Η βασική ιδέα του Χόλαντ, στενού συνεργάτη του πρώην προέδρου της Κομισιόν Ζακ Ντελόρ, είναι ότι μια ευρωπαϊκή ανάκαμψη θα έπρεπε να γίνει μέσω ομολόγων, και τούτο δεν απαιτεί ούτε τη δημιουργία νέων θεσμών -όπως το ΕΤΣΕ- ούτε την αναθεώρηση των Συνθηκών της Ένωσης. Αντιθέτως, χρειάζεται απλώς ορθή χρήση των δυνατοτήτων των υφιστάμενων εργαλείων, όπως το Ευρωπαϊκό Επενδυτικό Ταμείο και η Ευρωπαϊκή Επενδυτική Τράπεζα, δυνατοτήτων τις οποίες πολλές φορές δεν γνωρίζουν ακόμη και υψηλόβαθμοι ευρωπαίοι αξιωματούχοι.
«Η πρόταση για το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων», σημειώνει ο Χόλαντ, «πηγάζει από την εξαιρετική ανάλυση του πολωνού υπουργού Οικονομικών για την ανάγκη μιας επενδυτικής ευρωπαϊκής ανάπτυξης. Αλλά, επίσης, από μια παραγνώριση σύμφωνα με την οποία το Ευρωπαϊκό Επενδυτικό Ταμείο, που δημιουργήθηκε από τον Ζακ Ντελόρ το 1994, δεν μπορούσε να χρησιμεύσει για κάτι τέτοιο, ενώ δημιουργήθηκε για να επιτύχει ακριβώς μια τέτοια ανάκαμψη και να αντισταθμίσει τις αποπληθωριστικές συνέπειες της συνθήκης του Μάαστριχτ».
«Η Ευρωπαϊκή Επενδυτική Τράπεζα και το Ευρωπαϊκό Επενδυτικό Ταμείο», αναφέρει, «θα μπορούσαν να εκδώσουν ομόλογα που δεν προσμετρώνται στο εθνικό χρέος και να κατευθύνουν τα πλεονάσματα των συνταξιοδοτικών κεφαλαίων και των κρατικών επενδυτικών κεφαλαίων σε επενδυτικά προγράμματα για τα οποία υπάρχει μια μεγάλη γκάμα κριτηρίων που ήδη έχουν συμφωνηθεί και θα μπορούσαν να ενεργοποιήσουν ένα νέο ευρωπαϊκό New Deal».
Σύμφωνα με τον Χόλαντ, «ένα μεγάλο μέρος της αντίθεσης στα ευρωομόλογα έγκειται στη λανθασμένη υπόθεση ότι προϋποθέτουν αμοιβαιοποίηση του χρέους, κάτι στο οποίο αντιτίθενται τόσο η Ανγκελα Μέρκελ όσο και ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. ιμπλε. ﷽﷽﷽και τον σction Programme τοατοδοτΈνα μεγάλο μέρος του δημοσίου διαλόγου αναφορικά με το πώς μπορεί να χρηματοδοτηθεί μια ευρωπαϊκή ανάκαμψη, λαμβάνει ως δεδομένο ότι αυτή πρέπει να προέλθει από τη Γερμανία και άλλα κράτη μέλη με πλεονάσματα και ότι αυτά τα κράτη θα πρέπει αντασφαλίσουν ή να εγγυηθούν το δανεισμό για επενδύσεις ή να πληρώσουν για αυτόν μέσα από μια ‘Ένωση Μεταφοράς Πόρων’ (transfer union). Πράγμα που είναι λάθος. Παρότι δεν αναγνωρίστηκε μέχρι τον περασμένο Δεκέμβριο σε μια συνάντηση με υψηλόβαθμους συμβούλους των Επιτρόπων και ένα εκπρόσωπο του Δ.Ν.Τ στις Βρυξέλλες, ο δανεισμός της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (σσ. μέσω ομολόγων) δεν προσμετράται στο χρέος των κρατών-μελών. Ούτε απαιτεί εθνικές εγγυήσεις ή οικονομικές μεταφορές πόρων».
Ακόμη, σημειώνει ο Χόλαντ, «η πρόταση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Στρατηγικών Επενδύσεων δεν έχει οποιαδήποτε παγκόσμια διάσταση, παρά το γεγονός ότι η ανάκαμψη της ευρωπαϊκής οικονομίας είναι ζωτική για την υπόλοιπη παγκόσμια οικονομία. Ειδικότερα, αποτυγχάνει να υπογραμμίσει ότι μια ανάκαμψη μέσω επενδύσεων που χρηματοδοτούνται από ομόλογα μπορεί να ανακυκλώσει παγκόσμια πλεονάσματα, κάτι που είναι απολύτως βιώσιμο. Έτσι, ο νοτιοαφρικανός υπουργός Οικονομικών N. Νένε δήλωσε σε μια συνάντηση των BRICS στην Ουάσινγκτον, στις 25/9 του περασμένου έτους, ότι θα μπορούσε να επενδύσει σε ευρωομόλογα εάν αυτά επρόκειτο να χρηματοδοτήσουν την ευρωπαϊκή ανάκαμψη. Η Ευρώπη θα πρέπει να δεχτεί την προσφορά».
Το εύρος των επενδύσεων
Σύμφωνα με τον Χόλαντ, μια ευρωπαϊκή ανάκαμψη δεν χρειάζεται να εξαρτάται από την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης του ιδιωτικού τομέα, αλλά αντιθέτως πρέπει να τη δημιουργεί όπως έκανε το Νew Deal του Ρούσβελτ.
Τα ομόλογα του Ευρωπαϊκού Επενδυτικού Ταμείου θα μπορούσαν να συγχρηματοδοτήσουν επενδύσεις της Ευρωπαϊκής Επενδυτικής Τράπεζας ανακυκλώνοντας παγκόσμια πλεονάσματα κεντρικών τραπεζών και κρατικών επενδυτικών κεφαλαίων, όπως είχαν υποστηρίξει το 2010 στο άρθρο τους ο Ζαν Κλοντ Γιούνκερ και ο Τζούλιο Τρεμόντι.
Περαιτέρω, σύμφωνα με τον Χόλαντ, η έκδοση ομολόγων από το Eυρωπαϊκό Επενδυτικό Ταμείο για να χρηματοδοτήσει μια επενδυτική ανάκαμψη δεν απαιτεί κάποια αναθεώρηση των κανονισμών του, ενώ οι τομείς στους οποίους μπορεί να επενδύσει η Ευρωπαϊκή Επενδυτική Τράπεζα είναι ιδιαίτερα ευρείς.
To πρόβλημα της αποδοχής
Ένα από το στοιχεία του βιβλίου ‘Μια μετριοπαθής πρόταση για το ευρώ’, που συνέγραψε ο Χόλαντ με τον υπουργό Οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη και τον αμερικανό οικονομολόγο Τζέιμς Γκάιλμπρεϊθ είναι ότι «η ομοφωνία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν απαιτείται για να ενεργοποιηθεί ένα πρόγραμμα ευρωπαϊκής ανάκαμψης που θα στηρίζεται σε ομόλογα. Παρότι θα ήταν καλοδεχούμενη, το προηγούμενο του λεγόμενου «enhanced cooperation» επιτρέπει σε εννέα ή περισσότερα κράτη μέλη να υιοθετήσουν μια πολιτική χωρίς αυτή να υποστηρίζεται από όλους», αναφέρει ο Χόλαντ.
Ωστόσο, προσθέτει, «η επίτευξη μιας πλειοψηφίας απαιτεί μεγαλύτερη ενημέρωση ότι τα ομόλογα για την ανάκαμψη δεν προϋποθέτουν αμοιβαιοποίηση του χρέους […] Αυτό λείπει από την αντιπαράθεση μεταξύ Γιούρογκρουπ και Αθήνας. Θα μπορούσε, ωστόσο, να επιτευχθεί από το G7, το οποίο είναι ένα πιο ευρύ φόρουμ από το Γιούρογκρουπ και έχει πιο ευρείες ανησυχίες από την επίλυση της ελληνικής κρίσης, παρά το γεγονός ότι τα ζητήματα συνδέονται μεταξύ τους, υπό την έννοια ότι μια ελληνική έξοδος από το ευρώ ή μια ελληνική χρεοκοπία θα μπορούσε να οδηγήσει σταδιακά στη διάλυση της ευρωζώνης».
Η ατζέντα Ντελόρ, η ατζέντα Γιούνκερ και ένα ευρωπαϊκό New Deal
Της Δανάης Ψωμοπούλου
«Η Ευρώπη πρέπει να στείλει ένα ξεκάθαρο μήνυμα στις παγκόσμιες αγορές και τους ευρωπαίους πολίτες για την πολιτική δέσμευσή μας στην οικονομική και νομισματική ένωση και για τη μη αντιστρεψιμότητα του ευρώ. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσα από την κυκλοφορία ευρωομολόγων». Και όμως, τα λόγια αυτά δεν ανήκουν σε κάποιον στρατευμένο οικονομολόγο της αριστεράς, αλλά στον σημερινό πρόεδρο της Κομισιόν.
Σε ένα άρθρο του, το 2010 στους Financial Times, με τίτλο «Τα ευρωομόλογα θα μπορούσαν να βάλουν ένα τέλος στην κρίση», ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ –τότε πρωθυπουργός και υπουργός Οικονομικών του Λουξεμβούργου- μαζί με τον πρώην συντηρητικό υπουργό Οικονομικών της Ιταλίας Τζούλιο Τρεμόντι σημείωναν ότι μια τέτοια πρόταση θα μπορούσε να αποτελέσει μια ισχυρή και αξιόπιστη απάντηση στην κρίση χρέους που μαστίζει τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Προσέθεταν δε με νόημα ότι ο χρόνος έχει σημασία («time is of essence»).
Όπως ήταν αναμενόμενο, η πρόταση συνάντησε την έντονη αντίθεση του Βερολίνου, με την Άνγκελα Μέρκελ να δηλώνει ότι τα ευρωομόλογα θα έδιναν λάθος κίνητρα στα κράτη μέλη, τα οποία χρειάζονται την πειθαρχία των αγορών για να εφαρμόζουν υπεύθυνες δημοσιονομικές πολιτικές.
Από τα ευρωομόλογα στο επενδυτικό πακέτο
Τέσσερα χρόνια μετά, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου για την ανάδειξη του επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο Γιούνκερ δήλωνε ότι εξακολουθεί να πιστεύει στην αρχική ιδέα του, προσθέτοντας ωστόσο ότι δεν έχει φτάσει ακόμη η στιγμή υλοποίησής της: «Είναι το σωστό εργαλείο, αλλά μακροπρόθεσμα», σημείωνε.
Μετά την εκλογή του, ο Γιούνκερ παρουσίασε ως έργο εμβληματικής σημασίας για τη θητεία του ένα σχέδιο τόνωσης της ανάπτυξης και της απασχόλησης στην Ευρώπη με στόχο την κινητοποίηση επενδύσεων ύψους 315 δισ. ευρώ.
Η βασική ιδέα του περίφημου «επενδυτικού πακέτου Γιούνκερ» είναι η αξιοποίηση υφιστάμενων κονδυλίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω της μόχλευσης προκειμένου να προσελκυσθούν ιδιωτικές επενδύσεις. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό της Κομισιόν, στις αρχές του καλοκαιριού αναμένεται να ιδρυθεί ένα νέο ευρωπαϊκό ταμείο, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων (ΕΤΣΕ). Το κεφάλαιό του θα βασισθεί σε 21 δισ. (16 δισ από εγγυήσεις εντός του προϋπολογισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης και 5 από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων). Ο στόχος είναι να χρησιμοποιηθούν αυτά τα 21 δισ. ως «καύσιμο» ή «σπίθα» για την κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων και επενδύσεων, που σύμφωνα με τους εκτιμώμενους πολλαπλασιαστές θα αγγίζουν τα 315 δισ. Εν ολίγοις, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, το αρχικό ποσό του ΕΤΣΕ θα μπορέσει να προσελκύσει τη ρευστότητα των διεθνών κεφαλαιαγορών, έτσι ώστε για κάθε 1 δισ. που θα επενδύει, οι ιδιώτες θα επενδύουν άλλα 14 δισ.
Μπορεί ένα τέτοιο επενδυτικό πρόγραμμα να σώσει την Ευρώπη από την κρίση που τη μαστίζει τα τελευταία πέντε χρόνια;
Η υποδοχή που επεφύλαξαν οι πολιτικές ομάδες του ευρωκοινοβουλίου στο σχέδιο είναι ενδεικτικές των σοβαρών αμφιβολιών. Με την εξαίρεση του επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος, σχεδόν όλες οι υπόλοιπες ευρωομάδες χαρακτήρισαν το σχέδιο υπέρμετρα φιλόδοξο σε συνθήκες οικονομικής στασιμότητας, χωρίς κινητοποίηση νέων δημόσιων κονδυλίων, χωρίς λεπτομερή εξειδίκευση ως προς τους τρόπους επιλογής των επενδυτικών εγχειρημάτων. Ενδεικτική είναι η τοποθέτηση του ευρωβουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ Δημήτρη Παπαδημούλη, ο οποίος μιλώντας εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Αριστεράς, σημείωσε: «δεν υπάρχει ούτε ένας οικονομολόγος στον κόσμο, που να πιστεύει ότι, σε συνθήκες στασιμότητας της οικονομίας, με τον κίνδυνο μιας νέας ύφεσης στην Ευρωζώνη και με τον κίνδυνο του αποπληθωρισμού, είναι δυνατόν κεφάλαια να μοχλευτούν 15 φορές».
Μια διαφορετική πρόταση
Αυτά ακριβώς τα προβλήματα επιχειρεί να υπερβεί μια πρόταση του γνωστού οικονομολόγου Στιούαρτ Χόλαντ με τίτλο «Η ατζέντα του Ντελόρ, η ατζέντα του Γιούνκερ και το ευρωπαϊκό New Deal». Πρόταση η οποία βρίσκεται ήδη στα χέρια συμβούλων όχι μόνο αρχηγών κρατών της ΕΕ αλλά και του G7.
Σύμφωνα με τον Χόλαντ, «το επενδυτικό σχέδιο Γιούνκερ έχει μετατραπεί από ένα πρόγραμμα που στηριζόταν σε έκδοση ομολόγων σε μια πρωτοβουλία ιδιωτικών κεφαλαίων, τα κριτήρια της οποίας δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί», με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο να θέτουν σοβαρά ζητήματα ουσίας ως προς την αποτελεσματικότητα και τη νομική βάση του. Ακόμη, ο ίδιος ο αντιπρόεδρος της Κομισιόν Γ. Κατάινεν αναγνώρισε ότι η εκτίμηση ότι τα κεφάλαια θα μοχλευτούν 15 φορές είναι πολύ υψηλή και θα πρέπει να μειωθεί στο 1/3. Τέλος, όπως αναφέρει Χόλαντ, αν ορισμένα κράτη-μέλη συνεισφέρουν κάποια ποσά στο νέο Ταμείο του Γιούνκερ, τότε αυτά θα προσμετρώνται στο εθνικό τους χρέος και τα περισσότερα κράτη θα αναγκαστούν να παραβιάσουν το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης.
Τι (δεν) συζητήθηκε στην εαρινή σύνοδο του ΔΝΤ
«Οι ευτυχισμένες χώρες όλες μοιάζουνε μεταξύ τους. Κάθε δυστυχισμένη χώρα, ωστόσο, είναι δυστυχισμένη με το δικό της τρόπο». Με αυτή την παράφραση από την περίφημη ρήση του Τολστόι από την «Άννα Καρένινα» περιέγραψαν οι συντάκτες του διαδικτυακού φόρουμ του ΔΝΤ το κλίμα που επικράτησε κατά τη διάρκεια της εαρινής συνόδου του Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας1.
Υπουργοί Οικονομικών, κεντρικοί τραπεζίτες, οικονομικοί αναλυτές από τουλάχιστον εκατό χώρες της Δύσης και της Ανατολής συναντήθηκαν στην Ουάσινγκτον το περασμένο σαββατοκύριακο, για να συζητήσουν τα προβλήματα του παγκόσμιου καπιταλισμού και μπορεί το ελληνικό ζήτημα και οι επιπτώσεις του στην παγκόσμια και ευρωπαϊκή οικονομία να ήταν ένα από αυτά, δεν ήταν όμως το μόνο. Οι τοποθετήσεις αλλά και η έλλειψη πειστικών απαντήσεων μαρτυρούν ίσως την αδυναμία ενός συστήματος να αντιληφθεί το μέγεθος των οικονομικών αλλά και γεωπολιτικών αλλαγών που έχει επιφέρει η κρίση τα τελευταία πέντε χρόνια.
H Κίνα στο επίκεντρο
Παρά το γεγονός ότι δεν ήταν επισήμως στην ατζέντα της συνόδου, ένα από τα θέματα που μονοπώλησαν τις συζητήσεις των διαδρόμων τού συνεδριακού χώρου ήταν γνωστοποίηση από την Κίνα ότι έχει εξασφαλίσει την συμμετοχή 57 χωρών στο εγχείρημά της για τη δημιουργία και την ανάπτυξη μιας Ασιατικής Επενδυτικής Τράπεζας Υποδομών (AIIB).
Μεταξύ αυτών και αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία, αλλά και η Αγγλία παρά τις εκπεφρασμένες μάλιστα αντιρρήσεις των ΗΠΑ, καθώς η AIIB θεωρείται πιθανός ανταγωνιστής εδραιωμένων πιστωτικών ιδρυμάτων όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα, στα οποία η Ουάσινγκτον ασκεί ισχυρή επιρροή. Με αρχικό κεφάλαιο 50 δισ. δολάρια, η AIIB στοχεύει στην τόνωση των επενδύσεων στην Ασία και ιδιαίτερα στους τομείς των μεταφορών, της ενέργειας, των τηλεπικοινωνιών και των υποδομών.
Ένας κόσμος που βυθίζεται στο χρέος
Το γεγονός προκάλεσε ολόκληρη συζήτηση τόσο στους κύκλους των οικονομολόγων, όσο και εκείνους των πολιτικών και των δημοσιογράφων στις ΗΠΑ, για το κατά πόσο το κινεζικό εγχείρημα θα οδηγήσει σε μια αναδιάταξη της παγκόσμιας οικονομικής τάξης, έτσι όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις αρχές του μήνα, ο Λόρενς Σάμερς, πρώην οικονομικός σύμβουλος των προέδρων Κλίντον και Ομπάμα, δήλωσε πως ο νέος θεσμός αλλά και η αποτυχία τής Ουάσινγκτον να αποτρέψει τους συμμάχους τους από το να συμμετάσχουν σε αυτόν, σηματοδοτεί «τη στιγμή που οι ΗΠΑ απώλεσαν το ρόλο τους ως εγγυητή της παγκόσμιας οικονομίας»2.
Η εαρινή σύνοδος του ΔΝΤ πραγματοποιήθηκε στον απόηχο της δημοσίευσης της έκθεσης του Ταμείου (World Economic Outlook) για τις οικονομικές παραμέτρους του 2015, που προβλέπουν «μέτρια» και «ανισομερή» προοπτική ανάπτυξης.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, η παγκόσμια ανάπτυξη δεν αναμένεται να επιστρέψει άμεσα στα προ του 2008 επίπεδα λόγω νωθρότητας των επενδύσεων, μείωσης κερδών, αλλά και πληθυσμιακής γήρανσης. Όπως είναι αναμενόμενο, η μικρότερη ανάπτυξη θα καταστήσει ακόμη πιο δύσκολη την απομείωση των υψηλών δημόσιων και ιδιωτικών χρεών.
Το γερμανικό πλεόνασμα ως πρόβλημα
Ενδεικτικό είναι σποτ που δόθηκε στη δημοσιότητα για τη συζήτηση με τίτλο «Η πολιτική οικονομία του υψηλού χρέους», στο οποίο αναφέρεται ότι το δημόσιο χρέος στις ανεπτυγμένες οικονομίες μειώθηκε από 124% του ΑΕΠ στα τέλη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου σε 29% το 1973. Από τότε αυξάνεται με ένα ποσοστό 2% κάθε χρόνο φτάνοντας στο 105% του ΑΕΠ μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers3.
Έντονες ανησυχίες φαίνεται ότι εκφράστηκαν, ωστόσο, και για το ζήτημα του υπέρμετρου γερμανικού εμπορικού πλεονάσματος, που αγγίζει φέτος το 8,5% του ΑΕΠ και σύμφωνα με ορισμένους δυσχεραίνει σημαντικά την έξοδο από την κρίση για τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης. Η Κομισιόν θεωρεί ότι ποσοστό άνω του 6% αποτελεί κίνδυνο για τη σταθερότητα.
Ο αμερικανός υπουργός Οικονομικών Τζακ Λιου δήλωσε την προηγούμενη εβδομάδα ότι οι «παγκόσμιες ανισορροπίες είναι έτοιμες να ξεσπάσουν και πάλι, με πολλές χώρες να προσβλέπουν στις εξαγωγές και όχι στις εσωτερική ζήτηση για να οδηγήσουν την ανάπτυξη».
«Οι παγκόσμιες ανισορροπίες έχουν μειωθεί σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, αλλά χρειάζεται περαιτέρω εξισορρόπηση της ζήτησης», ανέφερε η ανακοίνωση του ΔΝΤ, απηχώντας τις αμερικανικές ανησυχίες.
Ήδη όμως από τον Μάρτιο, ο γερμανός υπουργός Οικονομικών είχε διαμηνύσει ότι, κατά τη γνώμη του, το γερμανικό πλεόνασμα «δεν συνιστά πρόβλημα για τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης».
Οι φωνές που αντιτίθενται στο υψηλό γερμανικό πλεόνασμα, ουσιαστικά ζητούν από τη Γερμανία να συνεισφέρει περισσότερο στην παγκόσμια ανάπτυξη αυξάνοντας τις εισαγωγές της και μειώνοντας τις εξαγωγές της. Το γερμανικό εμπορικό πλεόνασμα –προσθέτουν- ενισχύει τις ανισορροπίες στην ευρωζώνη, καθώς απορροφά τη ζήτηση από τις άλλες χώρες, με αποτέλεσμα να μειώνεται στις χώρες αυτές η παραγωγή και η απασχόληση.
Δ.Ψ.
Σημειώσεις
1. blog-imfdirect.imf.org/2015/04/21/tolstoy-billionaires-overheard-at-the-imfs-spring-meetings
2. www.nytimes.com/2015/04/18/business/international/at-global-economic-gathering-concerns-that-us-is-ceding-its-leadership-role.html?_r=0
3. www.youtube.com/watch?v=FqIl9pjTBAE
