίας. Εν προκειμένω, στον Μ.Α., το μοτίβο αυτό ανάγεται στα μυθογενετικά σύμβολα που περιέχει Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ, εμφανίζεται, στα διάκενα της πραγματικής ιστορίας, ως στοιχείο μιας επίμονης ανάπλευσης στον χρόνο και ως φορέας αναδρομικής συγκίνησης. Η ζωή είναι πλέον γεγονός ως διαφυγή από τον θάνατο.
Πριν μάθουν τίποτε οι άλλοι
Ανυποψίαστοι στου ύπνου την παγίδα
Πριν μάθουν πως εγώ
Είναι γραμμένο για πάντα να ζήσω.[4]
Η κρίση της επικής συνείδησης
Ο όρος επική συνείδηση παραπέμπει σε ένα σύστημα αξιών, αντιλήψεων και αφηγηματικών δομών που εδράζεται στον ηρωικό, συλλογικό και υπερβατικό χαρακτήρα της ιστορικής πράξης και της αφήγησης. Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο άνθρωποι ή πολιτισμοί αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο μέσα από το πρίσμα του έπους – δηλαδή, της ένδοξης πράξης, της ιστορικής αναγκαιότητας, της ατομικής αυτοθυσίας για ένα συλλογικό σκοπό, της σύμπλευσης με το θείο ή το πεπρωμένο. Στο έπος, στον Όμηρο π.χ., η συνείδηση δομείται πάνω σε ένα σταθερό κόσμο: οι θεοί είναι παρόντες, η τιμή και η δόξα έχουν αντικειμενική αξία και ο ήρωας (Αχιλλέας ή Οδυσσέας) ενεργεί με βεβαιότητα.
Η κρίση της επικής συνείδησης είναι, κατ’ ουσία, η κρίση της πίστης σε μεγάλες αφηγήσεις, σε συλλογικά νοήματα και σε ηρωικά πρότυπα. Εμφανίζεται όταν:
• το άτομο αποσυνδέεται από την ιστορική του λειτουργία και αισθάνεται μετέωρο
• η ιδεολογία χάνει τη δύναμή της να εμπνεύσει κοινή δράση
• το αφήγημα του ηρωισμού αντικαθίσταται από ειρωνεία, σχετικισμό ή ατομικισμό
• το υπερβατικό υποχωρεί και κυριαρχεί η καθημερινότητα, η ιδιωτικότητα, η ψυχολογική αναμόχλευση αντί του πράττειν.
Η κρίση της επικής συνείδησης δεν σημαίνει εξαφάνιση του έπους, αλλά τη μεταμόρφωσή του:
• σε τραγωδία (όπου το ηρωικό τίθεται υπό αμφισβήτηση ή αποδομείται)
• σε παρωδία ή μετα-επικό λόγο (μετά τον Μπέκετ, τον Κούντερα, ή τον Κάφκα)
• σε ατομικό βίωμα χωρίς συλλογικό πρόσημο (βλ. υπαρξιστική ή μετανεωτερική λογοτεχνία).
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης, βιωματικά και υπαρξιακά σημαδεμένος από τον εμφύλιο, είναι φορέας της επικής συνείδησης σε κρίση:
• Η πίστη σε ιδέες και επανάσταση ρηγματώθηκε σοβαρά και κάποιες φορές φαίνεται να καταρρέει.
• Σύντροφοι, δίκες, σιωπές…
• Η ηρωική θυσία μετατρέπεται σε σπαραγμό και ειρωνεία: «Δεν υπάρχουν πια ποιήματα – γράφονται μόνο δικαστικές αποφάσεις».
Ο Αναγνωστάκης διατηρεί τη μνήμη της επικής συνείδησης και δείχνει την τραυματική απόληξή της. Τα οράματα έχουν γίνει νεκροί. Ωστόσο, η σύγκρουση με το ιδεολογικό υπερεγώ, αν και διαρκής, δεν φτάνει στην τελική ρήξη και την αποποίηση.
Το αποτύπωμα μιας τέτοιας σύγκρουσης, που ωστόσο δεν καταλήγει στη ρήξη, είναι φανερό στην ποίησή του. Είναι, επίσης, χαρακτηριστικό στην ενότητα της συλλογής Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ όπου, τουλάχιστον στα παρακάτω επιλεγμένα ποιήματα, αυτό το αποτύπωμα παίρνει τη μορφή μιας εκφραστικής ακρότητας, μιας ακρότητας δηλωτικής της απογυμνωμένης και μοναχικής μαρτυρίας. Χωρίς δυνατότητες καρπού, χωρίς δυνατότητες σήψεως[5], θα πει.
Στο ποίημα Αντί να φωνασκώ…[6] παρακολουθούμε την περιγραφή μιας σχεδόν καθολικής καταστροφής που πέρα από κάθε πρόβλεψη, καταλήγει σε μια κατάσταση ευφορίας.
Μετά την καταστροφή, εκτός από τον έρωτα, όλα δείχνουν να μένουν πίσω, στα πλαίσια μιας λυτρωτικής διαπίστωσης πως τίποτα δεν πουλιόταν πια. Είναι η στιγμή που ο Αναγνωστάκης δείχνει ελεύθερος από τις συμβάσεις της ζωής του, αφού ήδη, το σπίτι του έχει γκρεμιστεί και έχει σκαφτεί βαθιά με τα υπάρχοντά του.
Μένει, όμως, να δούμε σε ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον ποίημά του, το Εκεί…[7], πώς διαμορφώνεται το εσωτερικό του τοπίου ή τα ιδεολογικά ερείπια του, με πόσο μεγάλη απουσία λυρισμού και νοσταλγίας το διασχίζει, με πόση λεκτική αυστηρότητα, έως πενία θα έλεγα, το περιγράφει για να καταλήξει σε μια σκληρή απόφανση για την ίδια την ποίηση.
Η δομή αυτού του ποιήματος είναι αφηγηματική. Σχεδόν σκηνική. Μοιάζει ωσάν οδηγία προς αναζήτηση νοήματος ή και χαμένης ιστορίας. Η χρήση απλών λέξεων και καθημερινών εικόνων φαίνεται να ελαχιστοποιεί τη μουσικότητα του σημαίνοντος, με αποτέλεσμα να καθιστά το ποίημα οικείο μέσα στη λιτότητά του και ταυτόχρονα στοχαστικό. Ο χώρος που αναδεικνύεται μοιάζει να είναι το εσωτερικό τοπίο του ποιητή και η πρόσκαιρη παραμονή του μέσα σε αυτό φαίνεται να εισάγει τους αναγνώστες σε έναν μυστικό ερειπιώνα. Ο ίδιος ο ποιητής εγκαταλείπει γρήγορα αυτόν τον χώρο και με τρόπο σίγουρο φαίνεται να τον αποδίδει στη λήθη πριν διατυπώσει μια αιρετική απόφανση: η ποίηση δεν είναι ο τρόπος να μιλάμε, αλλά ο καλύτερος τοίχος να κρύψουμε το πρόσωπό μας. Αυτή η ρήση εμβληματική πλέον, αποδομεί κάθε ρομαντική αντίληψη περί ποιητικής εξομολόγησης.
Η διαδικασία της έκφρασης είναι εδώ σιωπηλή και ανασκαφική. Δεν πρόκειται για μια τυπική έκφραση της οδύνης, δεν είναι ένα τραγούδι που μιλάει για τον πόνο, αλλά για τελετουργία θραύσης της αίσθησης της εκφραστικής δυνατότητας. Ο Αναγνωστάκης δεν αναζητά τη μετάβαση από το άφατο στο σημαίνον, αλλά ρίχνει τις λέξεις στο χαρτί με επιμέλεια για να αποδώσει το ακατάγραπτο. Η ποίησή του στήνει έναν τοίχο όχι για να ζωγραφίσει πάνω του τη νοηματική του νίκη, αλλά για να αποδώσει το τραύμα της απουσίας ενός νοήματος. Καθόλου δεν μας παραμυθιάζει με την έννοια ενός κλειστού ποιήματος που προσφέρει κάθαρση ή λύτρωση. Δεν υπάρχει ούτε λύση της πλοκής, ούτε αποκάλυψη. Το ποίημα καταλήγει σε μια επιστροφή και στην αποσιώπηση, κυρίως όταν η τελική γνώση καθίσταται θανατερά αποφατική.
Στην περίπτωση του συγκεκριμένου ποιήματος η έκφραση δεν λειτουργεί ως ερμηνευτικός φακός, αλλά ως ερευνητικό εργαλείο μιας διαδρομής που η συνολική εποπτεία της δεν μπορεί να επιτευχθεί και που η επιστροφή σε μια οδυνηρή αποσιώπηση φαίνεται μοιραία. Η ποίηση εδώ είναι μετατραυματική, αλλά όχι καταθλιπτική, λιτή, σχεδόν προσεκτικά αυτολογοκριμένη, και όμως σπαρακτικά αληθινή. Ο Αναγνωστάκης δεν αποστέφεται το νόημα, αλλά το υποπτεύεται και τελικά μένει με την οδύνη της απόπειρας να πει κάτι που η γλώσσα δεν έχει τους τρόπους να το πει.
Ας μη ξεχνάμε, επίσης, πως ο Μ.Α γράφει ως ο προγραμμένος που γλύτωσε, ως ο επιζών, διατηρώντας τα ίχνη του βίου χωρίς να τα εξαργυρώνει σε εύκολα συναισθήματα ή συλλογικό μύθο. Θα λέγαμε, λοιπόν, πως σε τούτο το ακραίο ποίημα ο Αναγνωστάκης είναι επιφυλακτικός απέναντι στην ίδια τη γλώσσα ως όχημα λύτρωσης. Με τη γλώσσα φτιάχνει μια σκηνή μαρτυρίας και η πράξη του λόγου παραμένει μια πράξη απογύμνωσης και πόνου. Έτσι ως αναγνώστες μένουμε και εμείς σε έναν χώρο ρευστού πόνου και κυρίως χωρίς εγγυήσεις νοήματος.
Πρόκειται, λοιπόν, για ένα σημείο όπου η ποίηση δεν απαντά, αλλά στέκει μαζί μας μέσα στην οδύνη της έκφρασης. Αυτήν που προκύπτει όταν αυτή η έκφραση παύει να απολαμβάνει την προστασία του θόλου μιας μυθικά ολοκληρωμένης μεγάλης αφήγησης. Και εν προκειμένω, της μεγάλης αφήγησης που συνδέθηκε με την ουτοπία και την απόλυτη αξίωση μιας τελικής κοινωνικής διευθέτησης. Καθώς, τις τελευταίες δεκαετίες, φαίνεται να ζούμε τη σοβαρή ρηγμάτωση των μεγάλων αφηγήσεων και την κατάρρευση των μύθων που τις προστάτευαν και που εξασφάλιζαν τη συνοχή και τη συνέχειά τους, οι επιπτώσεις στη γλώσσα και την έκφραση είναι αποσαθρωτικές και οδυνηρές.
Και έτσι, όπως ψιθυρίζει ο ποιητής:
Όλο και πιο γυμνά
Όλο και πιο άναρθρα
Όχι πια φράσεις
όχι πια λέξεις
γραμμάτων σύμβολα
Αντί για την πόλη η τέφρα
Αντί για το σώμα το νύχι
Ακόμη πιο πολύ: μια αιμάτινη
σκοτωμένη κηλίδα
πάνω στο μικροσκόπιο.[8]
Ο Αναγνωστάκης, στα δύο παραπάνω ποιήματα δεν «τραγουδάει» για να πει τον πόνο του, αλλά, πονάει όταν μιλάει. Και εδώ η οδύνη της έκφρασης σχετίζεται με την αδυναμία της γλώσσας να στεγάσει την εμπειρία. Δεν σχετίζεται με την αναστύλωση του επικού μετά τη ρηγμάτωση ή και την κατάρρευση του, αλλά διεκδικεί υπαρξιακή εντιμότητα εντός των ερειπίων του.
Σημειώσεις:
1. ΣτΕ: συγκολλητική ουσία
2. βλ. epohi.gr
3. ΣτΕ: Από το ποίημα Η προδοσία (βλ. epohi.gr)
4. ΣτΕ: Από το ποίημα Εδώ… (βλ.epohi.gr)
5. ΣτΕ: Από το ποίημα Δεν υπάρχει η πληθώρα… (βλ. epohi.gr)
6. βλ. epohi.gr
7. βλ. epohi.gr
8. ΣτΕ: Από το ποίημα Όλο και πιο γυμνά (βλ. epohi.gr)
ΠΟΙΗΜΑΤΑ
Στην παρένθεση είναι η Συλλογή στην οποία ανήκει κάθε ποίημα
Το Δείπνο
(Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ)
(«Στο βάθος κήπος»). Γραφικές οι παραστάσεις:
Εδώ ο Σιληνός κι οι Φαύνοι. Εκεί η Δικαιοσύνη
Με το σπαθί ή τη ζυγαριά· οι Θεοί του Ολύμπου.
Κόπηκε το ψωμί και το κρασί μοιράστηκε στις κούπες
Κι όπως κανείς δεν έλειπε, οι συνδαιτυμόνες
Στης οικειότητας τη ζεστασιά πράα δοσμένοι
Μέσα στα γέλια και στις σοβαρές κουβέντες, όπως πάντα,
Στ’ αστεία πειράγματα και στα λαφριά τραγούδια.
Όμως οι ώρες βάραιναν κι όταν χτυπήσαν ρυθμικά
Οι δώδεκα, όλοι χαμήλωσαν τα μάτια να μην κοιταχτούνε
—Έφτασε η ώρα και δεν είχε ακόμα η προδοσία γίνει—
Μοιράστηκε πάλι ψωμί και τα μαχαίρια περιμέναν
Κρυφά στις φούχτες έτοιμα, σαν όρθια λέξη, σα φιλί.
Μιλούσαν ήρεμα σαν πρώτα, στη φωνή
Κανένα τρέμουλο, όχι λιποψύχισμα ή δειλία.
Ίσως κι απόψε η στιγμή δεν έφτασε — μα παραμόνευε
Το Τέλος, ώριμο, αδυσώπητο, μέσα στο βάρος τόσων τύψεων.
(Στην πράξη του άλλου μια λύτρωση αυτό που τόσο
εκλιπαρούμε στον σύνοικο που ευλογούμε την τόλμη του
που μας προσφέρει τη σάρκα του να καθαρίσουμε
το ματωμένο μαχαίρι μας με τη χαρά της ανακούφισης
στον τολμηρό που φτύνει τη δειλία μας και ξεριζώνει
τον κακοήθη όγκο απ’ την καρδιά πέφτοντας κάτω
απ’ τα χτυπήματά μας πριν προλάβει καν ν’ ακούσει
το βογκητό που λευτερώνεται απ’ τα στέρνα μας.
Εμείς δίκαιοι κι απρόσβλητοι, γενναίοι κι αθώοι).
Πάλι μοιράστηκε το ψωμί. Πέρασαν οι ώρες.
(Φαύνοι και Σιληνοί· η Δικαιοσύνη
Με το σπαθί ή τη ζυγαριά, οι Θεοί του Ολύμπου)
Ίσως δεν έφτασε η στιγμή. Και τώρα ξημερώνει
Και στ’ ανοιγμένα μάτια της ημέρας οι περαστικοί
Ανίδεοι, τίποτα δεν έπρεπε να καταλάβουν
Σα θα μας χαιρετούσαν ήρεμοι, με καλοσύνη, πρωινοί,
Βέβαιοι για μια καινούρια μέρα, για μια καλή γυναίκα και ζεστό φαΐ.
Ο ΣΤΟΧΟΣ
Το θέμα είναι τώρα τί λες
Καλά φάγαμε καλά ήπιαμε
Καλά τη φέραμε τη ζωή μας ώς εδώ
Μικροζημιές και μικροκέρδη συμψηφίζοντας
Το θέμα είναι τώρα τί λες.
Η ΠΡΟΔΟΣΙΑ
(Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ 2)
Αν επιζήσω της μάχης θ’ αφήσω τα γένια
Να μου καλύψουν το πρόσωπο, θα κρύψω
Τα φοβερά σημάδια του κορμιού, θα φράξω
Την έξοδο με αλυσίδες, θα σπάσω
Τη νύχτα της κρίσεως τους δίσκους του γραμμοφώνου
Κι ανάβοντας μια μεγάλη φωτιά στη μέση της κάμαρας
Θα υποδέχομαι τους φίλους μου τρυφερά σαν πρώτα.
Έτσι μονάχα θα γίνει.
Κι ύστερα θά ’ρθει. Είναι, ας πούμε, μια νέα γυναίκα
Είναι ντυμένη μ’ ένα πράσινο φόρεμα
Έχει για στήθια δυο κούπες δυνατό κρασί
Ένα ρολόι στο στέρνο με σταυρωμένους δείχτες
Όταν σημάνει μεσάνυχτα γλιστρά από τους δώδεκα εραστές της
Έρχεται έρποντας μες στο σκοτάδι απαλά
Ψάχνει με σύνεση τ’ αχνάρια της επιστροφής
Αφήνει το κοιμισμένο βρέφος στο κατώφλι
Κι ύστερα σβήνει στη σκόνη του δρόμου
Κρατώντας στο χέρι σφιχτά ένα σπαθί — ή ένα άνθος.
Δεν υπάρχει η πληθώρα…
(Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ 3)
Δεν υπάρχει η πληθώρα αλλά το ένα
Όχι το: ἓν τὸ πᾶν, τα κεφαλαία γράμματα
Αυτό που λεν Αιώνιο ή Μεγάλο ή όπως αλλιώς
Δεν υπάρχει παρά ο κακοήθης όγκος στον εγκέφαλο
Το αναλλοίωτο αίμα της κυκλοφορίας
Του νευρικού συστήματος ο υψηλός τόνος
Δεν υπάρχει το σύνολο αλλά η μονάδα
Αυτή η χαίνουσα οπή που μέσα της ριζώνει
Ριζώνει ατέρμονα ο φοβερός κοχλίας
Σε μια εγκοπή του μυστική να φυτευτεί
Ο τελευταίος σου στίχος και να μείνει.
Αδιάλλαχτος, απρόσιτος, έτοιμος πάντα.
Χωρίς δυνατότητες καρπού
Χωρίς δυνατότητες σήψεως.
Αντί να φωνασκώ…
(Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ 2)
Αντί να φωνασκώ και να συμφύρομαι
Με τους υπαίθριους ρήτορες και τους αγύρτες
—Μάντεις κακών και οραματιστές—
Όταν γκρεμίστηκε το σπίτι μου
Και σκάφτηκε βαθιά με τα υπάρχοντα
(Και δε μιλώ εδώ για χρήματα και τέτοια)
Πήρα τους δρόμους μοναχός σφυρίζοντας.
Ήτανε βέβαια μεγάλη η περιπέτεια
Όμως η πόλις φλέγονταν τόσο όμορφα
Ασύλληπτα πυροτεχνήματα ανεβαίνανε
Στον πράο ουρανό με διαφημίσεις
Αιφνίδιων θανάτων κι αλλαξοπιστήσεων.
Σε λίγο φτάσανε και τα μαντάτα πως
Κάηκαν όλα τα επίσημα αρχεία και βιβλιοθήκες
Οι βιτρίνες των νεωτερισμών και τα μουσεία
Όλες οι ληξιαρχικές πράξεις γεννήσεων
Και θανάτων —έτσι που πια δεν ήξερε
Κανείς αν πέθανε ή αν ζούσε ακόμα—
Όλα τα δούναι και λαβείν των μεσιτών
Από τους οίκους ανοχής τα βιβλιάρια των κοριτσιών
Τα πιεστήρια και τα γραφεία των εφημερίδων.
Εξαίσια νύχτα τελεσίδικη και μόνη
Οριστική (όχι καθόλου όπως οι λύσεις
Οριστική (όχι καθόλου όπως οι λύσεις
Στα περιπετειώδη φιλμ).
Τίποτα δεν πουλιόταν πια.
Έτσι λαφρύς και περιττός πήρα τους δρόμους
Βρήκα την Κλαίρη βγαίνοντας
Απ’ τη Συναγωγή κι αγκαλιασμένοι
Κάτω απ’ τις αψίδες των κραυγών
Περάσαμε στην άλλη όχθη με τις τσέπες
Χωρίς πια χώματα, φωτογραφίες και τα παρόμοια.
Τίποτα δεν πουλιόταν πια.
Εκεί…
(Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ)
Εκεί θα τα βρεις.
Κάποιο κλειδί
Που θα πάρεις
Μονάχα εσύ που θα πάρεις
Και θα σπρώξεις την πόρτα
Θ’ ανοίξεις το δωμάτιο
Θ’ ανοίξεις τα παράθυρα στο φως
Ζαλισμένα τα ποντίκια θα κρυφτούν
Οι καθρέφτες θα λάμψουν
Οι γλόμποι θα ξυπνήσουν απ’ τον άνεμο
Εκεί θα τα βρεις
Κάπου — απ’ τις βαλίτσες και τα παλιοσίδερα
Απ’ τα κομμένα καρφιά, δόντια σκισμένα,
Καρφίτσες στα μαξιλάρια, τρύπιες κορνίζες,
Μισοκαμένα ξύλα, τιμόνια καραβιών.
Θα μείνεις λίγο μέσα στο φως
Ύστερα θα σφαλίσεις τα παράθυρα
Προσεχτικά τις κουρτίνες
Ξεθαρρεμένα τα ποντίκια θα σε γλείφουν
Θα σκοτεινιάσουν οι καθρέφτες
Θ’ ακινητήσουν οι γλόμποι
Κι εσύ θα πάρεις το κλειδί
Και με κινήσεις βέβαιες χωρίς τύψεις
Θ’ αφήσεις να κυλήσει στον υπόνομο
Βαθιά βαθιά μες στα πυκνά νερά.
Τότε θα ξέρεις.
(Γιατί η ποίηση δεν είναι ο τρόπος να μιλήσουμε,
Αλλά ο καλύτερος τοίχος να κρύψουμε το πρόσωπό μας).
Όλο και πιο γυμνά
(Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ 3)
Όλο και πιο γυμνά
Όλο και πιο άναρθρα
Όχι πια φράσεις
Όχι πια λέξεις
Γραμμάτων σύμβολα
Αντί για την πόλη η πέτρα
Αντί για το σώμα το νύχι
Ακόμα πιο πολύ: μια αιμάτινη
Σκοτωμένη κηλίδα
Πάνω στο μικροσκόπιο.
Φωτογραφία 1: Eurokinissi
Φωτογραφία 2: Pixabay / Pexels
