Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η εξουσία δεν αρκείται στην πειθάρχηση των κοινωνικών συμπεριφορών. Διεκδικεί κάτι βαθύτερο: να καθορίσει τα όρια του νοητού, να ορίσει τι μπορεί να ειπωθεί, ποια ιστορία δικαιούται να αφηγηθεί κανείς και ποια αλήθεια οφείλει να εξοριστεί από τη δημόσια σφαίρα. Τότε η λογοκρισία παύει να είναι μια μεμονωμένη εκδήλωση αυταρχισμού, και μετατρέπεται σε συστηματική επιχείρηση ελέγχου της συλλογικής συνείδησης.
Τα στοιχεία της τελευταίας έκθεσης του PEN America, είναι αποκαλυπτικά: κατά τη σχολική περίοδο 2025-2026 καταγράφηκαν στις ΗΠΑ 11.982 περιστατικά απαγόρευσης βιβλίων, που αφορούσαν 7.370 διαφορετικούς τίτλους, με τη λίστα –στην κορυφή της οποίας βρίσκεται ο Στίβεν Κίνγκ– να περιλαμβάνει και κλασικά έργα όπως το «Τζέιν Έιρ» της Σαρλότ Μπροντέ.
Οι απαγορεύσεις δεν έπεσαν ως κεραυνός εν αιθρία. Έχουν προηγηθεί κραυγαλέες περιπτώσεις λογοκρισίας τόσο του περιεχομένου –βιβλία που αφαιρούνται επειδή περιέχουν αναφορές στη σεξουαλικότητα, στη φυλή, στην ταυτότητα φύλου ή σε πολιτικά ευαίσθητα ζητήματα– όσο και της διδασκαλίας –δεν απαγορεύεται απαραίτητα το βιβλίο, αλλά περιορίζεται η δυνατότητα του καθηγητή, της καθηγήτριας, να το διδάξει ή να το εντάξει σε μάθημα.
Η υπόθεση, για παράδειγμα, του Συμποσίου του Πλάτωνα στο πανεπιστήμιο A&M του Τέξας, είναι απολύτως ενδεικτική. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Inside Higher Ed (7/1/2026), ζητήθηκε από καθηγητή φιλοσοφίας να αφαιρέσει από την ύλη του αποσπάσματα από το πλατωνικό Συμπόσιο! Το επίμαχο υλικό περιλάμβανε τον μύθο του Ανδρόγυνου, όπως τον αφηγείται ο Αριστοφάνης, αναφορές σε διαφορετικές μορφές ανθρώπινης φύσης και φύλου, ζητήματα ταυτότητας φύλου και ανθρώπινης σεξουαλικότητας. Ο καθηγητής Μάρτιν Πίτερσον κλήθηκε είτε να αφαιρέσει τις σχετικές ενότητες και τα αποσπάσματα του Πλάτωνα, είτε να αναλάβει διαφορετικό μάθημα. Τελικά, αναθεώρησε το πρόγραμμά του.
Αλλά και η απόσυρση 381 βιβλίων από τη βιβλιοθήκη Nimitz Library της Ναυτικής Ακαδημίας των ΗΠΑ τον Απρίλιο του 2025, κατόπιν οδηγιών του Υπουργείου Άμυνας στο πλαίσιο της πολιτικής κατά των προγραμμάτων Diversity, Equity and Inclusion-DEI (Διαφορετικότητα, Ισότιμη Μεταχείριση, Συμπερίληψη), οι μαζικές αποσύρσεις από δημόσιες και σχολικές βιβλιοθήκες σε πολιτείες όπως το Τέξας, η Βιρτζίνια, η Φλόριντα, καθώς και οι έντονες αντιδράσεις που προκάλεσαν σε πανεπιστημιακά ιδρύματα (όπως στη Γιούτα και στο Τσάρλεστον, όπου νομοθέτες της Νότιας Καρολίνας απείλησαν με περικοπή χρηματοδότησης του θερινού προγράμματος ανάγνωσης) έργα όπως το Fun Home: A Family Tragicomic της Άλισον Μπέχντελ –ένα εικονογραφημένο αυτοβιογραφικό έργο που πραγματεύεται τη σεξουαλική ταυτότητα, την οικογένεια και την ενηλικίωση– δείχνουν ξεκάθαρα πως δεν πρόκειται για αποσπασματικές ευαισθησίες απέναντι σε αμφιλεγόμενα αναγνώσματα αλλά για μια οργανωμένη προσπάθεια ιδεολογικής αναδιαμόρφωσης και πολιτικής χειραγώγησης της εκπαίδευσης και της πολιτισμικής συνείδησης, με όχημα τον συντηρητισμό και τον ηθικό πανικό.
Η Παλαιστίνη ως πεδίο δοκιμασίας της ελευθερίας
Στην Ευρώπη, η Παλαιστίνη έχει αναδειχθεί σε ένα από τα πιο αποκαλυπτικά πεδία αυτής της σύγκρουσης. Η αναβολή –ματαίωση, εκ των πραγμάτων– της βράβευσης της Αντανία Σίμπλι στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης το 2023, η υπόθεση της Σάλι Ρούνι, αλλά και η απόσυρση του χειρογράφου των Αλάνα Χαντίντ και Τζενάν Ματάρι από τον εκδοτικό κολοσσό Penguin Random House, ύστερα από καταγγελίες των συγγραφέων για παρεμβάσεις που αλλοίωναν την ιστορική και πολιτική οπτική του, συνθέτουν μια ανησυχητική εικόνα.
Στην περίπτωση της Ρούνι, η πρόθεσή της να διαθέσει έσοδα από τα βιβλία της στην Palestine Action, μετά τον χαρακτηρισμό της οργάνωσης ως τρομοκρατικής από τη βρετανική κυβέρνηση, δημιούργησε ένα περιβάλλον νομικού και επαγγελματικού καταναγκασμού. Τον Οκτώβριο, ο εκδοτικός της οίκος ανακοίνωσε, με τη σύμφωνη γνώμη της, τη διακοπή διάθεσης των βιβλίων της στη βρετανική αγορά.
Οι περιπτώσεις αυτές δεν είναι ταυτόσημες ως προς τους μηχανισμούς τους, συναντιούνται, ωστόσο, σε ένα κοινό πολιτικό υπόστρωμα: στην αυξανόμενη δυσκολία να αποκτήσουν δημόσιο χώρο το παλαιστινιακό βίωμα, η κριτική στην πολιτική του Ισραήλ, και η έμπρακτη αλληλεγγύη προς έναν λαό που υφίσταται μια ιστορική καταστροφή.
Η λογοκρισία ως μηχανισμός ιδεολογικής ηγεμονίας
Για την Αριστερά, η ανάγνωση αυτών των εξελίξεων δεν μπορεί να εξαντλείται σε μια αφηρημένη υπεράσπιση της ανεκτικότητας. Ο πολιτισμός είναι ένα από τα βασικά πεδία παραγωγής και αναπαραγωγής της ιδεολογικής ηγεμονίας και της κοινωνικής αμφισβήτησης. Εκεί συγκροτούνται οι συλλογικές αναπαραστάσεις, νομιμοποιούνται ή αμφισβητούνται οι κοινωνικές ιεραρχίες, και διαμορφώνονται οι αντιλήψεις για την εξουσία, την Ιστορία, την ταυτότητα.
Δυστυχώς, ο 20ός αιώνας προειδοποιεί ανατριχιαστικά: στις 10 Μαΐου 1933, στη Γερμανία, ναζιστικές οργανώσεις φοιτητών οργάνωσαν μαζικές καύσεις βιβλίων εβραίων, μαρξιστών, σοσιαλιστών, κομμουνιστών, ειρηνιστών, διανοούμενων. Κι όσο κι αν δεν εξισώνουμε ιστορικά τις σημερινές πρακτικές με τον ναζισμό, οφείλουμε να αναγνωρίζουμε τις αυταρχικές λογικές που επανεμφανίζονται: κατασκευή εσωτερικών εχθρών, πειθάρχηση της διαφωνίας, ιδεολογική ομογενοποίηση, και προσπάθεια να μετατραπεί η πολιτική αμφισβήτηση σε απειλή για τη δημόσια τάξη.
Η υπεράσπιση της ελευθερίας ως δημοκρατικό καθήκον
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, δεν αρκεί η νοσταλγική υπεράσπιση των φιλελεύθερων κατακτήσεων του παρελθόντος. Χρειάζεται μια νέα, μαχητική αντίληψη πολιτισμικής δημοκρατίας, με σαφές κοινωνικό και χειραφετητικό πρόσημο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Αριστερά οφείλει να συγκροτήσει ένα ευρύ αντιφασιστικό, δημοκρατικό μέτωπο που θα υπερασπίζεται χωρίς αστερίσκους την ελευθερία της έκφρασης, την ιστορική αλήθεια, την πολυφωνία, την αντιρατσιστική παιδεία, το δικαίωμα στην πολιτική διαφωνία. Ένα μέτωπο που θα αρνείται την επιλεκτική εφαρμογή των δημοκρατικών αρχών. Γιατί δεν μπορείς να υπερασπίζεσαι την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να ανέχεσαι την αποσιώπηση της καταστροφής ενός ολόκληρου λαού. Δεν μπορείς να επικαλείσαι τον Διαφωτισμό και να αποδέχεσαι την πολιτική κηδεμονία της σκέψης.
Άλλωστε, ο πολιτισμός δεν είναι το ασφαλές καταφύγιο μιας κοινωνίας που επιθυμεί να ξεχάσει τις αντιφάσεις της. Αλλά το πεδίο στο οποίο αυτές οι αντιφάσεις γίνονται ορατές, και μπορούν να μετατραπούν σε δύναμη κοινωνικού μετασχηματισμού.
