Νέιθαν Θρωλ: Μια μέρα της ζωής του Άμπεντ Σαλάμα – Ανατομία μιας τραγωδίας στην Ιερουσαλήμ (μτφ. Δέσποινα Κανελλοπούλου, εκδ. Δώμα, 2024)
Ο βραβευμένος με Πούλιζερ Νέιθαν Θρωλ (Nathan Thrall) είναι Αμερικανοεβραίος δημοσιογράφος με έδρα την Ιερουσαλήμ. Είναι επίσης ο συγγραφέας μιας εμβριθούς ανάλυσης της αραβοϊσραηλινής σύγκρουσης με τον τίτλο The Only Language They Understand: Forcing Compromise in Israel and Palestine. Ο Θρωλ γράφει τακτικά για διεθνείς εκδόσεις, συμπεριλαμβανομένου των New York Times, του Guardian και της New York Review of Books. Σε αυτήν την τελευταία δημοσίευσε, το 2021, ένα εκπληκτικό δοκίμιο 20.000 λέξεων με τίτλο Μια μέρα στη ζωή του Άμπεντ Σαλάμα – ο τίτλος παραπέμπει στο Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς, του Αλεξάντερ Σολζενίτσιν. Το δοκίμιο αυτό αποτέλεσε τη μαγιά για το παρόν βιβλίο, για το οποίο ο Νέιθαν Θρωλ τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ το 2024.
Το βιβλίο του Νέιθαν Θρωλ ανήκει στην κατηγορία του non-fiction novel. Είναι δηλαδή μια μη μυθοπλαστική αφήγηση πραγματικών γεγονότων με λογοτεχνικά μέσα. Στην περίπτωση αυτή το κεντρικό θέμα είναι το φρικτό τροχαίο δυστύχημα ενός σχολικού λεωφορείου στη Δυτική Όχθη της Παλαιστίνης, τον Φεβρουάριο του 2012. Συγχρόνως, μέσα από σύντομες ιστορικές αναδρομές, το βιβλίο του Θρωλ, που γράφτηκε πριν από τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου του 2023 και του γενοκτονικού πολέμου που ακολούθησε, αρθρώνει ένα εμπρηστικό Κατηγορώ για την καταστροφή που συνεχίζει να εκτυλίσσεται στις παλαιστινιακές περιοχές που βρίσκονται υπό ισραηλινή κατοχή.
***
Η αφήγηση ξεκινά και τελειώνει με την προσωπική ιστορία του Άμπεντ Σαλάμα, πολιτικού ακτιβιστή και μέλους του Δημοκρατικού Μετώπου (μίας από τις αριστερές συνιστώσες της PLO), του οποίου ο πεντάχρονος γιος σκοτώνεται τραγικά στην πύρινη σύγκρουση στον «δρόμο του θανάτου», στη Ζώνη Γ της Δυτικής Όχθης, μια περιοχή υπό σχεδόν απόλυτο ισραηλινό έλεγχο. Επτά παιδιά καίγονται μέχρι θανάτου όταν ένα φορτηγό με 18 τροχούς, που οδηγούσε ένας Παλαιστίνιος αλλά ανήκει σε εποίκους, συγκρούεται με το λεωφορείο, βραχυκυκλώνοντας το κιβώτιο ασφαλειών και πυροδοτώντας μια τραγωδία.
Για μισή ώρα το λεωφορείο καίγεται μπροστά σε σημεία ελέγχου του ισραηλινού στρατού – ο οποίος δεν επεμβαίνει για να βοηθήσει. Άνδρες και γυναίκες δεν επιτρέπεται να οδηγήσουν τα καμένα παιδιά τους στο πλησιέστερο νοσοκομείο επειδή δεν έχουν την απαραίτητη ταυτότητα – οι Παλαιστίνιοι έχουν δικαίωμα εισόδου μόνο σε περιοχές της Δυτικής Όχθης που αντιστοιχούν στο χρώμα της ταυτότητάς τους, μπλε (η πιο προνομιούχα) ή πράσινο.
***
Το προσωπικό αποκαλύπτει το πολιτικό. Ο Θρωλ περιγράφει σχολαστικά έναν κόσμο όπου οι μητέρες παρακολουθούν τα έφηβα παιδιά τους να συλλαμβάνονται, όπου ολόκληρη η ζωή σου μπορεί να εξαρτάται από την ιδιοτροπία ενός στρατιώτη που δεν καταδέχεται καν να σου μιλήσει. Το Τείχος ρίχνει την τεράστια σκιά του πάνω σε ζωντανούς και νεκρούς.
Μέσα από την αφήγηση του τραγικού δυστυχήματος, ο Αμερικανός δημοσιογράφος μιλάει έξω από τα δόντια για τις ανομίες που εξαναγκάζονται να υπομείνουν οι Άραβες κάτοικοι της Δυτικής Όχθης, για την επέκταση των καταπατητών εποικισμών, για την ολοένα και μεγαλύτερη στροφή της ισραηλινής πολιτικής προς τα δεξιά, για τη φίμωση των προοδευτικών φωνών στο Ισραήλ, για την εκκωφαντική σιωπή της διεθνούς κοινότητας.
Ο Θρωλ εμβαθύνει στην προσωπική ζωή του Άμπεντ Σαλάμα, που επικαλύπτεται με την πολιτική διάσταση του θέματος. Αναδύεται έτσι η εικόνα ενός άνδρα με χίλια δύο προσωπικά προβλήματα ή και ελαττώματα, που όμως συγχρόνως αντικατοπτρίζουν το στρατοκρατικό σύστημα κάτω από το οποίο ζει – καθώς και κάμποσες συντηρητικές πλευρές του παραδοσιακού τρόπου ζωής των Παλαιστινίων. Η οικογένεια του Σαλάμα ζει στα στενά σοκάκια του ερειπωμένου Νταχιάτ αλ-Σαλάμ, στον θύλακα της Ανάτα, δίπλα στον προσφυγικό καταυλισμό Σουαφάτ. Ο καταυλισμός αποκόπτεται από την Ανατολική Ιερουσαλήμ από το ισραηλινό διαχωριστικό Τείχος, το οποίο περιορίζει την πρόσβαση στα νοσοκομεία και καθορίζει ακόμη και πού θα πήγαιναν τα παιδιά του σχολείο. Μαθαίνουμε ότι μεγάλο μέρος της Ανάτα, η οποία μειώθηκε από δώδεκα τετραγωνικά μίλια σε λιγότερο από ένα, λόγω της επανειλημμένης δήμευσης της γης από το Ισραήλ, ανήκε στην οικογένεια των Σαλάμα. Παρά το γεγονός ότι η περιοχή ήταν ιδιόκτητη, απαλλοτριώθηκε για να ανοίξει ο δρόμος για τον κοντινό ισραηλινό οικισμό εποίκων Αναλότ και για μια γειτονική ισραηλινή στρατιωτική βάση.
Ο Σαλάμα αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την αγαπημένη της παιδικής του ηλικίας μετά από μια οικογενειακή διαμάχη, και στη συνέχεια ενέδωσε σε έναν δυστυχισμένο γάμο που εν μέρει οφειλόταν στην ανάγκη εξασφάλισης των εγγράφων που απαιτούνται για να περνάει από τα σημεία ελέγχου, ώστε να μπορεί να πάει στη δουλειά του – το πρωί δούλευε στην κινητή τηλεφωνία και από το απόγευμα μάγειρας σε εστιατόριο. Η κυριαρχία του Ισραήλ στις ζωές των Παλαιστινίων παρουσιάζεται ως απόλυτη και ολοκληρωτική – αυτό που ο Μισέλ Φουκώ αποκάλεσε βιοδύναμη: πληθυσμοί που αντιμετωπίζονται ως προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν με τεχνολογίες πειθαρχίας και ελέγχου.
***
Στο ομώνυμο δοκίμιο που δημοσιεύθηκε στη New York Review of Books, ο Θρωλ επικεντρώθηκε μόνο στη ζωή του Άμπεντ Σαλάμα. Εδώ, διακλαδίζεται με άλλες ιστορίες, που συγκεντρώθηκαν από το τροχαίο δυστύχημα του σχολικού – αν και, φυσικά, ένα από τα σαφή υποκείμενα μηνύματα του βιβλίου είναι ότι αυτή η τραγωδία δεν ήταν ένα δυστύχημα, αλλά μάλλον αποτέλεσμα μιας εσκεμμένης πολιτικής απαρτχάιντ. Οι Ισραηλινοί προσπαθούν εσκεμμένα να κάνουν κάθε πτυχή της παλαιστινιακής ζωής πιο δύσκολη και επικίνδυνη.
Ο Θρωλ χρησιμοποιεί τη ζωή του Άμπεντ για να αποκαλύψει την παράλογη και βάναυση πραγματικότητα της παλαιστινιακής ζωής υπό την ισραηλινή κυριαρχία. Ο γιος του Σαλάμα, Μιλάντ, ήταν μεταξύ των τραυματισμένων παιδιών του τροχαίου, παιδιών τα οποία συγκέντρωσαν περαστικοί και, ελλείψει των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης που δεν είχαν φτάσει ακόμη, μεταφέρθηκαν εσπευσμένα στο νοσοκομείο. Ο Σαλάμα πέρασε την ημέρα αναζητώντας τον Μιλάντ προτού λάβει τη συντριπτική είδηση του θανάτου του. Το σώμα του μικρού αγοριού κάηκε τόσο πολύ που χρειάστηκε εξέταση DNA για την ταυτοποίηση των λειψάνων του.
Μια ιδιαίτερα συγκινητική ιστορία είναι αυτή της Χούντα, Παλαιστίνιας ενδοκρινολόγου που ήταν παρούσα στο ατύχημα. Η Χούντα, με τη βοήθεια ενός από τους δασκάλους του λεωφορείου και ενός Παλαιστίνιου περαστικού, έσωσε αρκετά από τα παιδιά. Το μακελειό την οδηγεί πίσω σε προηγούμενες φρικαλεότητες, συμπεριλαμβανομένου του ισραηλινού βομβαρδισμού στα κεντρικά γραφεία της PLO στην Τυνησία, όταν της ανατέθηκε η ανάκτηση μελών των ακρωτηριασμένων σωμάτων. Νιώθεις πώς ο τρόμος γίνεται ο ιστός της ζωής, πώς ο φόβος και η οργή νεκρώνονται σε μουδιασμένη αποδοχή.
Το βιβλίο του Θρωλ εξετάζει τη σύγκρουση Ισραηλινών/Παλαιστινίων με ακλόνητη σαφήνεια και ελεγχόμενο θυμό. Αναδεικνύει την πολιτική διάσταση της τραγωδίας: τις εξουσιαστικές, χωροταξικές, θεσμικές δομές που ορίζουν τις ζωές των ανθρώπων στη Δυτική Όχθη, πίσω από το υψωμένο Τείχος. Σε μια εποχή όπου ακούγονται κυρίως τα όπλα σε αυτή την ατελείωτη σύγκρουση, το βιβλίο του Νέιθαν Θρωλ μιλάει με ειλικρίνεια και ενσυναίσθηση για τις ανθρώπινες καθημερινές ζωές που βρίσκονται παγιδευμένες στα σαγόνια της ιστορίας.





