Η οικολογικοποίηση της ζήτησης

Για μια συλλογική μετάβαση σε έναν διχασμένο κόσμο

Η Ρομπέρτα Σασατέλι είναι τακτική καθηγήτρια Kοινωνιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Πολιτισμών του Πανεπιστημίου της Μπολόνια. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στην κοινωνιολογία της κατανάλωσης, τις σπουδές φύλου, την κοινωνιολογία του σώματος και τις σπουδές διατροφής. Είναι συν-εκδότρια του περιοδικού European Journal of Sociology/Archives Européennes de Sociologie και συν-εκδότρια της σειράς Consumption and Public Life του εκδοτικού οίκου Palgrave-MacMillan.

Τα εμπορεύματα καταλαμβάνουν μια παράδοξη θέση στη σύγχρονη ζωή. Από τη μία πλευρά, ακολουθούν γνωστά πρότυπα καθημερινής κατανάλωσης, διαμορφώνοντας τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες. Από την άλλη, αποκαλύπτουν εντάσεις μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών, οικονομίας και περιβάλλοντος, καθώς και μεταξύ ατομικών επιθυμιών και συλλογικών ευθυνών. Για να κατανοήσουμε τη σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα, πρέπει να εξετάσουμε τη μακρά ιστορική διαδικασία μέσω της οποίας εμφανίστηκαν νέες μορφές κατανάλωσης στο πλαίσιο του καπιταλισμού, με όλο και πιο περίπλοκες ροές εμπορευμάτων. Στη σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα, η αγορά και η χρήση αγαθών συνδέεται λιγότερο με άκαμπτες κοινωνικές ιεραρχίες και διαμορφώνεται περισσότερο από πολιτισμικές τάσεις, καινοτομίες και κοινωνικές διακρίσεις (Sassatelli 2007). Τα εμπορεύματα αποκτούν αξία πέρα από την τιμή τους καθώς μετακινούνται σε διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια, ενώ οι ολοένα και πιο σημαντικές ροές του παγκόσμιου εμπορίου συνδέουν τις αγορές σε όλο τον κόσμο. Οι υλικές υποδομές της εξουσίας –από την αποικιοκρατία έως την βιομηχανική οργάνωση– κατέστησαν δυνατό αυτό το παγκόσμιο εμπόριο (Beckert 2015). Ο παγκόσμιος καπιταλισμός βασίζεται τόσο στις υλικές συνθήκες όσο και στη συμβολική επανεκτίμηση. Η ανταλλαγή χρημάτων, ειδικά στον ολοένα και πιο ορθολογιστικό και μονοπωλιακό χώρο του σύγχρονου παγκόσμιου εμπορίου, διαιρεί και ενώνει ταυτόχρονα την παραγωγή και την κατανάλωση.

Στον πυρήνα της σύγχρονης κατανάλωσης βρίσκεται ο διαχωρισμός μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης, ο οποίος κατέστη δυνατός χάρη στην εμπορευματοποίηση. Τα εμπορεύματα είναι συνηθισμένες εμπειρίες της καθημερινής ζωής, αλλά ταυτόχρονα είναι και αινιγματικά αντικείμενα – έχουν τιμή στην αγορά, αλλά χρειάζονται κοινωνικό νόημα για να μπορέσουμε να τα κατανοήσουμε και να αποφύγουμε την αποξένωση. Αυτό δημιουργεί μια ένταση μεταξύ της οικονομικής λογικής και των ηθικών σκέψεων, ανοίγοντας χώρο για κοινωνική διακυβέρνηση, κανονικότητα και αντίσταση, μερικές φορές με τη μορφή καταναλωτικού ακτιβισμού.

Η κατανάλωση συχνά θεωρείται ιδιωτική, ξεχωριστή από τη δημόσια, πολιτική σφαίρα. Ωστόσο, είναι τόσο ιδιωτική όσο και δημόσια, συνεργατική και συγκρουσιακή. Οι φεμινιστικές και οι μελέτες φύλου έχουν από καιρό επισημάνει πώς η οικιακή κατανάλωση –που καλύπτει τη φροντίδα, την αναπαραγωγή και την καθημερινή ζωή– είναι βαθιά συνυφασμένη με τις σχέσεις εξουσίας (Fraser 2022). Ο καταναλωτικός ακτιβισμός, που ιστορικά συνδέεται με την πολιτική συμμετοχή των γυναικών, δείχνει ότι η κατανάλωση δεν είναι μόνο ένας προσωπικός τομέας ελευθερίας, αλλά και ένας ηθικός και πολιτικός χώρος αντιπαραθέσεων. Οι κριτικές καταναλωτικές κουλτούρες είναι ποικίλες, κυμαίνονται από τις συνηθισμένες καθημερινές πρακτικές έως τη συλλογική ή ατομική πολιτική δράση. Πηγαίνουν πέρα από τον επίσημο ακτιβισμό, συνδυάζοντας την έκφραση, την ηθική και την καθημερινή ζωή. Θεωρητικά, η κριτική είναι ενσωματωμένη στον καταναλωτικό καπιταλισμό. Όσο περισσότερο οι αγορές αντικειμενοποιούν τον πολιτισμό, τις κοινωνικές σχέσεις και τη φύση, τόσο περισσότερο οι άνθρωποι εκτιμούν την εγγενή αξία, την αυθεντικότητα ή τη σχεσιακότητα. Η κριτική των εμπορευμάτων και ο ακτιβισμός λειτουργούν εντός των συμβολικών και εμπορικών μορφών του καπιταλισμού – δεν είναι εξωτερικοί προς αυτόν. Ωστόσο, ο καταναλωτικός ακτιβισμός δεν πρέπει να εξιδανικεύεται ως ένας σίγουρος δρόμος προς την πολιτική ή οικονομική αλλαγή από μόνος του.

Πέρα από το χάσμα μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης, έχει δημιουργηθεί ένα νέο χάσμα μεταξύ των αγορών και της φύσης, προκαλώντας άγχος, ενοχή και θυμό. Σήμερα, η κριτική των εμπορευμάτων αντικατοπτρίζει αυτή την ένταση, τη θόλωση των ορίων μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης, και την αύξηση των αποβλήτων ως οικολογικό πρόβλημα. Από τα τέλη του 20ού αιώνα, οι ηθικές ανησυχίες σχετικά με την κατανάλωση έχουν πάρει όλο και περισσότερο οικολογική τροπή. Οι μετα-ανθρωπιστικές κριτικές, οι μετα-αποικιακές προοπτικές που επαναξιολογούν τις υποτελείς και περιθωριοποιημένες κοινωνίες στον Παγκόσμιο Νότο, καθώς και οι φεμινιστικές απόψεις και η ανανεωμένη προσοχή στις ανισότητες στον Παγκόσμιο Βορρά, υπογραμμίζουν τις περιβαλλοντικές απειλές και τις ανισότητες πολλών ειδών (Sassatelli, Wahlen και Welch 2022).

Προς μια βιώσιμη κατανάλωση

Η βιώσιμη κατανάλωση έχει γίνει συνώνυμο αυτής της κρίσιμης συνειδητοποίησης, αλλά έχει διαφορετική σημασία για διαφορετικούς ανθρώπους. Το βιβλίο του ιστορικού Paul Warde, The invention of sustainability (2018), δείχνει ότι η βιωσιμότητα δεν είναι μια διαχρονική οικολογική αρχή, αλλά μια ιστορικά διαμορφωμένη έννοια, που έχει δημιουργηθεί μέσα από μεταβαλλόμενες πρακτικές και συζητήσεις σχετικά με τη διαχείριση των πόρων, και είναι βαθιά συνδεδεμένη με την πολιτική διακυβέρνηση. Η βιωσιμότητα, που προέκυψε από τις πρώιμες σύγχρονες ανησυχίες για τη δασοκομία, τη γεωργία και τη σπανιότητα, αναπτύχθηκε καθώς τα έθνη-κράτη επιδίωκαν να ρυθμίσουν τους φυσικούς πόρους για να εξασφαλίσουν μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη και πολιτική σταθερότητα. Καθώς οι επιστημονικές γνώσεις επεκτάθηκαν μεταξύ του 16ου και του 19ου αιώνα, αυξήθηκαν οι ανησυχίες ότι η ανεξέλεγκτη πρόοδος θα μπορούσε να υπονομεύσει τα ίδια τα υλικά της θεμέλια, συνδέοντας τα οικολογικά όρια με τη μοίρα του έθνους-κράτους. Η βιωσιμότητα διαμορφώθηκε έτσι ως πολιτική λογική, ενσωματωμένη στην οικοδόμηση του κράτους και στη διακυβέρνηση της φύσης, και όχι ως ένα καθαρά περιβαλλοντικό ιδανικό. Από το τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα, αυτή η ανησυχία έχει σε μεγάλο βαθμό εξατομικευτεί και παγκοσμιοποιηθεί: μέσω των κινημάτων της Νέας Εποχής και της εμπορικής αξιοποίησης της αντικουλτούρας, τα ζητήματα βιωσιμότητας έχουν αναδιατυπωθεί ως πλανητικές προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή, αλλά με έντονο εξατομικευτικό χαρακτήρα και συχνά με σχεδόν θεραπευτικό τόνο.

Ο τομέας της βιώσιμης κατανάλωσης είναι σήμερα θεμελιώδης και γεμάτος εντάσεις. Περιλαμβάνει τους τρεις πυλώνες της βιωσιμότητας –τον κοινωνικό, τον οικονομικό και τον περιβαλλοντικό– οι οποίοι συχνά είναι δύσκολο να συμβιβαστούν. Εάν αυτές οι διαστάσεις δεν είναι ισορροπημένες, η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να συνεχιστεί χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα οικολογικά όρια ή, στην πραγματικότητα, η επίμονη ανισότητα. Πολλές μελέτες υπογραμμίζουν ότι οι οικολογικά συνειδητές ενέργειες παραμένουν παγιδευμένες εντός του καταναλωτικού καπιταλισμού, ο οποίος συχνά δίνει προτεραιότητα στην εκμεταλλευτική ανάπτυξη, στην ανισότητα τόσο εντός των εθνών όσο και μεταξύ τους, και στα νεοαποικιακά πρότυπα πλούτου. Ας εξετάσουμε τα απόβλητα και την ανακύκλωση, έναν από τους πιθανούς δρόμους προς μεγαλύτερη βιωσιμότητα. Σίγουρα, έχει σημειωθεί πρόοδος: τις τελευταίες δύο δεκαετίες, το μερίδιο των πόρων από ανακυκλωμένα υλικά έχει αυξηθεί κατά 50%, ενώ η συνολική χρήση υλικών στην ΕΕ έχει μειωθεί κατά σχεδόν 10% (WB 2022). Η ανακύκλωση και η μείωση των αποβλήτων προωθούνται ευρέως και η κυκλική οικονομία θεωρείται βασικός στόχος για τη βιώσιμη ανάπτυξη, ακόμη και αν αυτό συνεπάγεται την αντιμετώπιση εντάσεων μεταξύ περιβαλλοντικής δικαιοσύνης και έλλειψης πόρων. Ωστόσο, η παγκόσμια οικονομία απέχει πολύ από το να είναι πλήρως κυκλική και, επιπλέον, οι διάφορες μορφές κυκλικής οικονομίας δεν είναι ίσες και δεν εκτιμώνται εξίσου. Οι καθημερινές πρακτικές της κυκλικής οικονομίας (επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση, κοινή χρήση) εξαρτώνται από τον τρόπο με τον οποίο ορίζονται οι ανάγκες παράλληλα με τις διχαστικές πραγματικότητες της σπατάλης. Δεν είναι όλες οι επαναχρησιμοποιήσεις ίδιες ούτε έχουν τα ίδια αποτελέσματα: ορισμένα μοντέλα κυκλικής οικονομίας, ενώ ενθαρρύνουν την ανακύκλωση, μπορούν να ενισχύσουν τον εταιρικό έλεγχο αντί να κατανέμουν την αξία πιο δίκαια. Άλλα, όπως η μόδα των βίντατζ (vintage) ρούχων, ενώ είναι πιο οικολογικά από τη «γρήγορη μόδα» (fast fashion), μπορεί να επισκιάσουν τις πρακτικές δανεισμού και δωρεάς μη χρησιμοποιούμενων ρούχων μεταξύ οικογενειών και κοινοτήτων. Σε γενικές γραμμές, ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι προσεγγίζουν την επαναχρησιμοποίηση επίσης ποικίλλει: για τις πλουσιότερες ομάδες μπορεί να είναι μια αισθητική επιλογή που συνδέεται με τις πράσινες τάσεις και την ηθική της λιτότητας, ενώ στις φτωχότερες κοινότητες συχνά θεωρείται (και έτσι υποτιμάται) ως αναγκαιότητα, εν μέρει επειδή, καθώς συνήθως βρίσκεται στο περιθώριο των «τρέντι» αγορών, είναι λιγότερο αναγνωρισμένη ή εκτιμώμενη από την κοινή ηθική.

Οι προκλήσεις της οικολογικοποίησης της ζήτησης

Οι ταξικές σχέσεις βιώνονται όλο και περισσότερο μέσα από αγώνες για την ηθική αξία, την αξιοπρέπεια και την ελευθερία, παρά από καθαρά οικονομικούς περιορισμούς. Σε αυτό το πλαίσιο, η ηθική υποστήριξη ορισμένων μορφών πράσινης κατανάλωσης από ευνοημένες ομάδες μπορεί να προκαλέσει αποξένωση και απόρριψη σε λιγότερο προνομιούχες ομάδες. Καθώς η οργή της δεξιάς λαϊκιστικής πτέρυγας εξαπλώνεται παγκοσμίως, παρόμοιες αντιδράσεις εμφανίζονται μεταξύ των υποτελών ομάδων, αντανακλώντας την εμπειρία τους ως αποξενωμένες και εκτεθειμένες σε εκμεταλλευτικές μορφές παγκοσμιοποίησης. Παραφράζοντας τις κλασικές σκέψεις του Norbert Elias στο The established and the outsiders (Elias και Scotson 1965/1994), η «αποξενωμένη» εργατική τάξη στο Βόρειο Ημισφαίριο δυσανασχετεί με το γεγονός ότι μοιράζεται τις δυσκολίες με τους νεοαφιχθέντες και θρηνεί τα μικρά προνόμια που κάποτε κατείχε ως έναν καθιερωμένο εθνικό πόρο. Η εμπορικά μεσολαβούμενη οικολογικοποίηση της ζήτησης, την οποία υποστηρίζουν οι προοδευτικές μεσαίες και ανώτερες μεσαίες τάξεις, μπορεί να φαίνεται επιφανειακή ή εργαλειακή, ένα νέο σύμβολο κοινωνικής θέσης. Οι μοιρολατρικές και αρνητικές στάσεις σε αυτό το πλαίσιο μπορούν να θεωρηθούν ως μορφές αντίστασης, ως μια μορφή άρνησης να αναλάβουν (ακόμη μια) ευθύνη, που έχει τις ρίζες της στην αδυναμία μίμησης και στη σύγκρουση των κοινωνικών θέσεων.

Η οικολογική στροφή της ζήτησης, το αυξανόμενο ενδιαφέρον των ανθρώπων για προϊόντα φιλικά προς το περιβάλλον, είναι μόνο ένας τρόπος για την αντιμετώπιση των διαρθρωτικών προκλήσεων που θέτει η κλιματική αλλαγή. Σίγουρα αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εξίσου σημαντικό είναι το πώς ζουν, εργάζονται και οργανώνουν την καθημερινότητά τους οι άνθρωποι. Η εξεύρεση μιας νέας ισορροπίας μεταξύ εργασίας, κατανάλωσης και δημιουργικότητας είναι καθοριστική για την οικοδόμηση μιας πιο φροντισμένης και δίκαιης οικονομίας, που θα λαμβάνει υπόψη τα όρια του φυσικού περιβάλλοντος, όπως τα αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Η οικολογικοποίηση της ζήτησης υπογραμμίζει επίσης μια κεντρική πρόκληση: τη γεφύρωση των κοινωνικών διαιρέσεων με την προώθηση της συλλογικής οικολογικής μετάβασης. Η πραγματικά βιώσιμη κατανάλωση πρέπει να λαμβάνει σοβαρά υπόψη και τους τρεις πυλώνες –τον κοινωνικό, τον οικονομικό και τον περιβαλλοντικό– με την ισότητα στο επίκεντρο. Η συλλογική διάσταση της μετάβασης είναι κρίσιμη για αυτό, καθώς χρειαζόμαστε μια πολιτιστική οικονομική μεταμόρφωση που να υπερβαίνει τον εξορυκτισμό και τον ανταγωνισμό.

Ρομπέρτα Σασατέλι, καθηγήτρια Kοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια

Μετάφραση: Δημήτρης Παπανικολόπουλος

Παραπομπές

Beckert, S. (2015). Empire of cotton: A global history. London: Penguin.

Elias, N. and Scotson, J. L. (1965/1994). The Established and the Outsiders: A Sociological Enquiry into Community Problems. 2nd edition. London: Sage.

Sassatelli, R. (2007). Consumer Culture. History, Theory and Politics. London: Sage.

Sassatelli, R.; Wahlen, S. and Welch, D. (2022). Decolonising Consumption, the Hegemony of Consumer Culture and the Politics of Consumption: An Interview with Roberta Sassatelli. Consumption and Society 1(1): 216–230.

Warde, P. (2018). The invention of sustainability: Nature, human action, and destiny, 1500–1870. Cambridge: Cambridge University Press.

World Bank (2022). Squaring the circle: Policies from Europe’s circular economy transition. Washington.

Οδηγός για οικολογικές αγορές (και μη αγορές) [1]

Αντισταθείτε στην ανάγκη να είστε «τρέντι». Στην εποχή της γρήγορης μόδας και των συντομότερων κύκλων των τάσεων, είναι σημαντικό να αντισταθείτε στην παρόρμηση να κυνηγάτε συνεχώς τις τελευταίες μόδες. Αντ’ αυτού, εστιάστε σε διαχρονικά και ανθεκτικά είδη που δεν θα ξεπεραστούν γρήγορα.

Αγοράστε μεταχειρισμένα είδη. Επισκεφθείτε το τοπικό κατάστημα μεταχειρισμένων ειδών για να βρείτε μοναδικά και προσιτά είδη. Ελέγξτε επίσης τις online επιλογές, όπως το «Facebook marketplace», το «Ebay» και το «Vinted».

Αν δεν είναι χαλασμένο, μην το αντικαθιστάτε. Μην βιαστείτε να αντικαταστήσετε λειτουργικά αντικείμενα με μια φιλική προς το περιβάλλον εναλλακτική λύση. Διακρίνετε μεταξύ σημαντικών οικολογικών αντικαταστάσεων που αντιμετωπίζουν ενεργά περιβαλλοντικά προβλήματα και περιττών αντικαταστάσεων που διαιωνίζουν την κατανάλωση.

Ψωνίστε έξυπνα. Όταν χρειαστεί να αγοράσετε κάτι καινούργιο, αφιερώστε χρόνο για να διερευνήσετε τις πρακτικές βιωσιμότητας των εμπορικών σημάτων που ενδεχομένως υποστηρίζετε. Αναζητήστε εταιρείες που δίνουν προτεραιότητα σε φιλικά προς το περιβάλλον υλικά, ηθικές εργασιακές πρακτικές και διαφανείς αλυσίδες εφοδιασμού.

Αγοράστε τοπικά προϊόντα. Η υποστήριξη των τοπικών επιχειρήσεων και των τεχνιτών όχι μόνο μειώνει το αποτύπωμα άνθρακα που σχετίζεται με τις μεταφορές, αλλά και ενισχύει τους δεσμούς της κοινότητας και προάγει την οικονομική ανθεκτικότητα.

Ανακυκλώστε. Γίνετε δημιουργικοί και μετατρέψτε παλιά ή αχρησιμοποίητα αντικείμενα σε κάτι νέο και χρήσιμο. Η ανακύκλωση σας επιτρέπει να ασκήσετε τη δημιουργικότητά σας, μειώνοντας ταυτόχρονα τα απόβλητα και δίνοντας νέα ζωή σε παλιά αντικείμενα.

Ως άτομο, το να αναλογιστείς τι σημαίνει να είσαι βιώσιμος καταναλωτής (ή αν αυτό είναι καν δυνατό) μπορεί να σε οδηγήσει σε ένα αίσθημα υπερχρέωσης, ενοχής ή απελπισίας. Αυτά τα συναισθήματα είναι δικαιολογημένα, αλλά είναι σημαντικό να θυμάσαι ότι μπορείς να κάνεις μόνο ό,τι είναι στο χέρι σου και ότι ποτέ δεν θα είσαι απόλυτα βιώσιμος.

Τελικά, το πιο σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι δεν μπορούμε απλά να εξαγοράσουμε την περιβαλλοντική υποβάθμιση. Πρέπει να αμφισβητήσουμε τις βασικές παραδοχές της καταναλωτικής κουλτούρας και να υποστηρίξουμε μια συστημική αλλαγή που θα δίνει προτεραιότητα στους ανθρώπους και στον πλανήτη έναντι του κέρδους. Μόνο τότε θα μπορούμε πραγματικά να φιλοδοξούμε να γίνουμε βιώσιμοι καταναλωτές και να χτίσουμε έναν πιο δίκαιο και ισότιμο κόσμο για τις μελλοντικές γενιές.

Kate Rosa

Φώτο1: All Creative Commons

Φώτο2: All Creative Commons

Σημειώσεις:

1. Απόσπασμα από το άρθρο «Exposed: Sustainable Consumerism: Real or Myth?» που δημοσιεύθηκε στο Alliance and Sustainability στις 3 Απριλίου 2024.